– ويباي, كەتتى!..
– قاپ! ەندى نە ىستەدىك؟
– قۋىپ جەتۋ كەرەك!
– جەتكەندە, توقتايدى دەيسىڭ بە؟!
– ايتەۋىر ءبىر بەكەتكە بارىپ ايالدايتىن شىعار.
– كەتتىك وندا!..
مەنشىكتى ءتىلشى وتەگەن جاپپارحان ەكەۋمىز سىرداريا ستانساسىنان ءبىز كەلە بەرگەن كەزدە ءجۇرىپ كەتكەن جولاۋشىلار پويىزىنىڭ سوڭىنان ءبىراز جەرگە دەيىن جۇگىرىپ بارىپ, ەنتىگىمىزدى باسا الماعان كۇيى كەرى بۇرىلىپ, كولىگىمىزگە قايتا ورالدىق.
– قۋالا, انا پويىزدى! – دەدى وتەكەڭ شوپىرىنا كابيناعا وتىرار-وتىرماستان.
جۇرگىزۋشى جىلدامدىقتى بىرىنەن سوڭ بىرىنە قوسىپ, زىمىراي جونەلدى. سونان سوڭ الدەنە ەسىنە تۇسكەندەي «توقتامايدى عوي, ءبارىبىر» دەپ كۇڭك ەتە قالدى.
پويىز جولىمەن قاتارلاسا جوسىلعان سۇرلەۋگە ءتۇسىپ بىردە جەتىپ, بىردە قالىپ كوز جازباۋعا تىرىسامىز. وتارباعا وڭاي: وقتاي سوزىلعان قوس رەلستىڭ ۇستىندە قۇستاي ۇشىپ كەلەدى. ال ءبىزدىڭ كولىك جىلان قۇساپ يرەلەڭدەگەن ءىزدى قۋىپ, بىرەسە وڭعا, بىرەسە سولعا سوققاندا ىشەك-قارنىمىز قولقىلداپ, اۋزىمىزعا تىعىلعانداي كۇي كەشەمىز.
قويشى, سونىمەن قانشا جۇرگەنىمىزدى قايدام, ساناۋلى ساعاتتاردان كەيىن ءبىر كەنتتىڭ قاراسى كورىندى دە, پويىزىمىز ءجۇرىسىن باياۋلاتىپ, ارىنىن باسقانداي بولدى. يت سىلىكپەمىز شىققان ءبىز دە جاقىنداي تۇستىك.
– تۋرا, ۆاگونعا قاراي تارت! – دەپ وتەكەڭ شوپىرىن اسىقتىرا ءتۇستى. – بەس-اق مينۋت تۇرادى, ۇلگەرمەي قالامىز.
ايتقانداي-اق, ءبىز جەتە بەرگەن كەزدە وتاربامىز تاعى دا ورنىنان قوزعالا بەرگەن ەدى.
– جۇگىر, – دەدى مەنشىكتى ءتىلشىمىز قولىما سومكەمدى ۇستاتىپ, سوڭعى ۆاگونمەن قاتارلاسا بەرگەن تۇستا.
اشىق تۇرعان ەسىكتىڭ تۇتقاسىنان ۇستاپ, ىشكە كىرگەندە ءبىر-اق «ۋھ» دەپ دەمىمدى الدىم.
– قاي ۆاگوننانسىز؟ – دەدى جولسەرىك ەسىكتى جاۋىپ جاتىپ.
– ونىنشى!
– ورتا تۇستا, ارى قاراي جۇرە بەرىڭىز.
ونىنشى ۆاگونداعى ەكى كىسىلىك ورىننىڭ ەكەۋى دە بوس ەكەن. بيلەتىمدى كورسەتتىم دە, بىرەۋىنە جاتا كەتتىم. ءۇش-ءتورت كۇن مالشىلار اۋىلىن ارالاپ, ماتەريالدار جينايمىز دەپ ابدەن شارشاسام كەرەك, كوزىم ءىلىنىپ كەتىپتى.
ابىر-ءدۇبىر داۋىستان ويانىپ كەتىپ, باسىمدى كوتەرىپ السام, الدىمدا ەكى ادام تۇر ەكەن. ءبىرى – ماناعى جولسەرىك تە, ەكىنشىسى – تەمىرجولشىلاردىڭ سۋ جاڭا كيىمىن كيگەن جاپ-جاس كەلىنشەك.
– ءسىز قايدا باراسىز؟ – دەدى الگى ەكەۋى قوسارلانىپ.
