سۇحبات • 19 شىلدە، 2019

كاكەن قامزين: كوركەم ءتىل كومپيۋتەرلىك تەحنولوگياعا ەسە جىبەرە قويماس

514 رەت كورسەتىلدى

– كاكەن اعا، جالپى جۋر­ناليستيكانىڭ اتقاراتىن قىز­مەتى مەن مىندەتى تۋرالى ءسىز بىرقاتار عىلىمي ەڭبەك، م­ونو­گرافيا جازدىڭىز، ال سو­نىڭ ىشىندە بۇگىنگى زاما­ناۋي جۋرناليستيكادا ايرىق­شا بايقالىپ وتىرعان ەكى ءمىن­دەتىن الابوتەن اتاپ اي­تۋ كەرەك سياقتى: ءبىرى – قوعام­دى اقپاراتتاندىرۋ بولسا، ءبىرى – قوعامدىق پىكىر قالىپ­تاس­تىرۋ. بىراق وسىنشاما اق­پا­راتتىق تاسقىننىڭ ارا­سى­نان شىندىقتى تانۋ كۇننەن-كۇن­گە قيىنداپ بارادى، وقىر­مان­عا مامان رەتىندە ءوز كەڭە­سى­ڭىزدى ايتىڭىزشى: ساپالى اق­پا­راتتى قالاي اجىراتامىز؟

– جۋرناليستيكانىڭ بۇرىنعى دا، قازىرگى دە، ءوزىڭىز ايتقانداي، زامانالى سيپاتى تابيعات، جاراتىلىس قۇبىلىسىمەن قابىسىپ، ۇيلەسىم تاۋىپ جاتىر. راسىندا دا، ونىڭ قىزمەتىن قورشاعان الەمدى تانۋ، ساراپتاۋ، فاكتىنى اقپاراتقا اينالدىرۋ قابىلەتىنە قاراپ، اقپاراتتىق، ناسيحاتتىق، اعارتۋشىلىق، رەتتەمەلىك، گەدو­نيستىك-كوڭىل كوتەرۋشىلىك دەپ تىزبەكتەي بەرۋگە بولادى. ونى كاسىپ رەتىندە ايشىقتاي تۇسەتىن الۋان قىرى ۋاقىت پەن كەڭىستىك اۋقىمىندا بەدەرلەنەدى. الايدا وسىنشاما فۋنكتسيانىڭ اراسىنان ەكەۋى ەرەكشە دارالانىپ كورىنەدى، ول – وفلاين باسىلىمدارداعى اعارتۋ­شىلىق ميسسيا جانە را­ديو مەن تەلەۆيزياداعى كوڭىل كو­تەرۋشىلىك باعىت. اقپارات­تاندىرۋ جالاڭ دەرەككە عانا ارقا سۇيەپ، اۋديتورياعا ءارسىز كۇيىن دە جول تارتسا، ول جۇرتشىلىقتىڭ كو­كەيىنە قونبايدى، ساناسىنا سىڭبەيدى. قازىرگى الەمدىك مە­ديا­وندىرىستە اقپارات تاۋارعا، تاۋار بولعاندا، كوز تارتاتىن، مەنمۇندالايتىن بۇيىمعا اي­نالدى. جۋرناليست وبرازدى ويلاۋعا دەن قويا باستادى. ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن كونديتەرلىك ءتا­ت­تىنىڭ، حوش ءيىسى بويىڭدى بال­قىتىپ وتەر ءاتىردىڭ ديزاينىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىزشى. ول ءبىر جاعىنان – اقپارات، ەكىنشى جاعىنان – جارناما. انەكەي، دەرەك پەن وقيعانىڭ ۇستىنە ىلگەنى، درەسس كودى دا وسىلايشا ءوز بويىنا جاراسىپ تۇرعانى ءجون. مىنە، «مەن ادەمىمىن، كورىڭدەر، الىڭدار» دەگەن اقپارات قانا وقىرماندى ەلەڭ ەتكىزەدى، كو­رەر­مەننىڭ نازارىن اۋدارادى. ەل ساتىپ الادى. باسقانىڭ قولىندا جوق ەكسكليۋزيۆ تاۋار دەگەنىڭىز، مىنە، وسى. مەن شەتەلدەرگە، اسىرەسە ەۋروپا ەلدەرىنە ءجيى ساپار شەكتىم. مەرزىمدى با­سىلىمدارىنىڭ، راديو-تەلە­ۆيزياسىنىڭ كونتەنتتەرىنە، ماز­مۇندىق-پىشىندىك ادىستەرىنە الدىمەن نازار اۋدارۋ كاسىبي داعدىما اينالعان. بايقاعانىم، ولار اقپاراتتى ءدال وسى سيپات­تا ۇسىنادى. كوركەم، وبراز، كەلبەت پەن سىمبات. جۇتىنىپ تۇرادى. ال «بالەن جەردە وسىنداي شارا ءوتتى» دەگەن قۇرعاق حا­بار­دان كەلىپ-كەتەر دانەڭە جوق، ساناڭدا ءىز قالدىرماي وتە شىعادى. جالاڭ اقپاراتتى قالاي كوركەمدەۋگە بولادى؟ ارينە ەڭ ءبىرىنشى ءتىلدىڭ قىزمەتىنە ءجۇ­گىنەسىڭ. ودان وزگە دىبىس، بەينە قۇرالدارى دا جۋرناليست اقپاراتىن جاساندىرۋعا قىزمەت ەتەتىن قۇرالدار. تەگىندە ادام تابيعاتىنىڭ ءوزى سۇلۋلىقتى ۇناتادى، كوركەمدىككە ۇمتىلىپ تۇرادى، جاراتىلىس زاڭى سولاي. ەڭ باستىسى، اقپارات تاسقىنىنىڭ باسى-قاسىندا وتىرعان جۋرناليستيكا عىلىمى مەن پراكتيكاسى اعىن سۋ سەكىلدى ءوزىن ءوزى تازالاپ وتىرادى. باسقا ءپان، باسقا ماماندىقپەن سالىستىرعاندا، جۋرناليس­تيكانىڭ ءباسى ءدال وسى جاعىنان جوعارى.

