«جاستار جىلى» اياسىندا جۇزەگە اسىرىلا باستاعان بىرەگەي جوبالاردىڭ ءبىرى – بيزنەس يدەيالاردىڭ جولىن اشاتىن «جاس كاسىپكەر» باعدارلاماسى. بۇل پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىندە: «...جاستاردىڭ ستارتاپتارىن قولدايمىز. مەنىڭ مىندەتىم – سىزدەردىڭ ەڭ ۇلكەن ماقساتتارىڭىزدى جۇزەگە اسىرۋلارىڭىزعا, دەربەس «تابىس تاريحىن» جازۋلارىڭىزعا بارلىق مۇمكىندىكتى جاساۋ» دەگەن سوزىمەن ساباقتاس قادام دەۋگە بولادى.
جالپى, جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە جۇگىنسەك, جاستاردىڭ نەعۇرلىم جەكە كاسىپپەن شۇعىلدانۋعا بەيىم بولعانى ەلدى يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىنا ءتۇسۋىن جەدەلدەتەتىن فاكتور سانالادى. ەگدە تارتقاندارعا قاراعاندا, جاستاردىڭ بيزنەسى تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن تەزىرەك وتەيدى ەكەن. نارىقتىڭ كەيبىر جەكەلەي سەگمەنتتەرىندە سيرەك كەزدەسەتىن جاڭا ءونىمدى ۇسىنۋعا كەلگەندە جاستاردىڭ جىلدام قيمىلداۋى, كرەاتيۆتى ويلاۋى جالپى ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى ورگە سۇيرەيتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.
جاستار ىنتالى ما؟
«مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭدا ايتىلعانداي, 14 پەن 29-دىڭ اراسىنداعى ەل ازاماتتارى جاستار ساناتىنا جاتادى. رەسمي ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, ەلىمىزدەگى حالىق سانىنىڭ 21,5 پايىزى, ياعني, 3 900 834 ادام وسى ساناتتا. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ بىلتىرعى دەرەگى بويىنشا, 29 جاسقا دەيىنگى تىركەلگەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ جالپى سانى 124 مىڭنان اسادى.
جىل ساناپ جاس كاسىپكەرلەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. ماسەلەن, بىلتىر تىركەلگەندەرىنىڭ سانى 4 مىڭعا جۋىقتايدى. كاسىپكەر جاستارى كوپ وڭىرلەردىڭ كوشىن الماتى قالاسى باستاپ تۇر – 18 074. ودان كەيىنگى ورىن نۇر-سۇلتان قالاسىنا تيەسىلى – 14 204. ءۇشىنشى ورىن الماتى وبلىسىنا تيەسىلى – 9837. قاراعاندى, تۇركىستان, شىعىس قازاقستان وبلىستارى, شىمكەنت قالاسى سالىستىرمالى تۇردە كاسىپكەر جاستارى كوپ وڭىرلەرگە جاتسا, سولتۇستىك قازاقستان مەن اقمولا وبلىستارىنا بۇل ءتىزىمنىڭ سوڭىنان ورىن تيەدى.
«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جۇرگىزگەن ساۋالداما ناتيجەسىنە جۇگىنسەك, جەكە كاسىپكەرلىكتى جاستار اراسىندا كوبىرەك ناسيحاتتاۋ, بيزنەستىڭ قىر-سىرى تۋرالى ءجيى اقپارات بەرۋ وزەكتى كورىنەدى. ماسەلەن, ساۋالداماعا قاتىسقان جاستاردىڭ 25,7 پايىزى جاستار كاسىپكەرلىگى تۋرالى بەيحابار بولىپ شىقتى. «تاياۋ ءۇش جىل ىشىندە جەكە كاسىبىڭىزدى باستاۋ جوسپارىڭىزدا بار ما؟» دەگەن ساۋالعا قاتىسۋشىلاردىڭ 51,3 پايىزى «جوق» دەپ جاۋاپ بەرسە, 32,3 پايىزى بۇل تۋرالى ويلانباعانىن ايتىپتى. وسى سۇراققا قالادا تۇراتىن جاستاردىڭ 17 پايىزى, اۋىلدىق جەردەگى ازاماتتاردىڭ 14,5 پايىزى ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرگەنى انىقتالدى.
