30 شىلدە، 2019

ءسوز كيەسى

320 رەتكورسەتىلدى

جازايىن دەپ جازبايسىڭ، ايتايىن دەپ ايتپايسىڭ، كوزىڭ كورىپ، قۇلاعىڭ ەستىگەن سوڭ، امالىڭ تاۋسىلىپ، دىڭكەڭ قۇرىعان سوڭ قولعا قالام ۇستايسىڭ. ونىڭ ۇستىنە قيىن زاماندا يمپەريا يىقتان باسىپ تۇرسا دا، تىلگە تيەك، ويعا بۇعاۋ سالسا دا ايتارىن ايتىپ كەتكەن الاش ارىستارى وسىنداي حالدە ويعا ورالادى. تۇلعاسى تاۋداي بولىپ، ۇلتىم، جۇرتىم دەگەن ءۇنى قۇلاق تۇبىنەن شىڭىلدايدى.

ونى ەستىپ، رۋحىڭ ويانادى، ەت جۇرەك شىمىرلايدى. بىزگە دەيىنگى ۇرپاق، الدىڭعى تولقىن نەگە ەسكەرتپەگەن، قارا باسىنىڭ قامىن كۇيىتتەپ جۇرە بەرگەن بە دەمەسىن دەيسىڭ دە، دەمىڭ ءبىر تۇنشىعىپ بارىپ، وي تولعاۋعا كىرىسەسىڭ. سونداعى ايتپاعىمىز نە دەيسىز عوي، باياعى ماعجان (جۇماباەۆ) مەڭزەگەن بابا ءتىلىنىڭ باعىن اشۋ جولىنداعى جەڭىل جورتاق جەلىستىڭ جاندى جەيتىنى. ءسوز كيەسىنە ءمان بەرمەي، تۇسپالمەن ء«تىل ونەرى – دەرتپەن تەڭ» (اباي) ەكەنىن ەستەن شىعارىپ، جۇرەكتىڭ ءسوزىن قور ەتىپ، ءوز ءسوزىن زور ەتىپ، جوسىلا بەرەتىندەر نەگە كوبەيىپ بارادى ەكەن دەگەن مازاسىزدىق بويىڭدى بيلەيدى. وسىدان دا دانىشپان ابايدىڭ «قايران ءتىل، قايران ءسوز، نادانعا قادىرسىز»، دەپ كۇيىنەتىنى ەسكە تۇسەدى. بيلىك قولدا باردا، ەل بولعان تۇستا، قازاققا ءتىل ءۇشىن كۇيىنۋ ەمەس، ءسۇيىنۋ كەرەك ەمەس پە ەدى دەيسىڭ. ارينە، قوزعالىس جوق دەي المايمىز. دەگەنمەن جاھاندانۋعا تۇمسىق تىرەگەندە تىپىرلاماسقا بولمايتىنداي. ودان «جانىڭدى» ساقتاپ قالاتىن ءتىلىڭ، ۇلتتىق قۇندىلىعىڭ عانا بولادى. تىلىڭە، تۇرىڭە قاراپ وزگەلەر: «سەن كىم ەدىڭ؟» دەيدى. ماسەلە تىلدە عانا ەمەس، ۇلتتىق بولمىستا جاتاتىنى ءمالىم. ۇلتتىق بولمىسى مىقتى جۇرتتار ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەيدى. ۇلتتى ساقتايتىن سول بولات بولمىس ەكەنى ەش ءشۇباسىز.

اتام قازاق بۇگىنگىدەي كەستەلى جازۋ ۇلگىسى جوق كەزدىڭ وزىندە اۋىزشا تىلگە ەرەكشە ءمان بەرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى ادەبي ءتىلدىڭ التىن ارقاۋى ەسىلگەن. ءسويتىپ: «فرانتسۋز ءتىلى ەۋروپاعا قانداي اسەر ەتسە، قازاق ءتىلى تۇركى مادەنيەتىنە سولاي اسەر ەتكەن» (ۆ.رادلوۆ)، دەپ الەم وقىمىستىلارى تاڭداي قاققان ءتىلىمىزدى – مۇحتار اۋەزوۆ ايتقان ء«سوز شاتاسىنا» ۇرىندىرماعان. ابىزدار مەن شەشەندەر ءتىل تەربەپ، ناسيحات ايتقاندا ۇيىپ تىڭداماعان، وعان توقتاماعان ادام بولماعان.

