ماسەلە قالاي باستالدى؟
ۇلىبريتانيا 1972 جىلى ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا ەنگەن-تۇعىن. سودان بەرى «تۇماندى البيوندا» ۇيىمنىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى ءاردايىم ايتىلىپ تۇراتىن. ەلدە 1975 جىلى ەۋروپالىق وداقتا قالۋ-قالماۋ تۋرالى رەفەرەندۋم ءوتىپ, قاتىسقانداردىڭ 67 پايىزى «كارى قۇرلىقپەن» بىرگە بولۋدى قولداپ داۋىس بەردى. ايتسە دە, ۇيىمنىڭ تيىمسىزدىگى جونىندەگى اڭگىمە ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. 2013 جىلى وسى ماسەلەگە ءبىر جولا نۇكتە قويۋ ءۇشىن سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون ەۋروپالىق وداققا قاتىستى رەفەرەندۋم وتەتىنىن مالىمدەدى.
البەتتە, كەمەرون مىرزا حالىقتىڭ «كارى قۇرلىقتان» باس تارتپايتىنىنا سەنىمدى بولعان. الايدا سول كەزەڭدەگى ەۋروپاداعى ميگراتسيا داعدارىسى ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ جىبەردى. 2016 جىلعى 23 ماۋسىمدا ۇلىبريتانيا حالقى داۋىس بەرىپ, «ەۋروپالىق وداقتان شىعۋدى» قولدايتىندار 52 پايىزبەن جەڭىسكە جەتتى.
ۇستانعان ساياساتىن تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى قولدامايتىنىنا كوزى جەتكەن كەمەرون مىرزا قىزمەتىنەن كەتتى. وسى ورايدا ۇلىبريتانيانىڭ باسقارۋ جۇيەسى پارلامەنتتىك مونارحياعا نەگىزدەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون شىعار. ياعني, ەلدىڭ پاتشاسى ياكي پاتشايىمى بيلىكتىك وكىلەتتىلىگى از, نەگىزىنەن سالتاناتتى راسىمدەرگە عانا قاتىسادى. ال مەملەكەتتىك ىستەردى جۇرگىزۋ پرەمەر-مينيسترگە تيەسىلى.
ايتپاقشى, «برەكسيت» ءۇشىن د.كەمەروننىڭ لاۋازىمىن توقتاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. سودان كەيىن ەل تىزگىنىن قولىنا العان تەرەزا مەي دە «برەكسيتپەن» باسى قاتىپ, اقىرى قىزمەتىنەن كەتەتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ورنىنا كەلگەن بوريس دجونسوننىڭ ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە 31 قازانعا دەيىن عانا ۋاقىتى بار.
«برەكسيت» نەگە توقتاپ تۇر؟
قىرىق جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ۇلىبريتانيا مەن ەۋروپالىق وداق ەلدەرى ەتەنە ارالاسىپ كەتكەنى بەلگىلى. ساۋدا, قاۋىپسىزدىك, ميگراتسيا, ەكونوميكا سالالارىندا كوپتەگەن كەلىسىمدەر جاسالىپ كەلگەن. بىرىككەن كورولدىك ۇيىم قۇرامىنان شىعاتىندىقتان, سولاردىڭ ءبارىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت. بۇل قۇجات – Withdrawal Agreement («شىعۋ كەلىسىمى» – اۆتور) دەپ اتالادى.
زاڭعا سايكەس, «شىعۋ كەلىسىمىن» ۇلىبريتانيا پارلامەنت مۇشەلەرى ماقۇلداۋى ءتيىس. الايدا تەرەزا مەيدىڭ بريۋسسەلمەن جۇرگىزگەن كەلىسىمىن «حالىق قالاۋلىلارى» ءۇش رەت قايتارىپ تاستادى. العاشقى تىڭدالىم 15 قاڭتاردا وتكەن. دەپۋتاتتاردىڭ 432-ءسى كەلىسىمگە قارسى, 202-ءسى قولداپ داۋىس بەردى. پارلامەنت مۇشەلەرى 12 ناۋرىزدا تاعى دا تەرەزا مەيدىڭ ۇسىنىسىن قابىلدامادى. سوڭعى رەت 29 ناۋرىزدا, ياعني «برەكسيت» اياقتالۋى ءتيىس كۇنى كەلىسىمگە پارلامەنت مۇشەلەرى كەلىسكەن جوق. اقىرى ت.مەي ەۋروپالىق وداقتان شىعۋ مەرزىمىن ۇزارتۋدى سۇرادى. وسىلايشا, ۇلىبريتانياعا «برەكسيتتى» اياقتاۋ ءۇشىن 31 قازانعا دەيىن مۇرسات بەرىلدى.
585 بەتتىك قۇجاتتا بىرنەشە وزەكتى ماسەلە ايتىلعان. ماسەلەن, ۇلىبريتانيا تاراپى ەۋروپالىق وداقتان شىققانى ءۇشىن قانشا «ايىپپۇل» سوماسىن تولەۋى قاجەت؟ قۇجاتتا ونىڭ كولەمى 39 ميلليارد فۋنت ستەرلينگتى قۇراپ وتىر. قازىرگى تاڭدا بىرىككەن كورولدىك ەو قۇرامىندا بولعانى ءۇشىن جىل سايىن 10,8 ميلليارد فۋنت-ستەرلينگ جارنا تولەيدى. الدا-جالدا شىعۋ مەرزىمى تاعى ۇزارسا, تولەم قالاي وزگەرەتىنى بەلگىسىز.
