ءدال وسىنداي پىكىر بىلدىرگەن «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رۇستەم ءجۇرسىنوۆ, بۇل ماسەلەنى تەزدەتىپ قولعا الماسا ەلدە نارازىلىق باستالۋى مۇمكىن ەكەنىن جاسىرمادى.
– وكىنىشكە قاراي, بيزنەس وكىلدەرى بۇدان بەيحابار. ەلىمىزدە 100 مىڭنان استام كاسىپكەر ساۋدا سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان كەلەسى جىلى نارازىلىقتار ورىن الۋى ىقتيمال. ويتكەنى بۇل ساۋداگەرلەردى كۇيزەلىسكە اكەلىپ سوقتىراتىنى داۋسىز. جارتى جىل بۇرىن سالىق كودەكسىن جازاردا, پاتەنتتەن كەتۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىك. دەسە دە جەڭىلدەتىلگەن دەكلاراتسياعا قاتىستى سالىق رەجىمىن جەتىلدىرۋ بويىنشا قارىمتا تالابىمىز ەسكەرۋسىز قالدى. اينالىمداعى كاپيتالدان سالىقتى الۋ قيسىنسىز. نەگە دەسەڭىز, اينالىمداعى قاراجاتتىڭ دەنى قارىزعا الىنعان. دەمەك, سالىق بانككە تولەنەتىن پايىز ءمولشەرلەمەسىنەن وندىرىلەدى. بۇدان ەكونوميكالىق لوگيكا كورىپ تۇرعان جوقپىن. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن وسى جۇمىس بيىل ورىندالادى دەپ كەلىسكەن ەدىك. الايدا اتقارىلعان ءىس شامالى. قىركۇيەككە دەيىن وسىلاي جالعاسا بەرسە ۇلكەن الەۋمەتتىك قىسپاققا ءتۇسۋىمىز مۇمكىن, – دەيدى رۇستەم ءجۇرسىنوۆ.
رەسمي ستاتيستيكاعا سەنسەك, مەملەكەتتەگى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ەڭ ۇلكەن ۇلەسى كوتەرمە جانە ءبولشەك ساۋداعا تيەسىلى. سوڭعى ءۇش جىلدا ودان ەل قازىناسىنا تيگەن زالالدىڭ كولەمى ىشكى جالپى ءونىمدە 5,2 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى پاۆەل كازانتسەۆ وتاندىق بيزنەستىڭ سالىق قىزمەتكەرلەرىنەن ءوز اكتيۆتەرىن جاسىرۋ فاكتىسى ءالى دە وزەكتىلىگىن جوعالتپاعانىن ايتتى.
– بىلتىر 1500-دەن اسا ەكونوميكالىق قىلمىس تىركەلىپتى. كەيبىر وڭىرلەردە ساۋدا ۇيىمدارىن قولداۋ وڭ جولعا قويىلعان. بىراق تا قولداۋ تۇگىلى ساۋدا ورىندارىن تارتىپ, شارۋانى زاڭسىز جۇرگىزۋگە ءماجبۇرلەگەن ايماقتار دا بار. ناقتىراق ايتساق, بۇگىندە «1000 ساۋدا ورنى» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسيا ساۋداعا ارنالعان جەر تەلىمىن ۇسىنادى. ال كاسىپكەرگە قانداي جەردەن ورىن بەرىلەدى؟ كوبىنەسە كاسىپ جۇرگىزۋگە سۇرەڭسىز, ينفراقۇرىلىمدىق جەلى تارتىلماعان شالعاي جاقتاعى ورىنعا يە بولادى. وسىندايدا وركەنيەتتى ساۋدانى قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق, – دەيدى پاۆەل كازانتسەۆ.
مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى, بيزنەستىڭ اشىقتىعىن قامتۋدا ساندىق تەحنولوگيانىڭ الەۋەتىنە جۇگىنۋدى ءجون دەپ تاپقان. ماسەلەن, سالىقتىق اكىمشىلىكتەندىرۋدى, سول سەكىلدى شوت-فاكتۋرانى ەلەكتروندى نۇسقاعا اۋىستىرۋ ءىسى قارقىن الىپتى.
