«جازعان قۇلدا جازىق بار ما؟» دەگەندەي ونىڭ ورنىن اۋىستىرعان اكىمگە دە حات اپارىپ بەرگەن بولاتىنمىن. ءوزى ءىسساپاردا كوكشەتاۋ جاقتا جۇرسە كەرەك. سول اكىمدىكتە قىزمەت ەتەتىن ءبىر ىنىمىزگە «دۇعاي سالەمدەپ» الگى حاتتى اماناتتاپ كەتتىم. سودان نە كەرەك, نە اكىمنەن, نە جاڭاعى ىنىمىزدەن ءبىر حابار بولسايشى. اكىمگە نە جوسىق, ءوزى كەلەر-كەلمەستەن كوكشەتاۋ جاققا ەلەڭدەپ تۇرسا... جاڭاعى قورعالجىننىڭ ازاماتى ەپتەپ جاناشىرلىق تانىتۋى كەرەك ەدى. ولاي بولمادى. قوڭىراۋىما ءار نارسەنى سىلتاۋ ەتىپ, سىرعىتا جاۋاپ قايتاردى. كەيىن تەلەفونى دا تاسكەرەڭ بولىپ قالدى.
بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس, قازاقتىڭ ءبىر ارداقتىسى, الاش قايراتكەرى قوشكە كەمەڭگەر ۇلى تۋرالى وقىعانىم بار. «قازاققا قوشكە كادىرسىز, ومبىعا قوشكە قادىرلى» دەپ كەلەدى ۇزىن-ىرعاسى.
«تۇركى الەمىنە, بۇكىل قازاققا حايرەتدين بولعانباەۆ قادىرلى دە, ءوزى ءبىر كەزدە قازىعىن قاعىپ, ەل قىلعان قورعالجىنىنا قادىرى بولماي تۇر-اۋ» دەپ قاپالاناسىڭ كەيدە قاراپتان قاراپ.
پارلامەنت مىنبەرىنەن اناۋ ءبىر جىلدارى ارۋاعىڭنان اينالايىن, ءوزى دە «ءبىر كەم دۇنيە» عۇمىر كەشكەن قايران شەراعاڭنىڭ ءۇنى ساڭق ەتە قالىپ ەدى-اۋ.
الاش قايراتكەرى ح.بولعانباەۆتىڭ مۇراسىن ءارحيۆتىڭ شاڭ باسقان سورەلەرىنەن تاۋىپ الىپ, العاش كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنعان, كەيىن عىلىمي اينالىمعا تۇسۋىنە سەبەپكەر بولعان اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى بولاتىن. «تۇلا بويلارى قان ساسيدى» دەگەن ماقالاسى «انا ءتىلى» گازەتىندە جارىق كوردى. كەيىن وسى ماقالانى ديحان قامزابەك ۇلى قۇراستىرىپ شىعارعان كىتاپتان وقىپ, جاعامدى ۇستاعانمىن! ماقالا 1918 جىلى جازىلعان. نەتكەن جانكەشتىلىك! باتىلدىق پەن باتىرلىق دەپ وسىنى ايت! وسىدان كەيىن جيىرما جىلداي الاش قايراتكەرى قالاي ءتىرى قالعان؟ كوممۋنيستەردىڭ ايۋاندىعىن, قوقان كوشەلەرىندە ەڭكەيگەن كارىدەن, ەڭبەكتەگەن بالاعا شەيىن قىرىپ سالعان بولشەۆيكتەردىڭ قانىشەر جاۋىزدىعىن بەت-اۋىزدارىن ايعىزداپ تۇرىپ, قورىقپاي قالاي اشىق جازعان؟ قوقاندىقتاردىڭ بار جازىعى – بوستاندىق پەن ازاتتىق ءۇشىن باس كوتەرگەندەرى.
وسى جەردە قايراتكەردىڭ پەرزەنتى گۇلنار حايرەتدينقىزىنىڭ جوعارىداعى كىتاپتاعى ءسوزىن ەسكە تۇسىرە كەتەيىك: «تاريحقا اقيقاتتىلىق, تازالىق كەرەك. تاريحتا ەلدى, ۇلتتى, ءتىپتى ادامدى دا سىنايدى», دەگەن بولاتىن.
مانادان بەرى ءسوز بولىپ وتىرعان حاتتىڭ وزەگى اۋدان ورتالىعىنداعى №1 بۇرىنعى لەنين اتىنداعى ورتا مەكتەپكە الاش قايراتكەرى, قورعالجىن تۋماسى ح. بولعانباەۆ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى مەنىڭ ءوز ۇسىنىسىم ەدى.