– الماتىعا!
– بۇل بىشكەككە باراتىن پويىز عوي.
– نە دەيدى؟ – دەپپىن تۇك تۇسىنبەي. – الماتىنىكى قايدا؟
– ول ارتتا كەلەدى, – دەدى كەلىنشەك جانىنداعى جولسەرىككە «سەن نە قارادىڭ؟» دەگەندەي زىلدەنە كوز تاستاپ. – جارتى ساعاتقا كەشىككەن. بيلەتتە جازىلعان الماتىنى بىشكەكپەن شاتاستىراتىنداي, سىزدەرگە نە كورىنگەن؟
– كەشىرىپ قويىڭىز, بايقاماي قاپپىن, – دەپ جولسەرىك اقتالىپ جاتىر.
مەن نە دەيمىن؟ الماتىنىكى دەپ بىشكەك باعىتىنا وتىرعىزىپ جىبەرگەن جاپپارحاندى جازعىرام با, الدە قاي پويىز ەكەنىن سۇراماعان ءوزىمدى كىنالى كورەم بە؟! بىراق سۇراعاندا نە؟ باسقا پويىز ەكەن دەپ سەكىرىپ ءتۇسىپ قالا المايمىن عوي. مەڭ-زەڭ بوپ وتىرعان مەنى كەلىنشەكتىڭ «كەلەسى ستانسادان شىعارىپ جىبەر» دەپ جولسەرىككە ايتقان بۇيرىعى سەرگىتىپ جىبەرگەندەي بولدى.
– شىمكەنتكە دەيىن بارايىنشى! – دەدىم جالىنعانداي بوپ.
– وندا اقشاسىن تولەڭىز, – دەدى كەلىنشەك كەلىسكەندەي سىڭاي تانىتىپ.
– تولەيىن! تولەيمىن! – دەدىم ايتقاندارىنا كونىپ.
ءسويتىپ ەرتەڭگىلىك شىرايلى قالامىزعا دا جەتىپ, ءتۇسىپ قالدىم.
قايران, شىمكەنت! قازاعىمنىڭ قاراشاڭىراعى ىسپەتتى قادىم زاماننان كەلە جاتقان قالالارىمىزدىڭ ءبىرى ەمەسسىڭ بە؟ اتا تاريحتى اۋىزعا الماي-اق, ودان بەرى ءوزىمىز ءومىر سۇرگەن داۋىردەگى كۋا بولعان كەيبىر جايتتاردى ايتساق تا تالاي قىزىق وقيعالاردى بايانداۋعا تۋرا كەلەر ەدى. ارى-بەرى اعىلىپ جاتقان پويىزداردىڭ بىردە-بىرەۋى وزىڭە سوقپاي وتە الماستاي قاسيەتىڭە ساي قىزىعىڭ مەن شىجىعىڭ دا جەتەرلىك قوي. ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت دەگەندەي, كۇنى كەشە عانا اياننىڭ (اقىن نىسانالين) ورالدان سوعىم الىپ كەلە جاتىپ ءبىر اپتاعا قالىپ قويىپ, ءبىر قاپ ەتىن «قۋىرداق جاساڭدار» دەپ, جولداستارىنا تاراتىپ جىبەرۋى, راقىمجاننىڭ (جازۋشى وتارباەۆ) اتىراۋ ساپارىنان سوڭ كۋپەدەگى ءۇش ايەلدىڭ اڭگىمەلەرىن ەستىپ كۇيىنگەندەي كۇي كەشىپ, ءتۇسىپ قالىپ, الماتىعا ۇشاقپەن ۇشۋى قالامگەرلەر باس قوسا قالسا قىزىق تاقىرىپقا تاپتىرماستاي حيكاياتتار ەمەس پە؟!
بارىنەن دە ءبىزدىڭ مىڭكەڭنىڭ (مىڭباي ىلەس) ايتقانى ايىزىڭدى قاندىراتىنى ءسوزسىز.
