ەندەشە, ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ءۇشىن قىمبات قازىنا – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەسەك, ونى باعالاي ءبىلۋ قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ قاينار كوزى ەكەندىگىندە داۋ جوق. الايدا, قۇقىقتىق مادەنيەت ءار ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇندىلىعى رەتىندە جەكە تاربيەسىنەن كورىنىس بەرمەي, جالپى مادەنيەتتىڭ قاجەتتى بولشەگى رەتىندە ونى بويعا ءسىڭىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوبىنە قۇقىقتىق مادەنيەتتى زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ قولدانۋ ارقىلى عانا قالىپتاستىرۋ باعىتى ۇستالادى. سوعان ساي زاڭدى بىلمەۋ جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتقارمايتىندىعى قاتاڭ ەسكەرتىلەدى. بىراق زاڭدى بىلمەۋدىڭ سالدارى قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ جوقتىعى ەمەس, كەرىسىنشە ونىڭ ءدانىن بويعا سىڭدىرە الماۋ ەكەندىگى كوپ جاعدايدا نازارعا الىنا بەرمەيدى. مىنە, وسىنداي جاعدايلاردىڭ سالدارى قۇقىقتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ءىسىنىڭ قانات جايۋىنا شىن مانىندە كەدەرگى كەلتىرەتىنى انىق.
ولاي دەيتىنىمىز, بىردە تانىسىمىز قىزمەت ەتەتىن مەكەمە الدىندا ورەسكەل قىلىق كورسەتىپ تۇرعان جاس جىگىتتەردى كورىپ, ولارعا جايىمەن بۇل تەرىس ەكەنىن, سوندىقتان بۇل قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋشىلىق ەكەنىن ايتقانىمىزدا, شىنى كەرەك, دورەكى جاۋاپ الدىق. «نە شارۋاڭ بار, ءوزىمىز بىلەمىز عوي» دەيدى. ءدال سولاردىڭ قاسىندا وزگە دە ازاماتتار وتىرعان. بىراق ولاردىڭ ءبىرى الگىلەرگە ءلام-ميم دەمەدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ ەسكەرتۋىمىز, «جەر استىنان جىك شىقتى, ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» قالپىندا قالدى. ال كوپشىلىك بولىپ, الگى ورەسكەل قىلىق جاساعان جىگىتتەردى تەزگە سالا قويعاندا, ولار مۇنداي ادەتتى ەندىگارى قايتالاماس ەدى. ويتكەنى قۇقىقتىق مادەنيەتسىزدىك وسىنداي ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتان باستالادى. قۇقىقتىق مادەنيەتتى ساقتاۋ تۋرالى ەسكەرتۋ بەرگەن جاندارعا كەيبىرەۋلەر اتا جاۋىن كورگەندەي جيىرىلا قالادى.
سوندىقتان ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا: «دامىعان قوعام بارلىق جەردە ءتəرتىپ پەن رەتتىلىك ورناتۋدان, جايلى پودەزدەن, جيناقى اۋلادان, تازا كوشەدەن جəنە جارقىن ءجۇزدى ادامداردان باستالادى. ءبىز ەڭ ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن, بۇزاقىلىقپەن, مادەنيەتسىزدىكپەن ىمىراعا كەلمەۋىمىز كەرەك, ويتكەنى وسىنىڭ ءوزى قوعام تىنىشتىعىن بۇزادى, ءومىردىڭ ساپاسىنا سەلكەۋ تۇسىرەدى. تارتىپسىزدىك پەن بەتىمەن كەتۋشىلىكتى سەزىنۋ ودان دا ەلەۋلى قىلمىستارعا جول اشادى. سوندىقتان ءبىز قۇقىقتىق نيگيليزمدى جەڭىپ, قوعامدى قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ ىسىنە تارتۋىمىز كەرەك. ءبىز əلەۋمەتتىك بۇلدىرگى پيعىلدى جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەسىمەن بايلانىستا قاراۋىمىز كەرەك. ءبىز قوعامدىق ورىندارداعى بۇزاقىلىق ارەكەت ءۇشىن جەكە ءىس قاعازىندا جانە رەزيۋمەدە مىندەتتى تۇردە كورسەتىلەتىن جəنە جۇمىسقا قابىلداۋ, قىزمەت ساتىسى بويىنشا ءوسىرۋ كەزىندە ەسكەرىلەتىن جازا قولدانۋدى ەنگىزۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ ءبəرى قوعامدىق ءومىردىڭ نورماسى بولۋعا ءتيىس» دەگەن بولاتىن.
