قوعام • 26 شىلدە، 2019

قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزدىڭ دەڭگەيى قانداي؟

451 رەت كورسەتىلدى

اتا زاڭىمىزدا جازىلعانداي، ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىن دەموكراتيالىق، قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە اي­قىن­داپ، ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قىمبات قازى­ن­ا رەتىندە قاراستىرادى. ال قۇقىق­تىق مەملەكەتتەردە ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ قور­عالۋى، ەڭ الدىمەن، ولاردىڭ قۇقىق­­تىق ءبىلىم مەن قۇقىق بۇزۋ­­شى­­لىققا قارسى تۇرا ءبىلۋ دەڭ­­گەيىنە بايلانىستى كورىنىس بەرەدى. بۇل – قۇقىقتىق مادەنيەت.

ەندەشە، ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ءۇشىن قىمبات قازىنا – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەسەك، ونى باعالاي ءبىلۋ قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ قاينار كوزى ەكەندىگىندە داۋ جوق. الايدا، قۇقىقتىق مادەنيەت ءار ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇندىلىعى رەتىندە جەكە تاربيەسىنەن كورىنىس بەرمەي، جالپى مادەنيەتتىڭ قاجەت­تى بولشەگى رەتىندە ونى بويعا ءسىڭىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا ءبىز­دىڭ ەلىمىزدە كوبىنە قۇقىقتىق مادە­نيەتتى زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ قول­دانۋ ار­قىلى عانا قالىپتاستىرۋ با­عى­تى ۇس­ت­الادى. سوعان ساي زاڭ­دى بىل­مەۋ جاۋاپ­كەرشىلىكتەن قۇتقار­ماي­­تىن­دىعى قاتاڭ ەسكەرتىلەدى. بىراق زاڭ­دى بىل­مەۋدىڭ سالدارى قۇقىق­تىق مادە­نيەتتىڭ جوقتىعى ەمەس، كەرىسىنشە ونىڭ ءدانىن بويعا سىڭدىرە الماۋ ەكەن­دىگى كوپ جاعدايدا نازارعا الىنا بەر­مەيدى. مىنە، وسىنداي جاع­داي­لار­دىڭ سالدارى قۇقىقتىق مادەنيەتتى قالىپ­تاستىرۋ ءىسىنىڭ قانات جايۋىنا شىن مانىندە كەدەرگى كەلتىرەتىنى انىق.

ولاي دەيتىنىمىز، بىردە تانىسىمىز قىزمەت ەتەتىن مەكەمە الدىندا ورەسكەل قىلىق كورسەتىپ تۇرعان جاس جىگىتتەردى كورىپ، ولارعا جايىمەن بۇل تەرىس ەكەنىن، سوندىقتان بۇل قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋشىلىق ەكەنىن ايتقانىمىزدا، شىنى كەرەك، دورەكى جاۋاپ الدىق. «نە شارۋاڭ بار، ءوزىمىز بىلەمىز عوي» دەيدى. ءدال سولاردىڭ قاسىندا وزگە دە ازاماتتار وتىرعان. بىراق ولاردىڭ ءبىرى الگىلەرگە ءلام-ميم دەمەدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ ەسكەرتۋىمىز، «جەر استىنان جىك شىقتى، ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» قالپىندا قالدى. ال كوپشىلىك بولىپ، الگى ورەسكەل قىلىق جاساعان جىگىتتەردى تەزگە سالا قويعاندا، ولار مۇنداي ادەتتى ەندىگارى قايتالاماس ەدى. ويتكەنى قۇقىقتىق مادەنيەتسىزدىك وسىنداي ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتان باستالادى. قۇقىقتىق مادەنيەتتى ساقتاۋ تۋرالى ەسكەرتۋ بەرگەن جاندارعا كەيبىرەۋلەر اتا جاۋىن كورگەندەي جيىرىلا قالادى.