ءتىل مادەنيەتىنەن ۇلت مادەنيەتى كورىنەدى. ءتاڭىر جارىلقاپ تۇرعاندا ءتىل مادەنيەتىن شەگەندەۋدىڭ ورنىنا، زيالىلارىمىزدىڭ ء«اي!» دەمەگەندىكتەن بە، ءتىل ماسەلەسى كوكپارعا تۇسۋمەن كەلەدى. باس بۇزارعا زاڭ بولعاندا، ۇلت ءسوزىن قورلايتىن، ءتىل كيەسىن ۇقپايتىندارعا نەگە زاڭ السىزدىك تانىتادى ەكەن؟

وزگە ءتىلدى ۇيرەنۋگە كەلگەندە قولىندا بارلار، اسىرەسە ەكى تىزگىن، ءبىر شىلبىردى قولعا ۇستاعاندار الدىنا جان سالمايدى. ال بانك، بيزنەس، تاعى باسقا جايلى دا، مايلى ورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوبى مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار تىلگە جۇمىلىپ ءمان بەرە قويمايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. بيىك لاۋازىم يەلەرىنىڭ ۇل-قىزى انا تىلىنەن كوپ جاعدايدا ماقۇرىم، نە شالا-شارپى، بولماسا شاتتى-بۇتتى سويلەيتىنى جۇرتقا بەلگىلى. ەسەسىنە وزگە تىلگە جۇيرىك. وندايلاردىڭ اكە-شەشەسىن بىلاي قويىپ، اتا-اجەسى ءتوردىڭ توبەسىندە وتىرىپ، ۇرپاعىنىڭ وزگە ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەنىن ماقتان ەتىپ، بويىن تىكتەيدى. ول دا ءجون بولار. بىراق ءوز تىلىنە كەلگەندە «ە، قازاق ءتىلى قايدا كەتەر دەيسىڭ، ۇيرەنەدى عوي»، دەپ كولگىرسيدى. بۇل باياعى كەڭەستىك جۇيەدەن قالعان ورىس ءتىلىن بىلمەسەڭ، كۇن كورە المايسىڭ دەگەن بوداندىق پسيحولوگيادان، ەسكى سۇرلەۋدەن شىعا الماي، ازاتتىقتىڭ قاسيەتىن ءالى تانىپ-بىلە قويماعاندىقتان بولىپ وتىرعان تىرلىك ەمەس پە ەكەن؟ بۇل داعدىنى ۇلت جاستارىنىڭ ساناسىنا سىنالاپ سىڭىرسەك، انا عاسىردا مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان ءتىلىمىز كوركەيۋدىڭ ورنىنا، وزگە ءتىلدىڭ كولەڭكەسىندە ءالى دە قالىپ قويماس پا ەكەن دەگەن كۇدىك كوكەيدەن كەتەر ەمەس. وسى ارادا «انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ، بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ – ول كۇيىنىش. انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ، بوتەنشە جاقسى سويلەۋ – بۇل ءسۇيىنىش. ءوز ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ، جات تىلگە ەلىكتەي بەرۋ – زور قاتە»، دەگەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ كەمەل ءسوزى ويعا ورالا بەرەتىنى بار.

ءيا، وزگە ءتىلدى تالاسسىز ءبىلۋ كەرەك. بىراق ۇلت ءتىلى وزگە ءتىلدىڭ الدىندا تۇرۋ ءتيىس. باسقا جۇرتتار كوپ ءتىل بىلەدى ەكەن دەيمىز. مىسالداردى دا توپتاپ كەلتىرەمىز. ول راس. بىراق، ول ەلدەر ءوز ءتىلىن وزگە ءتىلدىڭ بوداۋىنا بەرمەيدى. ءوز تىلىندە سويلەيدى. ءبىز بولساق وزگە ءتىلدى بىلەمىز دە ءوز تىلىمىزگە يىقتان قاراپ، ۇمىتۋعا بەيىم تۇرامىز. ءتىپتى بۇكىل قازاق اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ مىندەتتى ەمەس شىعار. اركىم قاجەتىنە قاراي مەڭگەرسە ازدىق ەتپەس ەدى. 

كۇنى كەشە سول ءتىلدى بالاباقشاعا دەيىن تىقپالاپ، مەكتەپتە تەرەڭ ءبىلۋدى تاپسىردىق. قىرۋار قارجى شىعارىپ، از كۇندە ۇستازدار دايىنداۋعا تىرىستىق. بيىلدان باستاپ حيميا، بيولوگيا، جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىنشا وقىتامىز دەپ ۇرانداتا جونەلدىك. شالا-شارپى ساباق جۇرگىزگەندەر دە تابىلىپ جاتتى. ەندى ول قادامىمىزدىڭ شيكىلىگى شىعىپ، كەيىنگە ىسىرا تۇراتىن ءتۇرىمىز بار. وسىدان ساباق الار ما ەكەنبىز؟

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 20

رۋحانيات • كەشە

ءحالىڭ قالاي، قوستاناي؟

ايماقتار • كەشە

«يوكەريتتەن» جەڭىلدى

حوككەي • كەشە

ونلاين-وقىرمان

تەحنولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار