جالپى, قازاقستان ازاماتتارعا جوعارى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىن ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. ەلىمىز جاستارعا تەگىن ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن ۇدايى جەتىلدىرۋمەن كەلەدى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتىمەن قاتار, كرەديت ارقىلى وقۋ جۇيەسى دە بولعان. بىراق بۇل جۇيە كەيىن الىنىپ تاستالدى دا, تەك ءبىلىم گرانتتارى قالعان-دى. بۇرىن شامامەن العاندا مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ ۇشتەن بىرىنە عانا جەتەتىن مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارى 2018 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى ۇندەۋىنەن كەيىن بىردەن 20 مىڭعا كوبەيدى. بۇرىن ەلىمىزدەگى ءبىلىم گرانتتارى 30-35 مىڭنىڭ توڭىرەگىندە بولاتىن. ماسەلەن, 2014-2015 وقۋ جىلىندا جوعارى ءبىلىم الۋعا ارنالعان گرانت سانى 34 115 بولسا, 2015-2016 جىلى 32 168, 2016-2017 وقۋ جىلىندا 31 702, 2017-2018 وقۋ جىلىندا 37 932 بولدى. بىلتىر مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىنىڭ سانى 53 594-كە جەتتى. سونىمەن قاتار بىلتىر ماگيستراتۋراعا 12 504, دوكتورانتۋراعا 2240 گرانت بولىنگەن. ءسويتىپ جالپى العاندا مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىنىڭ سانى 70 مىڭعا جاقىنداعان ەدى. ال بيىل جوعارى ءبىلىم ءۇشىن 53 755 گرانت, ماگيسترلەردى دايارلاۋعا 12 984, PhD دوكتورى بولماققا نيەت قىلعاندار ءۇشىن 2 312 گرانت ءبولىندى. ودان بولەك بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, ءتۇرلى وبلىس نەمەسە قالا اكىمدىكتەرىنىڭ دە گرانتتارى بولىنەتىنىن ەسكەرۋ قاجەت.
بيىلعى ءبىلىم گرانتتارىنىڭ 47%-دان استامى ينجەنەرلىك, وڭدەۋ جانە قۇرىلىس, IT-تەحنولوگيالار سالاسىنا ءبولىنىپتى. ونى بريفينگ بارىسىندا ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى فاتيما جاقىپوۆا ايتتى. «جالپى, بيىل كونكۋرسقا 53 785 گرانت ءبولىندى, قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 64 452 ادام بولدى. وسى ورايدا ءبىر گرانتقا ورتاشا كونكۋرس 1,29 ادامدى قۇرادى. جالپى گرانتتاردىڭ 47 پايىزدان استامى ينجەنەرلىك, قۇرىلىس, ءىت-ماماندىقتارعا بولىنگەن. 8 مىڭنان استام گرانت پەداگوگيكالىق باعىتقا ارنالعان. 4 مىڭ گرانت جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى, ماتەماتيكا جانە ستاتيستيكاعا ءبولىندى. بيىل كونكۋرسقا قاتىسقان «التىن بەلگى» يەگەرلەرىنىڭ سانى 5 800-دەن استام بولدى, ونىڭ 4600-دەن استامى گرانتتى الدى», دەدى ۆيتسە-مينيستر. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بيىل مەديتسينا, سونىڭ ىشىندە فارماتسەۆتيكا-ستوماتولوگيا باعىتىندا وقىعىسى كەلەتىن ازاماتتاردىڭ جيناعان ۇپايلارى جوعارى بولىپتى. بۇل باعىتتاعى گرانتتاردى يەلەنگەن ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى 100 بالدان جوعارى جيناعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باسەكە تىم جوعارى. ال ءبىلىم الامىن دەيتىن ازاماتتار ءۇشىن مۇمكىندىك جەتكىلىكتى. ءبىلىم گرانتتارىنا يە بولۋ ءۇشىن تىڭعىلىقتى دايارلىق پەن بارماقتاي باق كەرەك. ءبىلىم گرانتى يەگەرلەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن جاستار باق پەن بابى ۇيلەسكەن ازاماتتار ەكەنى انىق. الايدا كەشە جاريالانعان ءتىزىم تەگىن جوعارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى وسىمەن شەكتەلىپ قالعانىن بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە, ىزدەنگەن وقۋعا شىن ىنتالى ازاماتتار ءۇشىن ءالى دە تالاي مۇمكىندىك بار. تىم بولماعاندا كەلەر جىلى دا باق سىناپ كورۋگە بولادى.