سوندىقتان ەلباسى «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسى قالىپ­تاس­قان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا: «دامىعان قوعام بارلىق جەردە ءتəرتىپ پەن رەتتىلىك ورناتۋدان، جايلى پودەزدەن، جيناقى اۋلادان، تازا كوشەدەن جəنە جارقىن ءجۇزدى ادامداردان باستالادى. ءبىز ەڭ ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن، بۇزاقىلىقپەن، مادەنيەتسىزدىكپەن ىمىراعا كەلمەۋى­مىز كەرەك، ويتكەنى وسىنىڭ ءوزى قوعام تىنىشتىعىن بۇزادى، ءومىردىڭ ساپاسىنا سەلكەۋ تۇسىرەدى. تارتىپسىزدىك پەن بەتىمەن كەتۋشىلىكتى سەزىنۋ ودان دا ەلەۋلى قىلمىستارعا جول اشادى. سوندىقتان ءبىز قۇقىقتىق نيگيليزمدى جەڭىپ، قوعامدى قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ ىسىنە تارتۋىمىز كەرەك. ءبىز əلەۋمەتتىك بۇلدىرگى پيعىلدى جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەسىمەن بايلانىستا قاراۋىمىز كەرەك. ءبىز قوعامدىق ورىن­دارداعى بۇزاقىلىق ارەكەت ءۇشىن جەكە ءىس قاعازىندا جانە رەزيۋمەدە مىندەت­تى تۇردە كورسەتىلەتىن جəنە جۇمىسقا قابىلداۋ، قىزمەت ساتىسى بويىنشا ءوسىرۋ كەزىندە ەسكەرىلەتىن جازا قولدانۋدى ەنگىزۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ ءبəرى قوعامدىق ءومىردىڭ نورماسى بولۋعا ءتيىس» دەگەن بولاتىن.

 بۇل تەرىس قىلىقتارعا مۇلدەم توزبەۋشىلىكتى كوزدەگەن قاعيدا قوعامنىڭ ەڭ ۇساق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتار مەن بۇزاقىلىقتارعا سىن كوزبەن قاراۋ جاۋاپكەرشىلىگىن تۋدىرعانى راس. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – قوعامداعى ۇساق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتارمەن كۇرەس جۇرگىزە وتىرىپ، جالپى قىلمىستىڭ دەڭگەيىن تومەن­دەۋىنە ىقپال ەتۋ ەدى. سونىڭ ارقا­سىندا بىرقاتار زاڭنامالار جەتىل­دىرىلدى. Əسىرەسە، قىلمىستىق كودەكس، قىلمىستىق اتقارۋ جəنە قىل­مىس­تىق ءىس جۇرگىزۋ، اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق كودەكستەرىنە وزگەرىس­تەر ەندى. ءسويتىپ ۇساق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىققا توزبەۋ – بۇل قوعام­دىق ءتəر­تىپتى قامتاماسىز ەتۋ مەن ءىرى قىل­مىس­­پەن كۇرەس جۇرگىزۋگە باستاي­­­تىن جانە جاپپاي قۇقىقتىق مادە­­نيەت­تى قالىپتاستىرۋداعى ماڭىز­دى قادام­داردىڭ ءبىرى رەتىندە ەسكەرىل­دى. بۇ­دان كەيىن قوعامدىق ورىن­دار­دى لاس­تاۋ جəنە تاعى دا باسقا مə­دە­نيەت­سىز­دىكتەر قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ نازارىنان əستە تىس قالماۋى ءتيىس ەدى. الاي­دا بۇل جۇمىس قازىرگى كۇنى اقساپ تۇر­عان سەكىلدى. ياعني، كەز كەلگەن تəرتىپ­سىز­دىكتەر قاتاڭ قاداعالاۋدا بولعانى ءجون دەيمىز دە سونىمەن توقتالامىز.