سونداي-اق «تۇماندى البيوندا» تۇراتىن ەۋروپالىقتار مەن «كارى قۇرلىقتا» قىزمەت ىستەيتىن اعىلشىنداردىڭ تاعدىرى قالاي وزگەرەدى؟ بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق ميگراتسيا جونىندەگى دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇگىندە ەۋروپادا ءومىر سۇرەتىن اعىلشىنداردىڭ سانى 1,5 ميلليون. ال «تۇماندى البيوندا» ەڭبەك ەتۋدى تاڭداعان ەۋروپالىقتاردىڭ سانى
500 مىڭنان اسىپ جىعىلادى.
بۇدان بولەك, يرلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديا اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى قالاي شەشىلەتىنى بەلگىسىز. ەۋروپالىق وداق تا, ۇلىبريتانيا تاراپى دا كەدەندىك باقىلاۋ بەكەتتەرىن قايتا سالۋعا ق ۇلىقتى ەمەس. ويتكەنى شەكارا ماڭىندا جايىلىمى ارالاس, قويى قورالاس جاتقان اۋىلدار جەتەرلىك. كەدەندىك باقىلاۋ ولاردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىن قيىنداتادى. «برەكسيتتىڭ» بىتپەۋىنە اسەر ەتىپ وتىرعان باستى سەبەپتىڭ بىرەۋى – وسى يرلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديا اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى.
ەندى نە بولماق؟
پرەمەر-مينيستر بوريس دجونسون 31 قازانعا دەيىن بريۋسسەلمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋى ءتيىس. وعان دەيىن «برەكسيت» ماسەلەسى بىرنەشە باعىتتا ءوربۋى مۇمكىن. ەگەر پارلامەنتكە «برەكسيتتىڭ» باعىتى ۇناماسا, سەنىمسىزدىك ۆوتۋمىن جاريالاۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا ۇكىمەتكە ۇستانعان ساياساتىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋگە 14 كۇن ۋاقىت بەرىلەدى. وسى مەرزىم ىشىندە ۇكىمەت تە, وعان بالاما ۇكىمەت تە وزدەرىن دالەلدەي الماسا, جالپى سايلاۋ وتكىزىلەدى.
BBC ارناسىنىڭ مالىمەتىنە ساي, «برەكسيتتىڭ» شەشىمى تابىلماسا, ەلدە تاعى ءبىر رەفەرەندۋم وتكىزىلۋى ىقتيمال. سونداي-اق «برەكسيتتەن» باس تارتۋ ماسەلەسى دە تالقىلانىپ جاتىر.
الايدا ەڭ ىقتيمال شەشىم – ەشقانداي كەلىسىمسىز ەۋروپالىق وداقپەن قوشتاسۋ. ەگەر ب.دجونسوننىڭ ۇسىنىسىن پارلامەنت قابىلداماي, «برەكسيتتى» كەلىسىمسىز اياقتاۋعا شەشىم شىعارسا, ەلدە بىرقاتار وزگەرىستەر بولماق.
ماسەلەن, اعىلشىندار تۇتىناتىن تاۋاردىڭ 30 پايىزى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنەن اكەلىنەدى. «برەكسيت» كەلىسىمسىز اياقتالسا, اتالعان تاۋارلاردىڭ باعاسى وسپەك. اعىلشىن بانكى باسشىسى مارك كەرنەيدىڭ بولجاۋىنشا, ازىق-ت ۇلىك باعاسى 10 پايىزعا قىمباتتايدى.
سونىمەن قاتار ۇلىبريتانيا مەن ەۋروپالىق وداق ەلدەرى ازاماتتارىنىڭ ءوزارا قاتىناسى قيىنداي تۇسەدى. كەدەن بەكەتتەرىندە پاسپورت تەكسەرۋ ۋاقىت الىپ, بانك كارتالارىن, ءموبيلدى جەلىنى قولدانۋ بارىسى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. پاتەر قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى, كەدەندىك وتكىزۋ بەكەتتەرىندەگى كەزەكتەردىڭ ۇلعايۋى سەكىلدى ماسەلەلەر تۋىنداماق.
قىسقاشا ايتقاندا, بۇگىندە ۇلىبريتانياداعى احۋال بىرجاقتى شەشىلگەن جوق. ەل ساياساتكەرلەرى «وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي» شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ءالى كوپ ەڭبەك ەتۋى كەرەك. ويتكەنى اعىلشىن حالقىنىڭ قامىن ويلاعان ۇكىمەت تە, پارلامەنت تە ەۋروپالىق وداقتان وڭتايلى شىعۋدى كوزدەيتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ەندەشە «برەكسيتتىڭ» ماسەلەسى ءالى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن تالقىلانادى.