تاعى 5 مىڭ گرانت بولىنەدى
مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارى ءسوز باسىندا اتاپ وتكەن مولشەرمەن شەكتەلمەيتىنگە ۇقسايدى. ەل حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتىپ, كوپ بالالى جانە تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاعى 5 مىڭ گرانت ءبولىپتى. ونى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ شىلدەنىڭ باسىندا رەسمي تۇردە مالىمدەگەن بولاتىن. مينيستر 5 مىڭ گرانتتىڭ بىرىنە يە بولۋ ءۇشىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن شەكتى بالل جيناۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان. ءارى گرانتتاردىڭ قارجىسى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە ترانسفەرت ارقىلى اۋدارىلۋى ءتيىس. ال اكىمدىكتەر وزدەرىنە قاجەتتى ماماندىقتاردىڭ ءتىزىمىن جاسايدى, سودان سوڭ تاعى كونكۋرس بولادى. «جالپى, وسى گرانتقا يە بولۋ ءۇشىن ۇمىتكەرلەر, ەڭ الدىمەن, جىلداعىداي نەگىزگى 53 785 گرانتقا 21-31 شىلدە ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق كونكۋرسقا قاتىسىپ, باعىن سىنايدى. ال سول جالپى كونكۋرس بويىنشا گرانتقا يە بولماعان كوپ بالالى وتباسىدان شىققان جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار ساناتىنداعى تالاپكەرلەر قوسىمشا بەرىلگەن جاڭاعى 5 مىڭ گرانتتى الۋ ءۇشىن تامىز ايىنىڭ 5-10 ارالىعىندا كەلەسى كونكۋرسقا قاتىسۋعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ءوتىنىش بەرە الادى», دەگەن ەدى ا. ايماعامبەتوۆ. ال كەشە وتكەن بريفينگتە ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ف.جاقىپوۆا بۇل 5 مىڭ گرانت پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بولىنگەنىن ايتتى. ونى ۇلەستىرۋ 5-15 تامىز ارالىعىندا وتەدى. «جالپى رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا گرانتقا يە بولا الماعاندار قوسىمشا مۇمكىندىك الادى. گرانتتاردى ءبولۋ جۇيەسى كومپيۋتەرلىك باعدارلاماعا نەگىزدەلگەن, وندا ادام فاكتورى جوق», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ايتپاقشى, ف.جاقىپوۆا مەملەكەت بولگەن 3 مىڭنان استام گرانت ۇلەستىرىلمەي قالعانىن ايتتى. ياعني, ينجەنەرلىك جانە جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى ماماندىقتارعا 3 مىڭنان استام ءبىلىم گرانتى قايتا بولىنەدى. ءبىزدىڭ «وقۋعا شىن ىنتالى ازاماتتار ءۇشىن ءالى تالاي مۇمكىندىك بار» دەۋىمىزدىڭ سىرى وسىندا. مىنا 3 مىڭ گرانتتى قوساتىن بولساق, تامىزدا ءالى دە 8 مىڭ گرانت ءوز يەسىن تابۋى مۇمكىن. ارينە, كوپ بالالى جانە الەۋمەتتىك جاعدايى ناشار وتباسىلاردىڭ بالالارىنا ارنالعان 5 مىڭ ءبىلىم گرانتىنا ەشكىم تالاسپاس, بىراق يەسىز قالعان 3 مىڭ گرانتتى قايتا ۇلەستىرۋ دە تالاي ادامعا ءۇمىت سىيلايتىنى انىق. بريفينگتە ۆيتسە-مينيستر بۇل 3 مىڭ گرانتتىڭ جالپى كونكۋرستا يگەرىلمەگەنىن ايتتى. دەمەك, 1 تامىز كۇنى جاريالانعان تىزىمدە 53 785 ەمەس, 50 مىڭنان استام ازاماتتىڭ اتى-ءجونى بولدى دەگەن ءسوز. سەبەبى كەيبىر ماماندىقتارعا ۇمىتكەرلەر تىم از بولىپتى. سوندىقتان گرانت بولىنبەپتى. ەندى مينيسترلىك ۇكىمەت قاۋلىسىنا وزگەرىس ەنگىزۋگە ازىرلەنىپ جاتىر. ءسويتىپ 1 تامىزدا ءبىلىم گرانتىنا يە بولا الماي قالعان ازاماتتار قايتادان «بايگەگە» تۇسەدى.