سوندىقتان دا شىعار، بويعا سىڭگەن تەرىس قىلىقتى قاتاڭ زاڭ شارا­­لارىمەن جويۋ مۇمكىن ەمەس­تەي كو­رىنەدى. ماسەلەن، ەلوردانىڭ 20 جىل­دىق تويىندا ەسىل وزەنىنىڭ ۇستىنەن سالىنعان اتىراۋ كوپىرىنە ءبىر اۆتوكولىكتىڭ شىعىپ كەتكەنى ەل ەسىنەن ءالى كەتەر ەمەس. تالاي ادام بۇل جۇرگىزۋشى نەگە ولاي ىستەدى ەكەن دەپ تاڭعالادى. ال نەگىزىندە تاڭعالاتىن تۇگى دە جوق. ويتكەنى مۇنداي ءىس – ءبىزدىڭ بويىمىزداعى وشپەس تەرىس قىلىقتىڭ ءبىرى. ونىڭ ءتۇپ-توركىنى قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسپاعان وزەگىندە جاتىر.

بۇل ورايدا «جەرۇيىق» ساياباعىن الايىقشى. وسىنداي ساياباقتىڭ بولعانى حالىقتىڭ وزىنە ءتيىمدى عوي. الايدا سول جاقسىلىقتىڭ قادىرىن باعالاي المايتىن جاندار ىسىنە قارنىڭىز اشادى. اتالعان باقتىڭ اينالاسىندا ارنايى كولىك قوياتىن تەگىن ورىندار جەتىپ-ارتىلادى. بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز، باققا سەرۋەندەۋگە كەلگەن بىرقاتار جۇرگىزۋشىلەر كولىكتەرىن سول باقتىڭ ىشىنە كىرگىزىپ، تۋرا بالالار وينايتىن تۇسقا تاقاپ قويادى. ال نەگىزىندە مۇنداي ساياباقتاردىڭ سىرتقى قورشاۋىنان ىشكە كولىكپەن ءبىر مەتر دە كىرۋگە بولمايدى. بۇل ءوزىڭىزدى دە وزگەلەردىڭ دەمالىس قۇقىن قۇرمەتتەمەۋ، سىيلاماۋ بولىپ تابىلادى. كولىكپەن ونداعان مەتر باق ىشىنە كىرگەن ەكەنسىز، ودان نە ۇتاسىز؟ «مىنە، مەنى كوردىڭدەر مە؟!» دەگەندىك پە؟ ونىڭ ۇستىنە «جەرۇيىق» وسى ماڭايداعى كوپتەگەن بيىك قاباتتى ۇيلەر تۇرعىندارىنا تازا اۋا سىيلايتىن دارا باق بولعاندىقتان، حالىق تا كوپ كەلەدى. اسىرەسە، بالالاردىڭ سۇيىكتى ورنى. الايدا ۇلكەندەر دەمالىپ وتىراتىن، بالالار اسىر سالىپ وينايتىن باق ءىشىنىڭ تازالىعى سىن كوتەرمەيدى. ال ونى نەبىر قوقىسقا تولتىراتىن اسپاننان تۇسكەندەر ەمەس، وسى باققا سەرۋەندەۋگە كەلەتىن جاندار. وسىلايشا ادامدار ساياباقتى تازالىعىمەن، كوركىمەن، ساپالىعىمەن وزدەرىنە كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي سىيلايتىن كۇندەلىكتى قاجەتتى دەمالىس ورنى دەپ ەمەس، كەرىسىنشە جاتتىڭ دۇنيەسىنە قاراعانداي سالعىرتتىق تانىتادى. ودان كىمگە پايدا؟

بۇل ارادا شەتەلدەردە قۇقىقتىق مادەنيەت اناداي ەكەن، مىناداي ەكەن دەپ سالىستىرۋدىڭ رەتى بولا قويماس. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ جوعارىدا ايت­قانىمىزداي، وزىندىك سالت-ءداس­تۇرىمىز بەن ادەت-عۇرىپتارىمىزدى ارقاۋ ەتەر زاڭدارىمىز بار. تەك سون­داي زاڭدارىمىز بار دەپ قول قۋسىرىپ وتىرماي، ونىڭ ورىندالۋىن قادا­عا­لاعان ءجون. سوندا ونىڭ تالاپتارىن ءاۋ باستان بويعا دا، ساناعا دا سىڭ­دىرە الۋ قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزدى قالىپ­تاستىرۋدىڭ وڭدى جولى بولماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار