ينتەرنەتتەگى تەرىس يدەيالارعا توسقاۋىل قويۋدىڭ ماڭىزى

مۇنى دەرەكتەر دە راستايدى. عالامتور جەلىسىنە قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن اينالىساتىن Internet World Stats (IWS) ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلعى اقپان ايىندا الەمدەگى ينتەرنەت پايدالانۋشىلاردىڭ كورسەتكىشى 4 ملرد. 339 مىڭ ادامدى قۇراعان. وسى ورايدا, ينتەرنەت پايدالانۋشىلار سانىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسىن باسقا جىلدارمەن سالىستىرار بولساق, وسى سالاداعى ۇلكەن وزگەرىستەر انىق كورىنەدى. ماسەلەن, 2000 جىلى الەمدەگى  ينتەرنەت پايدالانۋشىلار سانى 300 ملن. ادامنىڭ توڭىرەگىندە بولسا, 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش 1.7 ملرد. ادامدى قۇراعان.

وسى رەتتە, ينتەرنەتتىڭ ۇلكەن شىعىندى تالاپ ەتپەيتىنى, الەمنىڭ كەز-كەلگەن بۇرىشىندا قولجەتىمدىلىگى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ تولىق قاداعالاۋىنا تۇسە بەرمەيتىنى, كوممۋنيكاتسيالىق مۇمكىندىكتەرى مەن انونيمدىلىگى ونى پايدالانۋشىلارعا ۇلكەن  مۇمكىندىكتەر بەرەتىندىگىن راديكالدىق, ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ءوز مۇددەلەرىنە ۇتىمدى پايدالانۋعا ۇمتىلاتىنى بەلگىلى. 

2010 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 65 سەسسياسى بارىسىندا قابىلدانعان «حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جەلىسىندەگى اقپاراتتاندىرۋ مەن تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى جەتىستىكتەر» اتتى قاراردا الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان اقپاراتتىق سالادا وسە ءتۇسىپ وتىرعان قاۋىپ-قاتەرلەرگە الاڭداۋشىلىق بىلدىرىلگەن بولاتىن. 

سوڭعى جىلدارى بۇۇ, شىۇ, ەقىۇ ءتارىزدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن باسقا دا بىرلەستىكتەر وسى ماسەلە بويىنشا مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە باعىتتالعان تۇعىرلاردى ماقساتتى تۇردە قالىپتاستىرا باستادى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ۇلتتىق دەڭگەيدەگى وزدەرىنىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرىپ, باسقا ەلدەرمەن ۇيلەسىمدى ىنتىماقتاسۋعا تۇسۋدە. اتاپ ايتقاندا, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (بۇدان ءارى - ەقىۇ) 2005 جىلدان بەرى ادام قۇقىعىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ينتەرنەتتى تەرروريستىك ماقساتتاردا پايدالانۋعا قارسى ءىس-قيمىلداردى جاساقتاۋ بويىنشا پارمەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى تۇردە قولعابىس كورسەتۋدە.  بۇل جۇمىستار ۇلتتىق جانە ايماقتىق دەڭگەيلەردە   جان-جاقتى سۇحبات ورناتۋ مەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە باعىتتالىپ, شەتەلدىك ساراپشىلارمەن تاجىريبەمەن جانە قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرمەن الماسۋدى قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.  ەقىۇ-نىڭ 2012 جىلى جەلتوقسان ايىندا تەرروريزممەن كۇرەسۋ ماقساتىندا قابىلدانعان جيناقتالعان تۇجىرىمدامالىق بازاسى ينتەرنەتتى تەرروريستىك ماقساتتارعا پايدالانۋعا قارسى ءىس-قيمىلدى ۇيىمنىڭ جانە وعان مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارى قاتارىنا جاتقىزدى. 