– ۆيزۋالدى قويما جۇيەسى ارقىلى بارلىق تاۋار تۇرلەرىن باقىلايتىن بولامىز. ونىڭ كومەگىمەن ءوندىرۋشىدەن باستاپ تاۋاردىڭ تۇتىنۋشىعا دەيىن جەتكىزىلۋ بارىسى قاداعالانباق. بۇدان بولەك ونلاين كاسسالىق اپپارات جۇيەسى ەنگىزىلۋ ۇستىندە. بۇل ونلاين رەجىمىندە كاسسالىق اپپاراتتىڭ قولدانىلۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا كەشبەك ەنگىزۋ باستاماسىن كوتەردىك. وسى ارقىلى رەيدتىك تەكسەرىستەردىڭ سانىن ازايتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ناتيجەسىندە سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىنىڭ الدىن الۋعا بولادى, – دەيدى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى جايدار ينكەرباەۆ.
ال ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتىنىڭ باسشىسى جانات ەليمانوۆ, زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ ورىن الۋىنا قارجى ينستيتۋتتارى جول بەرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. دالىرەك ايتقاندا, ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قىلمىستىق كاپيتالدى قولما-قول اقشاعا اينالدىرىپ, كولەڭكەلى بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە جاعداي جاسادى دەيدى ول. وسىلايشا بانكتەر «بارماق باستى, كوز قىستى» ارەكەتكە بارسا كەرەك.
– قولما-قول اقشاعا اۋدارۋ – بۇل قىلمىستىق جولمەن تابىلعان كىرىستى زاڭداستىرۋ. بارلىق كولەڭكەلى وپەراتسيالار وسى قولما-قول اقشا اۋدارۋمەن بايلانىستى. 2017 جىلى ونىڭ كولەمى 35%-دى قۇراسا, 2018 جىلى جارتى ەسەگە كوبەيگەن. اعىمداعى جىلى جاعىمسىز ءۇردىس جالعاسىن تاۋىپ 31%-دى كورسەتكەن. نەلىكتەن مۇنداي احۋال قالىپتاستى؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر شالا جۇمىس ىستەۋدە. ناقتى مىسال كەلتىرە كەتەيىن. قاراعاندى وبلىسىنداعى ءبىر بانكتىڭ فيليالىندا الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن جاس جىگىت 4 اي بويى ەش كەدەرگىسىز اقشا شەشىپ وتىرعان. انىقتالعانداي, ول 7 ملرد-تاي تەڭگەنى الىپ ۇلگەرگەن ەكەن. ءمان-جايدى تەرگەي كەلە ءدال سول جىگىت سول بانكتەن, بىراق باسقا شوت ارقىلى تاعى 4 ملرد تەڭگەنى يەمدەنگەنى ءمالىم بولدى. نەلىكتەن بانك قىزمەتكەرلەرى ناشاقورلار مەن بۇرىن سوتتالعان ازاماتتارعا ميللياردتاعان قارجىنى جىمقىرۋعا جول بەرەتىنىن بولجاۋ قيىن؟! وسى رەتتە قارجى ۇيىمدارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, كۇماندى وپەراتسيالار جايلى دەرەكتەردى دەر كەزىندە حابارلاۋدى مىندەتتەۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز, – دەيدى جانات ەليمانوۆ.
بيىل قازاقستاندا كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ دەڭگەيى 30% ءمولشەرىندە بايقالىپتى. باسقوسۋدى قورىتىندىلاعان كەڭەس توراعاسى قايىربەك سۇلەيمەنوۆ بيزنەس جانە مەملەكەتتىك ارىپتەستىك نەگىزىندە «بولشەك ساۋدانى» قارجىلاي جانە قارجىلاي ەمەس قولداۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ساياساتتى قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگىن اتادى.