– قالاي ايتساق تا، قازاق جۋرناليستيكاسى ادەبي، كوركەم تىلگە، وتكىرلىككە، تاپقىرلىققا نەگىزدەلە قالىپتاستى. مۇنى بۇگىندە سانالى تۇردە تەرىسكە شىعارىپ، جۋرناليستيكا ءتىلىن جۇتاڭدىققا قاراي باستاپ بارا جاتقانداردىڭ قاتارى مولىعىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەگە قالاي قارايسىز؟

– بۇگىنگى جۋرناليستيكا ءتىلى­نىڭ قاساڭ تارتىپ بارا جات­قانىن قانشا جىلدان بەرى ايتىپ تا، جازىپ تا، ماسەلە ەتىپ كوتەرىپ تە كەلە جاتىرمىز. ءبى­راق ونى تۇزەتۋگە شامامىز جە­تىڭ­كىرەمەي تۇر. نەگە؟ ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، اۋىلداعى مەكتەپتەردە ادەبيەت ءپانى بۇرىنعىداي وقىتىلمايدى. باياعى ءبىزدى الديلەگەن اجەلەر مەن كوكىرەگى جىر-داستان قارتتار قازىر جوق. ءدال وسى جەردە جاراتىلىس سىرىن تالقىلاعان التى ەۆرەي تۋرالى ءبىر ءتامسىل ايتايىن. مۇسا-مويسەي: «ءبارى انا جاق­تان»، – دەپتى سۇق ساۋساعىن زەڭگىر كوككە شانشىپ. سۇلەيمەن-سولومون: «ءبارى مىنادان باستالادى»، – دەگەن ەكەن الاقانىمەن ماڭدايىن سيپاپ. سودان كەيىن ايسا-يسۋس: «جوق، ءبارىنىڭ كىلتى مىنا جەردە»، – دەپتى الاقانىمەن جۇرەك تۇسىن باسىپ. ماركس كەلەدى دە: «جوق، سەندەردىڭ ءبارىڭ دە قاتەلەسەسىڭدەر، ءبارىن بيلەيتىن مىناۋ»، – دەيدى قارنىن شارتىل­داتىپ. مۇندايدا فرەيد قاراپ قالا ما: «بۇكىل ادامزاتتىڭ ءتۇپ­كى مۇراتى بىرەۋ عانا»، – دەيدى كىندىكتەن تومەندەۋدى بارلاپ. سوڭىندا ەينشتەين تۇرىپ ايتقان ەكەن: «بارىڭدىكى قاتە، سە­بەبى ءبارى دە سالىستىرمالى». ال­تى ەۆرەيدىڭ ايتقانىنا مەنىڭ قوسارىم، بۇگىندە ءبارى كومپيۋتەرگە تاۋەلدى. اۋزىڭا سالساڭ، بال تاتيتىن، بۋىن-بۋىنىڭدى بويلاپ، شىمىرلاتىپ اپ كەتەر بايىرعى كوركەم ءتىل الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قارادۇرسىن لەپەسىمەن تايتالاسا الماي، تاسادا قالىپ كەتە مە دەپ قورقامىن. تالاي جىلداردان بەرى وقىتۋشى بولىپ كەلەمىن، اۋديتوريادا وتىرعان شاكىرتتەرمەن پىكىر الىسساڭ، ەستەتيكالىق جاعا­لاۋلارعا سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتاي توسىرقاي قارايدى.