– باتىس جاققا بارعان شارۋامدى ەكى-ءۇش كۇندە ءبىتىردىم دە, جول-جونەكەي شىمكەنتكە سوعىپ, اعايىندارعا سالەم بەرە كەتەيىن دەپ «اقتوبە – الماتى» پويىزىنا بيلەت العان ەدىم, – دەدى بىردە مىڭكەڭ تاعى دا وسى وتارباعا بايلانىستى ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعارىپ. – ۆاگونىمدى تاۋىپ, كۋپەگە كىرسەم, ەكى ەر كىسى وتىر ەكەن. ەرتە كەلىپ, جەڭىل جول كيىمدەرىن كيىپ الىپتى. سالەمدەسە ساپ مەنىڭ دە كيىم اۋىستىرۋعا ىڭعايلانعانىمدى كورىپ, ەكەۋى دە لىپ ەتىپ سىرتقا شىعىپ كەتتى. مەن تەز جەڭىلدەندىم دە, ەسىك اشتىم. ارعى جاقتان قولىندا سومكەسى بار ءبىر كەلىنشەك كەلە جاتىر ەكەن. كۋپەمىزدەگى ءتورتىنشى جولاۋشى سول بولسا كەرەك. ەمىن- ەركىن جايعاسا بەرسىن دەگەن نيەتپەن مەن دە شىعىپ كەتتىم.
پويىز ورنىنان قوزعالىسىمەن ءۇش جىگىت كۋپەگە قايتا كىردىك. كەلىنشەك جوعارى جاقتاعى ورىنعا جايعاسىپ الىپتى. ادەتتەگىدەي ءجون سۇراسا كەلە ونىڭ تۇركىستاننان تۇسەتىنىن بىلدىك. ال الگى ەكى جىگىت الماتىعا بارا جاتىر ەكەن. مەن شىمكەنتتەن تۇسەتىنىمدى ايتتىم.
سالدەن سوڭ جولسەرىك كەلىپ, بيلەتتەرىمىزدى سۇراي باستادى. سونىمەن بىرگە توسەك ورىن ءۇشىن ارقايسىسىمىزدىڭ ءجۇز تەڭگەدەن تولەۋ كەرەك ەكەنىمىزدى دە ەسكەرتتى. قالتالارىمىزعا قول سالىپ, اقشالارىمىزدى شىعارا باستاعان تۇستا ءبىر ىڭعايسىز جاعدايعا تاپ بولدىق, الگى ەكى جىگىتتىڭ ەگدەلەۋى كۋپەدە ءىلۋلى تۇرعان كوستيۋمىنىڭ بىرەسە توسقالتاسىن, بىرەسە جانقالتاسىن سيپالاپ, ابىگەرگە ءتۇستى دە قالدى.
– ورەكە, نە بولدى؟ – دەدى جانىنداعى جاستاۋى.
– ءاميانىمدى تابا الماي جاتقانىم...
– وقاسى جوق, مەن-اق تولەي سالامىن عوي, – دەدى سەرىگى. – ءاميانىڭىز ديپلوماتىڭىزدا شىعار.
– جوعا, جاڭا عانا تۇرعان بولاتىن مىنا قالتامدا, – دەپ اناۋ كۇيىپ-ءپىستى. – شايتان الىپ كەتە مە تابان استىندا.
دەنەم ءدىر ەتە قالدى. ءاميانى جاڭا عانا تۇرسا, كىم الماق؟ بۇلاردان كەيىن كۋپەدە وڭاشا قالعان مەنمىن جانە مەنەن كەيىن كەلگەن كەلىنشەك. دەمەك ەكەۋىمىزدىڭ بىرەۋىمىز العان بولدىق قوي.
– ءاميانىڭىزدىڭ قالتاڭىزدا بولعانىنا انىق كوز جەتكىزە الاسىز با؟ – دەدىم ازدان كەيىن ايتەۋىر بىردەڭە دەۋ كەرەك شىعار دەگەن نيەتپەن.
ورەكەڭ «راس بولماسا, ايتار ما ەدىم» دەگەندەي ماعان جاقتىرىڭقىراماي قارادى.
– وندا ءبىر-ءبىرىمىزدى تىنتۋدەن باسقا امال جوق, – دەپ مەن دە تىكەسىنەن كەتتىم. – ۇيات بولسا دا, سويتۋگە تۋرا كەلەتىن شىعار.
توبە شاشى تىك تۇرعان كەلىنشەك شوشىپ كەتتى بىلەم: ء«سىز ءاميانىڭىزدىڭ بولعان-بولماعانىن نەمەن دالەلدەي الاسىز؟ اتامىز قازاقتا «وزىڭە ءوزىڭ بەرىك بول, كورشىڭدى ۇرى تۇتپا» دەگەن ءسوز بار. سىزدەر ءبىر-ءبىرىڭىزدى تىنتە بەرىڭىزدەر, ال مەن ونداي بەيباستىققا جول بەرمەيمىن» دەپ شورت كەستى.