جوعارىدا ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرگەندەر, ياعني, جەكە ءىسىن باستاۋدى جوسپارلاپ جۇرگەندەر قانداي بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەدى؟ بۇل ساۋالعا ولاردىڭ 34,3 پايىزى ساۋدا-ساتتىق سالاسىن تاڭدايتىنىن ايتسا, 20,1 پايىزى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن تاڭداعان. ساۋالداماعا قاتىسقان جاستاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى (47,7 پايىز) مەملەكەتتىڭ تىكەلەي قامقورلىعى جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن ەڭ ماڭىزدى قولداۋ دەپ سانايدى. بەستەن ءبىرى نەسيە مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ مەن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر پايدالى دەپ ەسەپتەيدى.
جاستاردى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا نە قىزىقتىرادى؟ بۇل جاعىنا كەلەر بولساق, بىرىنشىدەن, ولار سۇيىكتى ىسىمەن شۇعىلدانۋدى ءجون سانايدى. ەكىنشىدەن, تابىستىڭ جوعارى دەڭگەيى. ءۇشىنشى سەبەپ – جۇمىس كەستەسىن ءوزى تۇزەتىنى.
بەتىن قاقپاي, بەلىن بۋاتىن باعدارلامالار
ەندى جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان مەملەكەتتىك قولداۋلارعا توقتالا كەتەيىك. 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرىكتى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى – جۇمىسسىزدىقتى جويۋ جانە ءوزىن-ءوزى قامتۋعا جول اشۋ. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن, جاستاردىڭ جولىن اشاتىن ەڭ باستى قۇجات وسى «ەڭبەك» باعدارلاماسى دەۋگە بولادى. بۇل باعدارلاما نەگىزىنەن ءتورت باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبىرى – جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ. ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇل باعىت بويىنشا 84 ملرد تەڭگە قاراجات قارالىپ وتىر. وعان 19 مىڭ ازامات ىلىگەدى. باعدارلاما بويىنشا وسىعان دەيىن 4 مىڭداي شاعىن نەسيە بەرىلگەن. ونى العانداردىڭ 3200-ءى اۋىل ازاماتتارى بولسا, قالعان 800-ءى – قالا تۇرعىندارى. سونىڭ ىشىندە ستارتاپ جوبالارعا 2100 شاعىن نەسيە بەرىلسە, جەكە ءىستى كەڭەيتۋگە 1402 شاعىن نەسيە ۇسىنىلعان.
تاياۋدا ۇكىمەت ۇيىندە ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزگەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان جىلقىباەۆ:
– شاعىن نەسيە الۋشىلاردىڭ اراسىندا ايەلدەردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتىر. كورسەتكىش بىلتىرعىدان 33 پايىزعا ارتىپ, 2000 مىڭعا جەتتى. بيىل شاعىن نەسيە العان كاسىپكەرلەردىڭ ءوزى 5 مىڭداي جاڭا جۇمىس ورنىن اشتى, – دەدى.
«دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورىنىڭ اياسىندا «باستاۋشى كاسىپكەرلەر ءۇشىن», «كاسىپكەرلەر ءۇشىن», «بيزنەستەگى ايەلدەر ءۇشىن» ارنايى باعدارلامالارى قاراستىرىلعان. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» قۇجاتى, «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ارنايى «باستاۋ» باعدارلاماسى, جاستار باستامالارىن قولداۋ قورىنىڭ جۇمىسى... ايتا بەرسەك, بيزنەسمەن بولامىن دەگەندەردىڭ بەتىن قاقپاي, بەلىن بۋاتىن باعدارلامالار بارشىلىق. قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى, ۇلتتىق تەحنولوگيالىق دامۋ اگەنتتىگى, «قازاگروقارجى» اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورى, «قازاقينۆەست» ۇلتتىق اگەنتتىگى سىندى ۇيىمدار بەرەتىن جەڭىلدەتىلگەن گرانتتاردىڭ ءوزى ءبىر توبە. دۇنيەجۇزىلىك بانك قارجىلاي دەمەۋشى بولعان «جاسپروجەكت», ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ جوبالارى, Microsoft مۇرىندىق بولعان Bizpark سىندى جوبالار دا ءبىراز جاستىڭ جولىن اشتى.