– جۋرناليستيكا فاكۋل­تەتىندە بۇگىندە كىمدەر وقىپ ءجۇر؟ ىلگەرىرەكتە فاكۋلتەت ءىشىن­دەگى «فولكلور» بويىنشا «جۋرفاكتىڭ 1-كۋرسىنا 49 اقىن مەن ءبىر جۋرناليست كەلىپ ءتۇسىپ، سوڭىندا 49 جۋرناليست، 1 اقىن ءبىتىرىپ شىعادى» دەيتىن ستا­تيستيكاسى ساقتالعان با؟

– ول راسۋل عامزاتوۆتىڭ «مەنىڭ داعىستانىم» ەسسەسىنىڭ جاڭعىرىعى عوي. كۇنى كەشەگە دەيىن جۋرفاكقا، نەگىزىنەن، ىشكى دايىندىعى مول، جازۋ-سىزۋدىڭ جايىن بىلەتىن تالانتتى، ىنتالى بالالار تۇسەتىن. ال قازىر جاعداي ءبىرشاما وزگەردى. تالانت پەن دارىن – باستى ولشەم ەمەس. ورتالاۋ بالل جينا، اقىسىن تولە – وقي بەر. «قابىلەتىڭ جوق» دەپ ايتۋعا حاقىڭ جوق، شىعارىپ جىبەرە المايسىڭ، ول ارەكەتىڭ زاڭعا تومپاق. ءول، ءتىرىل – ءبىتىرتىپ شىعار. تالانت پەن دەموكراتيا اراسىنداعى قايشىلىق دەگەنىمىز، مىنە، وسى. ەرتەڭ وندىرىسكە بار­عاندا رەداكتسياداعىلار «ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فا­كۋل­تەتىن بىتىرگەن تۇلەكتىڭ ءتۇ­رىن قارا» دەمەي مە دەپ قاتتى قينالامىن. سوندىقتان ەركىن ويلاۋدى، جازۋ مەن سىزۋدى، ەندى قايتەيىك، الىپبيلىك دەڭگەيدەن وربىتۋگە تۋرا كەلەدى. مەرزىمدى باسپاسوزدە شىققان جاريالانىمدارىن توم-توم ەتىپ كوتەرىپ كەلگەن كەشەگى ابيتۋريەنتتەردى، قازىرگى جۋرناليستيكا مەكتەبى شەبەرلەرىن ۇلگى ەتەمىز، ءسوز ونەرىنە ىقىلاسىن وياتۋعا تىرىسامىز. مەنىڭ قاعيدام، ەلۋ ستۋدەنتتىڭ ىشىنەن ون بالا جارىپ شىعىپ، تانىمال جۋرناليست اتانسا، مىندەتىمىزدىڭ ورىندالعانى. قابىلەتتى، تالانتتى ستۋدەنتتەر جوق ەمەس، بار. بويىنان ۇشقىنىن دا، جالىنىن دا بايقايمىز، ال ەستى بالالار سولارعا ىلەسىپ، بىرتىندەپ وزدەرى دە بوي تۇزەي باستايدى.

– گازەت-جۋرنال بىتكەننىڭ ءبارى ينتەرنەت سايتتاردىڭ جەمىنە اينالدى. جىلت ەتكەن جاقسى دۇنيە شىقسا، جالما-جان جاعالاتا كوشىرىپ باسۋدى قالىپتى داعدىعا اينالدىردى. بايقايسىز با، ماتە­ريال­دىڭ بىرەگەيلىك قاسيەتى جو­عالىپ بارادى. جوعارىدا ايت­قانىمىزداي، ەكسكليۋزيۆ تاۋار جوققا ءتان، نە ىستەمەك كەرەك؟

– تاعى دا ايتۋعا تۋرا كەلەدى، بۇل جەردە ءبارىن تالانت شەشەدى. تالانت تابيعاتتا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل ىسپەتتەس. ەستى قوعامدا مەنەدجمەنت پەن بيزنەس تالانتقا تابىنادى. ارعى جاعىنا بارماي-اق، وسىدان 20-25 جىل بۇرىنعى گازەت-جۋرنالداردا ىستەگەن مىق­تى جۋرناليستەردىڭ ەشكىمگە ۇق­سامايتىن وزىندىك قولتاڭباسىن مەن ءالى ۇمىتا قويعام جوق. سول جىلدارداعى ماتەريالدىڭ سوڭىنداعى ءجۋرناليستىڭ اتى-ءجونىن الاقانىڭمەن باسىپ تۇرىپ، باسىنان اياعىنا دەيىن وقىپ شىقساڭ، اۆتورىنىڭ كىم ەكەنىن اينا-قاتەسىز تاني كەتەتىن ەدىك. مىنە، بۇل – بىرەگەيلىك. بۇل – قولتاڭبا. ال بۇگىنگى جۋر­ناليستەردىڭ جازعانىندا دارالىق بايقالمايدى، ءبارى دەڭگەيلەس، ءبىر قولدان شىققانداي ۇقساس. وسى جەردە تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ شەتى قىلتيادى، كەزىندە جۋرناليس­تەر ىسساپارعا، جولساپارعا ءجيى شىعىپ، ەلدى مەكەندەر مەن ءوندىرىس ورىندارىن ارالاۋدان قولى بوسامايتىن. ال قازىر جۋرناليست سالقىن كابينەتتە وتىرىپ الىپ كومپيۋتەر ىشىندەگى اقپاراتتان وقيعانى جوسىلتىپ شىعادى. بۇعان مەن «وفيستىك جۋرناليس­تيكا» دەپ ات قويعانمىن. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تۇبىنە وسى جەتە مە دەپ قاۋىپ قىلامىن. قازاقتا تۋرا جۋرناليستەرگە ارناپ ايتىلعانداي: «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدى» دەگەن ماتەل بار. جۋرناليسكە ەڭ كەرەك قاعيدا وسى – ومالىپ وتىرماۋ كەرەك، كوزىمەن كورۋ كەرەك، سەزىنۋ كەرەك. بۇگىنگى باسىلىمداردا، راديو-تەلەۆيزيادا ىستەپ جۇرگەن جۋرناليستەردىڭ كوپشىلىگى ءوزىمنىڭ شاكىرتىم. ولاردى سىناعانىم، ارينە ءوزىمدى دە اياماعانىم. ولاردىڭ ءمىنى – مەنىڭ دە ءمىنىم.