بۇل تەرىس قىلىقتارعا مۇلدەم توزبەۋشىلىكتى كوزدەگەن قاعيدا قوعامنىڭ ەڭ ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن بۇزاقىلىقتارعا سىن كوزبەن قاراۋ جاۋاپكەرشىلىگىن تۋدىرعانى راس. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – قوعامداعى ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارمەن كۇرەس جۇرگىزە وتىرىپ, جالپى قىلمىستىڭ دەڭگەيىن تومەندەۋىنە ىقپال ەتۋ ەدى. سونىڭ ارقاسىندا بىرقاتار زاڭنامالار جەتىلدىرىلدى. Əسىرەسە, قىلمىستىق كودەكس, قىلمىستىق اتقارۋ جəنە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكستەرىنە وزگەرىستەر ەندى. ءسويتىپ ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىققا توزبەۋ – بۇل قوعامدىق ءتəرتىپتى قامتاماسىز ەتۋ مەن ءىرى قىلمىسپەن كۇرەس جۇرگىزۋگە باستايتىن جانە جاپپاي قۇقىقتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە ەسكەرىلدى. بۇدان كەيىن قوعامدىق ورىنداردى لاستاۋ جəنە تاعى دا باسقا مəدەنيەتسىزدىكتەر قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ نازارىنان əستە تىس قالماۋى ءتيىس ەدى. الايدا بۇل جۇمىس قازىرگى كۇنى اقساپ تۇرعان سەكىلدى. ياعني, كەز كەلگەن تəرتىپسىزدىكتەر قاتاڭ قاداعالاۋدا بولعانى ءجون دەيمىز دە سونىمەن توقتالامىز.
سوندىقتان دا شىعار, بويعا سىڭگەن تەرىس قىلىقتى قاتاڭ زاڭ شارالارىمەن جويۋ مۇمكىن ەمەستەي كورىنەدى. ماسەلەن, ەلوردانىڭ 20 جىلدىق تويىندا ەسىل وزەنىنىڭ ۇستىنەن سالىنعان اتىراۋ كوپىرىنە ءبىر اۆتوكولىكتىڭ شىعىپ كەتكەنى ەل ەسىنەن ءالى كەتەر ەمەس. تالاي ادام بۇل جۇرگىزۋشى نەگە ولاي ىستەدى ەكەن دەپ تاڭعالادى. ال نەگىزىندە تاڭعالاتىن تۇگى دە جوق. ويتكەنى مۇنداي ءىس – ءبىزدىڭ بويىمىزداعى وشپەس تەرىس قىلىقتىڭ ءبىرى. ونىڭ ءتۇپ-توركىنى قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسپاعان وزەگىندە جاتىر.
بۇل ورايدا «جەرۇيىق» ساياباعىن الايىقشى. وسىنداي ساياباقتىڭ بولعانى حالىقتىڭ وزىنە ءتيىمدى عوي. الايدا سول جاقسىلىقتىڭ قادىرىن باعالاي المايتىن جاندار ىسىنە قارنىڭىز اشادى. اتالعان باقتىڭ اينالاسىندا ارنايى كولىك قوياتىن تەگىن ورىندار جەتىپ-ارتىلادى. بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز, باققا سەرۋەندەۋگە كەلگەن بىرقاتار جۇرگىزۋشىلەر كولىكتەرىن سول باقتىڭ ىشىنە كىرگىزىپ, تۋرا بالالار وينايتىن تۇسقا تاقاپ قويادى. ال نەگىزىندە مۇنداي ساياباقتاردىڭ سىرتقى قورشاۋىنان ىشكە كولىكپەن ءبىر مەتر دە كىرۋگە بولمايدى. بۇل ءوزىڭىزدى دە وزگەلەردىڭ دەمالىس قۇقىن قۇرمەتتەمەۋ, سىيلاماۋ بولىپ تابىلادى. كولىكپەن ونداعان مەتر باق ىشىنە كىرگەن ەكەنسىز, ودان نە ۇتاسىز؟ «مىنە, مەنى كوردىڭدەر مە؟!» دەگەندىك پە؟ ونىڭ ۇستىنە «جەرۇيىق» وسى ماڭايداعى كوپتەگەن بيىك قاباتتى ۇيلەر تۇرعىندارىنا تازا اۋا سىيلايتىن دارا باق بولعاندىقتان, حالىق تا كوپ كەلەدى. اسىرەسە, بالالاردىڭ سۇيىكتى ورنى. الايدا ۇلكەندەر دەمالىپ وتىراتىن, بالالار اسىر سالىپ وينايتىن باق ءىشىنىڭ تازالىعى سىن كوتەرمەيدى. ال ونى نەبىر قوقىسقا تولتىراتىن اسپاننان تۇسكەندەر ەمەس, وسى باققا سەرۋەندەۋگە كەلەتىن جاندار. وسىلايشا ادامدار ساياباقتى تازالىعىمەن, كوركىمەن, ساپالىعىمەن وزدەرىنە كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي سىيلايتىن كۇندەلىكتى قاجەتتى دەمالىس ورنى دەپ ەمەس, كەرىسىنشە جاتتىڭ دۇنيەسىنە قاراعانداي سالعىرتتىق تانىتادى. ودان كىمگە پايدا؟
بۇل ارادا شەتەلدەردە قۇقىقتىق مادەنيەت اناداي ەكەن, مىناداي ەكەن دەپ سالىستىرۋدىڭ رەتى بولا قويماس. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وزىندىك سالت-ءداستۇرىمىز بەن ادەت-عۇرىپتارىمىزدى ارقاۋ ەتەر زاڭدارىمىز بار. تەك سونداي زاڭدارىمىز بار دەپ قول قۋسىرىپ وتىرماي, ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاعان ءجون. سوندا ونىڭ تالاپتارىن ءاۋ باستان بويعا دا, ساناعا دا سىڭدىرە الۋ قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزدى قالىپتاستىرۋدىڭ وڭدى جولى بولماق.