«جاس كاسىپكەر» باستالدى
جاستار جىلى جالىنداعان ۇراندارمەن ءوتىپ كەتپەي, ناقتى ناتيجەلى جۇمىستاردىڭ جاسالۋىنا نەگىز بولاتىن جوبالاردىڭ ءبىرى «جاس كاسىپكەر» ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. بۇل بىرەر اپتا بۇرىن عانا ىسكە قوسىلدى, بيىل جەلتوقساندا, «جاستار جىلىمەن» بىرگە توقتاپ قالمايدى, بۇيىرسا ودان ءارى جالعاسا بەرۋگە ءتيىس. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جوباعا 18 بەن 29 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار قاتىسا الادى.
«جاس كاسىپكەر» قالاي جۇرگىزىلەدى؟ بىرىنشىدەن, جوباعا قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرگەن ازاماتتارعا العاشقى كاپيتال رەتىندە قايتارىمسىز 200 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ياعني 500 مىڭ تەڭگەدەن استام قارجى گرانت رەتىندە بەرىلەدى. گرانت يەلەنگەن ادام بۇل قاراجاتتى قانداي دا ءبىر جەكە كاسىبىن باستاۋعا جۇمساسا بولعانى. ەكىنشىدەن, 6 پايىزدىق جىلدىق مولشەرلەمەمەن 8 مىڭ اەك كولەمىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇسىنىلادى. ۇشىنشىدەن, بيزنەسپەن شۇعىلدانباق جاستارعا ءىستىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتۋ, كاسىپكەرلىك تۇرلەرىنىڭ ىشىنەن وڭ جامباسىنا كەلەدى-اۋ دەگەنىنە تاڭداۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جولدار قاراستىرىلعان. بۇل جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتتى اۋديتورياسى – ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي جۇرگەن NEET ساناتىنداعى جاستار, از قامتىلعان كوپ بالالى وتباسىنان شىققان جاستار. 18-29 جاس ارالىعىنداعى ەڭبەككە جارامدى مۇگەدەكتەر, كوللەدج بەن ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى دە باقتارىن سىناۋىنا بولادى.
«جاس كاسىپكەر» ارقىلى بيزنەس-جوسپار جاساۋ داعدىلارىن ۇيرەنۋ, تاجىريبەلى بيزنەس-ترەنەرلەردىڭ ءدارىسىن تىڭداۋعا مۇمكىندىك جاسالۋدا. جوباعا قاتىسۋشىلارعا 20 مىڭعا جۋىق شاكىرتاقى بەرىلەتىنىن دە ايتا كەتەيىك.
تاياۋدا ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين ەلورداداعى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا بارعانىندا, پرەمەر-مينيسترگە جوبانىڭ جاي-جاپسارىن بايانداعان «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىپ جۇرگەن 100 مىڭعا جۋىق ستۋدەنتكە «جاس كاسىپكەردىڭ» نەگىزىندە بيزنەس نەگىزدەرى وقىتىلاتىنى تۋرالى ايتتى. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 75 مىڭ ادام «بيزنەس باستاۋ» جوباسى بويىنشا كاسىپكەرلىك داعدىلارىن ۇيرەنىپ جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك.
«جاستار – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى» دەگەن تىركەستى ءجيى ايتامىز. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە جاستاردىڭ ءرولى قوعامدى ورگە سۇيرەيتىندەي دەڭگەيدە ەمەس ەكەنى جاسىرىن ەمەس. قوعامدى سۇيرەمەك تۇگىلى, قارا باسىن الىپ ءجۇرۋ مۇڭ بولىپ, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي سەندەلىپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. بىلتىرعى دەرەك بويىنشا وندايلاردىڭ سانى 82 مىڭعا جۋىقتايدى. مەملەكەتتىڭ ماقساتى – «جاستار جىلىن» جاريالاۋداعى كوزدەگەنى دە وسى كورسەتكىشتى ازايتۋ, جاستاردىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ ەكەنى تۇسىنىكتى. شىندىعىندا, ەلدى ورگە سۇيرەيتىن باستى كۇش – ەلدىڭ تەپسە تەمىر ۇزەتىن بۋىنى. ۇكىمەت كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان باعدارلامالار قابىلداپ, جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى جاس بۋىننىڭ الەۋەتىن كوتەرۋدى كوزدەيدى. ەندى جاستار جاعى ارەكەت ەتىپ, ءبىر-ءبىر كاسىپتىڭ قۇلاعىن ۇستاۋعا ۇمتىلىپ, جەكە بيزنەسىن دوڭگەلەتىپ اكەتۋگە تىرىسقانى ءجون بولار ەدى.