سودان كەيىنگى سوردىڭ ءبىرى – ستۋدەنتتەردىڭ 1-كۋرستا اۋداندىق باسىلىمداردان تاجىريبەدەن ءوتۋى سيرەگەن. قاعاز فورماتتى باسىلىم ستيل قالىپتاستىرادى. گازەت شىعارۋدىڭ كۇردەلى جۇمىس ەكەنىن، تاپسىرما الىپ، ونى زەرتتەپ، ورىنداۋدان باستاپ، بەتتەلىپ-قاتتالىپ، قول قويىلىپ، وندىرىسكە جىبەرىلگەنگە دەيىنگى ۇدەرىستى كوزىمەن كورمەيدى. تاجىريبە شي­كىوكپە ستۋدەنتتى جىلدام شيراتادى. رەداكتسياداعى سارت-سۇرت جۇمىستى كورسە، ءوزى ءۇشىن جاۋاپتى شەشىمدى دە جىلدام قابىلدار ەدى: ءوزىن دە، ۇيدەگى اتا-اناسىن دا، ۇستازداردى دا قي­ناماي ءارى قاراي گازەتتە ىستەۋدى نە ماقسات ەتەدى نەمەسە كۇن جا­رىقتا باسقا سالاعا اۋىسادى. 2-كۋرستا وبلىستىق، ال جوعارى كۋرس­­تاردا رەسپۋبليكالىق باسى­لىمدارعا بارۋدى ساتى-ساتىمەن جۇزەگە اسىرۋ داعدىسى تولىقتاي توق­تاعاندىقتان، بولاشاق جۋر­ناليستەردىڭ داعدارىسى دا ەرتە باستالىپ كەتكەندەي. ولار بۇگىندە كوبىنە سايتتاردى جاعالايدى نەمەسە تەلەۆيزيانى توڭىرەكتەيدى. اركىمنىڭ كوڭىلى جوعارى عوي، كوكىرەكتىڭ جوعارىدا بولعانى جاقسى شىعار، بىراق تومەننەن باس­تاپ، ساتىلاپ دامىعاندى دۇ­رىس دەپ ويلايمىن. بىزگە وسى جەتىس­پەيدى.

– جاڭالىققا ەشكىمنىڭ مونوپولياسى جۇرمەيدى، ول – ورتاق. بىراق ونى تاراتۋدا سايتتاردان دا بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىلەر العا شىعىپ كەتتى. ءوزىن ءوزى ءجۋرناليسپىن دەپ جاريالاعان بلوگەرلەر قازىر وتە كوپ. بۇدان جۋرناليستيكانىڭ كاسىبي ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسە مە، الدە تومەندەي مە؟

– مىسالى، ارىستاعى اپاتتى تىلگە تيەك ەتەيىك. اقپارات ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك جەلىدە بۇرق ەتە قالدى. كاسىبي ءجۋرناليستىڭ ەرەكشەلىگى دە، ارتىقشىلىعى دا مۇنداي وقيعانى مىندەتتى تۇردە كوزى جەتىپ، تەكسەرىپ بارىپ، جاريا­لايدى. ارعى جاعىنا ءۇڭىلىپ، وي ەلەگىنەن، سانا سۇزگىسىنەن وتكىزىپ بارىپ تاراتادى. زياندى جاعىن تاعى ويلايدى. ال بلوگەرلەر، قالتاسىنا سمارتفون سالعان كەز كەلگەن سەرگەك ادام بۇلاي تالداپ-تارازىلاي المايدى، سالماعى مەن ماڭىزىن ساراپتاپ جاتپاستان، الەۋمەتتىك جەلىگە لاقتىرا بەرەدى. بىرەۋلەر بۇعان ءتىپتى «حالىقتىق جۋرناليستيكا» دەپ ات قويىپ، ايدار تاعىپ ءجۇر. بىراق مۇنىڭ جۋرناليستيكاعا ءۇش قايناسى سورپاسى قوسىلمايدى. اقپارات تاراتۋداعى ەڭ باستى شارت – ساۋات­تىلىق. قاي جاعىنان دا. ءبارىن باسىپ وزىپ، ءبىرىنشى بولىپ تاراتۋ جاقسى شىعار، بىراق بۇعان قوسا جاۋاپكەرشىلىك دەگەن دۇنيە بار ەمەس پە؟ مەنىڭ ويىمشا، ەڭ الدىمەن كاسىبيلىككە ارقا سۇيەۋ كەرەك. فاكتچەكينگ – اقپاراتتىڭ راس-وتىرىگىن تەكسەرىپ الۋ وتە ماڭىزدى. ءتىپتى سۇحبات بەرىپ وتىرعان لاۋازىمدى ادامنىڭ ايتقانىن دا تەكسەرىپ العان ارتىق ەمەس. سەبەبى بۇل دا حالىققا دۇرىس اقپارات تا­راتۋداعى باستى امالداردىڭ ءبىرى.