ءبىلىم گرانتتارى ەلگە ەل قوسادى
قازاقستان تەگىن جوعارى ءبىلىم بەرۋدە جاھانداعى بار قازاققا دا جاناشىرلىق تانىتىپ كەلەدى. بيىل دا شەتەلدەردە تۇراتىن قازاق جاستارىنا ارنالعان ءبىلىم گرانتتارى ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە پەداگوگيكالىق عىلىمدارعا 335, ونەر جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار باعىتىنا 65, الەۋمەتتىك عىلىمدار, جۋرناليستيكا جانە اقپارات باعىتىنا 35, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار باعىتىنا 100, ينجەنەرلىك, وڭدەۋ جانە قۇرىلىس سالالارىنا 125, دەنساۋلىق ساقتاۋ باعىتىنا 90 دەگەندەي ءارتۇرلى باعىتتاردى قامتىپ, جالپى سانى 866 گرانت ءبولىنىپتى. وعان بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتەر بولگەن گرانتتاردى قوسساڭىز ءبىزدىڭ ەل قيىر جايلاپ شەت قونعان قازاقتىڭ بالاسىنا مىڭعا جۋىق گرانت ءبولىپ وتىر. ەندى ولار وزدەرى تاڭداعان وقۋ ورىندارىندا وقيدى. جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ەل قاتارلى شاكىرتاقى الادى. بىلتىر 862 قانداسىمىز اتاجۇرتتا ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعان ەدى. قازاق ەلى شەتەلدەردەگى قازاق جاستارىنا ءبىلىم گرانتتارىن بەرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ الدىن-الا دايىندىق بولىمدەرىندە وقۋلارىنا دا ىقپال ەتىپ وتىر. بىلتىر قازاقستانداعى دايىندىق بولىمدەرىندە جۇزدەگەن قانداسىمىز ءبىلىم العان ەدى. ماسەلەن, ءبىر عانا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان اشىلعان دايىندىق بولىمىندە شەتەلدەن كەلگەن 181 قازاق ازاماتى ءبىلىم الدى. ولاردىڭ كوبى بيىل وقۋعا ءتۇستى, سونىڭ ىشىندە 97-ءسى اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتى اتاناتىن بولدى. مۇنداي دەرەكتەر ەلدەگى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا تىركەلىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, ءبىلىم گرانتتارى ەلگە ەل قوسىپ جاتقان جايى بار.
جالپى, ءبىلىم گرانتتارى قازاق جاستارى ءۇشىن قۋاتتى الەۋمەتتىك ليفت قىزمەتىن اتقارىپ تۇر. جىل سايىن مەكتەپ بىتىرەتىن 120-150 مىڭ ارالىعىنداعى تۇلەكتىڭ تەڭ جارتىسى ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولسا, تاعى ءبىر توبى ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىندا وقيدى. الىس-جاقىن شەتەلدەرگە كەتەتىندەر دە بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا مەملەكەت جاستاردىڭ اراسىندا NEET نەمەسە «وقۋ مەن ەڭبەك پروتسەسىنەن تىس قالعان جاستاردىڭ» قاتارى كوبەيىپ كەتپەۋىنە بارىن سالىپ جاتىر. ءارى ەكونوميكاعا مامان دا قاجەت. سونىمەن قاتار ءبىلىم گرانتتارى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن مۇلتىكسىز ورىنداۋعا تىرىسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