قازىرگى كۇندە ينتەرنەت پەن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىلەر ونى پايدالانۋشىلار لەزدە جانە جاسىرىن جاعدايدا اقپارات تاراتاتىن جانە بولىسەتىن بالاما شىنايىلىققا اينالۋدا. ءارتۇرلى دەسترۋكتيۆتى ءدىني  ۇيىمدار مەن اعىمداردىڭ يدەولوگتارى ءوز قاتارلارىنا جاڭا جاقتاستاردى تارتۋ جانە وزدەرىنىڭ تەرىس يدەيالارىن تاراتۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىگە جاپپاي بەت بۇردى. ءبىز ونداي جۇمىستى ۇكىمەت اسكەرلەرى مەن حالىقارالىق كواليتسيانىڭ كۇشىمەن بۇگىنگى كۇندە تولىق دەرلىك تالقاندالعان دايش تەررورلىق ۇيىمىنىڭ 2013-2015 جىلدارى سيرياداعى «گۇلدەنگەن شاعىنداعى» كاسىبي باق-تارى مەن ينتەرنەت-قىزمەتىنەن كورە الامىز. اتالعان ۇيىم سول جىلدارى وسىنداي اقپاراتتىق مۇمكىندىكتەر ارقىلى ءوز يدەيالارىن ناسيحاتتايتىن جۇيەلى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرا الدى.

وسى ورايدا, عالامدىق جەلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن ديناميكالىق سيپاتى حالىقارالىق تەرروريزمگە ۇلتتىق دەڭگەيدە قارسى ءىس-قيمىل جۇرگىزۋگە ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. مەملەكەتتەردىڭ ەكسترەميستىك, راديكالدىق مازمۇنداعى سايتتاردى مونيتورينگتەۋ مەن توسقاۋىل قويۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەرى بار كەزدە وڭدى ناتيجە بەرە قويمايدى, ويتكەنى دەسترۋكتيۆتى جانە تەرروريستىك ۇيىمدار مەن اعىمداردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارى مەن ۆەب-پورتالدارى ءوز فورماتتارىن ءجيى وزگەرتىپ, يدەيالارىن باسقا تاقىرىپتار ارقىلى تاراتىپ, جاڭا دومەندەر قۇرىپ, ءسوز بوستاندىعىن پايدالانا وتىرىپ ءار ەلدەردىڭ حوستينگتەرىن پايدالانىپ وتىرادى. مۇنداي سايتتاردىڭ پروۆايدەرلەرىنىڭ شەتەلدەردە بولۋى دا كوپ جاعدايدا ماسەلەنى قيىنداتا تۇسەدى. ءاربىر مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق زاڭنامالارىنىڭ وزگەشەلىكتەرىنە بايلانىستى ءبىر مەملەكەتتىڭ باسقا ەلدىڭ اۋماعىندا تىركەلگەن دەسترۋكتيۆتى سايتتاردى جاپتىرۋعا دارمەنى جەتپەيتىن جاعدايلار دا وسى ماسەلەگە ءبىرشاما توسقاۋىل بولۋدا.

حالىقارالىق كووپەراتسياداعى وسىنداي اعاتتىقتار تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك كۇشتەرگە ءوز قىزمەتتەرىن بارلىق دەرلىك ەلدەردە تاراتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بەرەدى. بۇعان ۆيرتۋالدى قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن ينتەرنەتتە ارباۋشىلاردىڭ  قۇرعان تورىنا تۇسەتىن ادامداردىڭ, ونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ جىل ساناپ كوبەيىپ وتىرعانى جاعدايدىڭ تىم كۇردەلى باعىتقا ويىسقانىن كورسەتەدى.

قازاقستاندا بۇگىنگى كۇندە باسقا دا ەلدەردەگى ءتارىزدى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ايتارلىقتاي وتكىر تۇر.  ەلىمىزدە ورنىققان تۇراقتى ءدىني احۋالعا قاراماستان, قوعامدا تۇرعىنداردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ اراسىندا ءدىني راديكالدانۋ ۇردىسىمەن بايلانىستى بوي كورسەتىپ جۇرگەن بىرقاتار ماسەلەلەر بار.  وسى ورايدا, ەكسترەميزم مەن تەرروريزم يدەيالارىنىڭ ينتەرنەت-كەڭىستىكتە بەلسەندى تاراۋى تۇرعىنداردىڭ ءدىني راديكالدانۋىنا وزىندىك تۇرتكى بولىپ وتىرعانى انىق. سوندىقتان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ الدىندا وسى سالاداعى قازىرگى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, قوعامدا قولايلى رۋحاني ورتانى قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر.