كۋپەدەگى كوڭىلسىزدىكتى سەيىلتكىسى كەلدى مە, جاس جىگىت داستارقان جايا باستادى. اراق-شاراپ شىعارىلىپ, قازى-قارتا تۋرالدى. بىراق ەشكىم الدىنداعى اسقا قول سوزا قويعان جوق. تومسىرايىپ, ءبىر-بىرىمىزگە وكپەلەگەندەي تىم-تىرىس وتىرمىز. مۇندايدا سىرتقا شىعىپ كەتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس قوي. كۇدىك كۇشەيە تۇسەتىنى ءسوزسىز. نە دە بولسا, سوڭىنا دەيىن شىداۋعا تىرىستىق.
قاندىاعاشتا ءبىراز تۇرىپ, قايتا قوزعالا باستاعان كەزدە «ورەكە! قالەكە!» دەپ ءار ەسىكتى اشىپ ايقايلاپ كەلە جاتقان جىگىتتەردىڭ داۋسىن ەستىپ ەلەڭ ەتە قالدىق. انا ەكەۋى ورىندارىنان اتىپ تۇرىپ, ء«بىز مۇندامىز» دەۋگە مۇرشالارى كەلگەنشە, ولار دا جەتىپ كەلدى.
– تۋ-ۋ, تاپتىق-اۋ, اقىرى! – دەپ كەلگەن كىسىلەر ورەكەڭ مەن قالەكەڭدى كەزەك-كەزەك قۇشاقتادى. – بارىنەن دە پويىزدىڭ قاندىاعاشتان ءجۇرىپ كەتپەي تۇرىپ قۋىپ جەتكەنىمىز قانداي جاقسى بولدى. ءبىز دە كەلدىك, پويىز دا قوزعالا بەردى. ۇلگەردىك ايتەۋىر سوڭعى ۆاگونعا. سودان بەرى ءار كۋپەنىڭ ەسىگىن اشىپ, ايقايلاۋمەن كەلەمىز.
ء وزىن مىرزاش دەپ تانىستىرعان الگى جىگىتتەردىڭ بىرەۋى قوينىنا قولىن سالىپ, قوماقتى قارا ءامياندى شىعاردى: «تۇندە شاكەڭنىڭ ۇيىندە قوناقتا وتىرعان كەزدە ءتۇسىرىپ الىپسىزدار. ەكەۋىنىڭ بىرەۋىنىكى ەكەنى ءسوزسىز. قوناقتاردان ۇيات بولادى, قۋىپ جەتىپ تابىس ەتىڭدەر» دەپ ءۇي يەسى تاپسىرما بەردى دەگەندى ەستىگەندە ورەكەڭ ەسەڭگىرەگەندەي بولىپ وتىرىپ قالدى.
قۋعىنشى جىگىتتەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وزدەرىنىڭ ۇستازى ءشارىپ ۇركىمباەۆ دەگەن زەينەتكەر اعالارىنىڭ تاپسىرماسىمەن جولعا شىققان ولار اقتوبەگە جەتكەنشە پويىز ءجۇرىپ كەتكەن كورىنەدى. سودان قاندىاعاشقا دەيىن جەڭىل كولىكپەن قۋىپ, سونىڭ وزىندە ازەر دەگەندە سوڭعى ۆاگونعا ىلىككەندەرىن ءسوز ەتكەندە, ۇياتتان ەكى بەتى وتتاي بوپ جانعان ورەكەڭ «كەشىرىڭىزدەر, مەنەن ءبىر ابەستىك وتكەن ەكەن» دەپ وتىرىپ قالدى, – دەپ اڭگىمەسىن اياقتاعان مىڭكەڭنەن «مىناۋىڭىز دايار تۇرعان سيۋجەت قوي, جازبايسىز با؟» دەپ سۇراعان ەدىم.
– ءوزىم دە سونى ويلاستىرىپ ءجۇرمىن, – دەگەن اعامىز كەيىن ۋادەسىندە تۇرا ءبىلدى. «ەگەمەندە» ء«امياننىڭ الەگى» دەگەن اڭگىمەسى «بولعان وقيعا» ايدارىمەن جاريالانعان بولاتىن. بىراق نەگە ەكەنىن قايدام, مىڭكەڭ وعان ءوز تەگىن جازباي «م.ءال-وتىراري» دەپ قول قويعانىنان حاباردارمىن.