كەزىندە اقمولا وبلىسى حالىق اعارتۋ سالاسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءجۇسىپبەك ايماۋىتوۆتارمەن قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن باعدارلاما, وقۋلىقتار جازعان, وسىلاردىڭ باستاۋىندا تۇرعان مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى تۇلعاعا قورعالجىندىقتاردىڭ مەكتەپ اتىن ءالى قيماي تۇرعان جايلارى بار. بۇل از دەسەڭىز جەرگىلىكتى دەڭگەيدە عانا باسشىلىقتا بولعان ءبىر ادامدى حايرەتدين اعانىڭ ارۋاعىمەن جارىستىرىپ قويعاندارىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز. وكىنىشكە قاراي, سولاي بولىپ تۇر. اۋداندا الاش قايراتكەرى, بۇكىل تۇركى الەمىنە تانىمال بيىك تۇلعاعا ارناپ عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, وعان ەلوردادان الاشتانۋشى عالىمداردى قۇرمەتتى قوناقتار رەتىندە شاقىرسا دا بولار ەدى عوي. اۋدان مەكتەپتەرىندە حايرەتدين بولعانباەۆ وقۋلارىن ۇيىمداستىرسا دۇرىس بولماس پا ەدى.
وسىندايدا ا.نەكراسوۆتىڭ «ورىس ايەلدەرى» پوەماسى نەگە ەسكە تۇسپەيدى ەكەن دەپ تە ويلايمىن. دەكابريستەردىڭ ايەلدەرى ەرلەرىنىڭ اۋىر تاعدىرىن ءبولىسۋ ءۇشىن چيتاداعى «نەرچينسكي زاۆودقا» بارماپ پا ەدى.
ال راحيما انامىز شە؟ ەرىنىڭ سوڭىنان شيەتتەي بالالارىن ەرتىپ, سوناۋ قيان شەتتەگى ارحانگەلسكىگە جول تارتتى عوي. كورگەن ازاپتارىن سۇراماڭىز.
«1937 جىل. 21 ءساۋىر. ءتۇن ورتاسى. داۋىستاردان ويانىپ كەتتىم. ۇيدە بوتەن ادامدار ءجۇر. ەكەۋى ءۇي ءىشىن تىنتۋدە. شاشىلىپ جاتقان قاعاز» دەپ جازدى كەيىنىرەك سول كەزدەگى توعىز جاسار گۇلنار بولعانباەۆا ءوز ەستەلىگىندە. ال 1938 جىلى قازاقتىڭ قامىن جەگەن ح. بولعانباەۆ اتىلىپ كەتتى. وتباسىنىڭ ودان كەيىنگى ومىرلەرى ۇنەمى قۋعىن-سۇرگىندە, اشىق قورلىق كورۋ جاعدايىندا ءوتتى.اش-جالاڭاش ءجۇردى. وسى اششى شىندىقتى قورعالجىندىق جاس ۇرپاققا كىمدەر جەتكىزۋى كەرەك. قىزمەت باسىندا جۇرگەن ازاماتتار وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە نازار سالماعان دەپ رەنجيسىڭ.
مەن دە قورعالجىننىڭ تۋماسىمىن. ءبىر جاقسىلىق حابار ەستىسەك قۋانامىز. سىرتتاي تىلەۋلەستەرمىز عوي. حايرەتدين اعانىڭ قازاق ۇلتىنىڭ الدىنداعى اتقارعان ۇلانعايىر ەڭبەگى ءالى كۇنگە ءوز دارەجەسىندە ەلەنبەي جاتۋى جۇرەك اۋىرتادى.
قورعالجىن! كەشەگى قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان توتاليتارلىق جۇيە كەزىندە قازاقي بەت-بەينەسىن ساقتاپ قالعان اقمولا وڭىرىندەگى جالعىز اۋدان. ابدەن «بىتەۋ جاراعا» اينالعان ءتىل ماسەلەسى قورعالجىندى اينالىپ ءوتتى. قورعالجىننىڭ ورىسى دا, نەمىسى دە, باسقاسى دا قازاقشاعا سۋداي ەدى عوي!
تابيعاتى مەيلىنشە اسەم دە باي ولكە! جەرىنىڭ قويناۋى شەجىرەلى تاريحقا تولى. ىقىلىم زامانداردا اسان قايعى بابامىز جەلماياسىن جەلدىرىپ وتكەن جەر. الەمدەگى سيرەك جاراتىلىس – قوقيقازدىڭ وتانى. ءبىر كەزدەگى ءماريام جاگورقىزى كەلىن بولىپ ءتۇسىپ, كيمەشەك كيگەن جەر.