قازاقستاندا جىلدان-جىلعا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلە تۇسۋدە. وسى ورايدا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن انىقتاۋ مەن جولىن كەسۋدە, تەرروريزمنىڭ الىشارتتارىنا, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەتتە تارالۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ ىسىندە ايتارلىقتاي قوماقتى تاجىريبە جيناعانىن ايتا كەتۋ قاجەت.

ەلىمىزدە 1999 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قابىلدانعان «تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭىندا تەرروريزممەن كۇرەسۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزدەرى, مەنشىك تۇرىنە تاۋەلسىز مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ قىزمەت اتقارۋ ءتارتىبى, سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ قۇقىعى, مىندەتتەرى مەن كەپىلدەمەلەرى ناقتى ايقىندالعان. 2005 جىلدىڭ 18 اقپانىندا قابىلدانعان «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدا ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق سالادا قورعالۋى كورىنىس تاپقان. اتاپ ايتقاندا, اتالعان زاڭنىڭ 12 بابىنا سايكەس ەلىمىزگە ەكسترەميستىك ماتەريالداردى اكەلۋگە, باسىپ شىعارۋعا, دايىنداۋعا جانە تاراتۋعا جول بەرىلمەيدى.

بۇگىنگى كۇندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى جۇمىستار ەكسترەميزم مەن تەرروريزم يدەيالارىن انىقتاۋ, الدىن الۋ, ەسكەرتۋ جانە جولىن كەسۋ باعىتىندا جۇرگىزىلۋدە. وسى رەتتە, دەسترۋكتيۆتى يدەيالاردى اۋىزدىقتاۋ ماقساتىندا ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان جۇمىستاردىڭ دەنى باق پەن ينتەرنەت كەڭىستىكتە جۇرگىزىلىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ قاجەت.

ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان ينتەرنەتتە دەسترۋكتيۆتى يدەيالاردى دەر كەزىندە انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ جۇمىستارىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن «كيبەرقاداعالاۋ»  جۇيەسى پايدالانىلۋدا. ءدىني راديكاليزم, ەكسترەميزم جانە تەرروريزم يدەيالارىن تاراتۋمەن جانە ناسيحاتتاۋمەن اينالىساتىن ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ قىزمەتى سوت شەشىمىمەن بۇعاتتالىپ وتىرادى.

قازاقستانداعى ءدىني راديكاليزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردا اعارتۋشىلىق شارالارعا ۇلكەن باسىمدىق بەرىلەتىندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەلىمىزدە تۇرعىنداردىڭ ءداستۇرلى يسلام تۇسىنىگىنە نەگىزدەلگەن ساۋاتىن ارتتىرۋ جانە ءدىني سيپاتتاعى راديكالدىق يدەيالاردى اشكەرەلەۋ ماقساتىندا «Kazislam» اعارتۋشىلىق ينتەرنەت-پورتالى مەن زايىرلى جانە ءدىني مازمۇنداعى كوپتەگەن ينتەرنەت-رەسۋرستار جۇمىس ىستەۋدە. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى, بەلسەندى بلوگەرلەر مەن بىلىكتى ساراپشىلاردى تارتۋ ارقىلى بۇگىنگى كۇندە جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان وسىنداي كەشەندى جۇمىستار مەن شارالاردىڭ ناتيجەسىندە  ءدىني سيپاتتاعى راديكالدىق جانە ەكسترەميستىك يدەيالاردىڭ ينتەرنەت-كەڭىستىكتە تارالۋى كۇرت ازايدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.

جالپى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىن ءدىني راديكاليزم مەن ەكسترەميزمنەن قورعاۋ ماقساتىندا قازىرگى كۇندە جۇرگىزىپ وتىرعان تاباندى ارەكەتتەرى, ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ وتىرعان بىرلەسكەن جانە ۇيلەسكەن شارالارى دەسترۋكتيۆتى ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ اقپارات تاراتۋىنا ناقتى توسقاۋىل بولىپ وتىرعانى ءسوزسىز.