پويىزعا بايلانىستى وسىنداي وقىس وقيعالار قاي-قايسىسىمىزدىڭ بولسىن باسىمىزدان ءوتىپ تۇرادى عوي. بىراق قوي مەن قوزى سياقتى ۇقساستىعىنا قايران قالام دا.
شىمكەنتكە جەتىپ العان سوڭ سوڭىمىزدا جارتى ساعاتقا كەشىگىپ كەلگەن «الماتى – ماسكەۋ» پويىزىنا اۋىسىپ وتىردىم. سىرتقى پوشىمى «بىشكەك – ماسكەۋدەن» اينىماي قالعان بۇل وتاربامىزدىڭ ۆاگوندارى مەن ورىندارى دا بىردەي بولىپ شىقتى. بيلەتىمدە جازىلعاندار دا دالمە-ءدال كەلىپ تۇر. تۋرا تۇندە ءوزىم ۇيىقتاپ شىققان قىرعىز پويىزىنداعىداي: ونىنشى ۆاگون, ورتاداعى ەكى كىسىلىك ورىن.
– ءسىز قىزىلوردادان وتىرۋعا ءتيىستى ەدىڭىز عوي, – دەدى جولسەرىك بيلەتىمە قاراپ.
– ءبىر جۇمىس بوپ ەرتە شىعىپ كەتىپ ەدىم, – دەدىم دە قويدىم. قايبىرىنە باسىمنان وتكەن جايتتى بايانداپ جاتپاقپىن.
...وكپە ايتار ادامىم وتەگەن ەدى. ونىمەن الماتىعا كەلگەن سوڭ حابارلاستىم.
– بىلەمىن بايقاماي بىشكەك پويىزىنا وتىرعىزىپ جىبەرگەنىمدى, – دەپ كۇلدى ول. – بىراق بىلگەندە نە ىستەمەكپىن؟ سول ءوزىڭدى وتىرعىزىپ سالعان سوڭ ۆوكزالىنا كىرىپ تاماق ىشكەن ەدىك. قايتىپ شىقساق, ماناعى پويىزىمىز ءالى تۇرعان سياقتى. كەتپەگەن بە دەپ جەتىپ بارساق, شىنىندا «الماتى – ماسكەۋ» پويىزى ەكەن. «اۋ, سىزدەر باعانا اتتانىپ كەتپەپ پە ەدىڭىزدەر؟» دەسەك, «كەلگەنىمىز جاڭا عانا عوي» دەيدى. كەيىن عوي, سۇراستىرىپ بىلگەنىمىز: الدىڭعى كەلگەنى قىرعىز پويىزى بولىپ شىقتى. «ە, ءبارى دە الاتاۋ جاققا بارادى عوي, اداسپاس» دەپ اپتىعىمىزدى ارەڭ باستىق.
وتەكەڭ ءتىلىنىڭ ۋى بار وتكىر ءتىلشى بولدى. العاش جەزقازعان جاقتا ىستەدى, سونان سوڭ ءوزىنىڭ تۋعان وبلىسى – قىزىلورداعا سۇراندى. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارى سىن-سىقاق پەن فەلەتوندارعا دەگەن سۇرانىس وتە كۇشتى بولدى عوي. اسىرەسە قازاعى كوپ وڭتۇستىك وڭىرلەردە. سوعان ساي گازەت-جۋرنال رەداكتسيالارى دا وسى باعىتتا قالام تارتاتىن جۋرناليستەرگە تىم ءزارۋ ەدى. وتەكەڭ ءوز وڭىرىنە بارعان سوڭ وندىرە جازدى. وزات تىلشىلەر قاتارىندا اتانىپ, جۇلدەلى ورىنداردان كورىنە ءبىلدى.
ۇزاق جىلدار بويى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» قىزىلوردا وبلىسىنداعى مەنشىكتى ء(وز) ءتىلشىسى بولىپ ىستەگەن وتەگەن جاپپارحان ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاننان كەيىن دە شىعارماشىلىقتان قول ۇزگەن جوق. كوپتەگەن كىتاپتارى جارىق كوردى. ءالى تىڭ. گازەتىمىزدىڭ توقسان بەس جىلدىق تويىنا كەلگەندە ء«اي, بىشكەك حال قالاي؟» دەگەن قالجىڭ ءسوزى قۇلاعىمدا قالىپ قويعانداي. قۇدايدان وسىنداي باسقوسۋلارىمىز جالعاسا بەرسە ەكەن دەپ تىلەيمىن.
ءادىل دۇيسەنبەك