– كاكەن اعا، 70 جاسقا كەلىپ وتىرسىز، قۇتتىقتاۋىمىزدى قابىل الىڭىز. ءوزىڭىز قاتار­لاستاردىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جە­­لىنىڭ ءتىلىن ەرتەرەك مەڭ­گە­رىپ الىپ، پوست جاريالاپ، ەرىن­بەي-جالىقپاي پىكىر جازا­تىنىڭىزعا قىزىعا قارايمىز. الەۋ­مەتتىك جەلى ۋاقىتىڭىزدى ۇرلاماي ما؟

– كوپ راحمەت. عىلىمدا «قا­جەت­تىلىك تەورياسى» دەگەن قيسىن بار. اۆتورى – امەريكانىڭ اتاقتى الەۋمەتتانۋشى-پسي­حولوگى ابراحام ماسلوۋ. ول كى­سىنىڭ ايتۋىنشا، الەۋمەت، ادام، تابيعاتتان، ومىردەن، قورشاعان ورتاسىنان وزىنە قاجەتىن عانا الادى. بۇل البەتتە، قايتارىمدى ۇدەرىس. الەۋمەتىك جەلىنىڭ تۇ­تىنۋشىسىنا اينالعانىما ءبىر­شاما جىل بولدى، ول ماعان كەرەك، سەبەبى مەن جاستارمەن جۇمىس ىستەيمىن. ولار نە ويلايدى، نەگە قىزىعادى، نە تۋرالى ايتادى، نەنى مۇرات تۇتادى؟ ەگەر سەن ولاردان ءبىر تابان ىلگەرى، وق بويى وزىق تۇرماساڭ، سەن ولارعا ءسوزىڭدى وتكىزە الاسىڭ با؟ تاعىلىم السىن دەپ ارىدەن، رۋنا جازبالارىنان، ءال-فارابي مۇرالارىنان، تاريحتان جول باستايسىڭ. وتكەندى ءبىلسىن دەيسىڭ. وتكەن مەن بۇگىننىڭ ىشكى بىرلىگىن، تۇتاستىعىن جوق­قا شىعارا الماساق كەرەك. سول ۇلتتىق نەگىزدەرگە تابان تىرەي جاڭاشىلدىققا ۇمتىلىپ تۇر­عان جاستىڭ قۇلشىنىسىن، قى­زىعۋشىلىعىن بارىنشا قول­داۋىمىز كەرەك. مىنە، وسىندايدى ويلاعان ادامعا قازىرگى كەزەڭنىڭ لەبىن دە ەسكەرىپ، شەكسىز-شەتسىز اقپاراتتىق كەڭىستىككە اينالىپ كەتكەن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءتىلىن ۇيرەنگەننىڭ ەش زيانى جوق.

– وقىرماننىڭ نەگىزگى ءبو­لىگى قاراپايىم اۋىل ادامدارى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. اۋىلعا بارساڭ «ونى گازەت جازدى عوي، وتىرىك بول­سا، نەگە جازادى، تاسقا با­سىل­عان ءسوزدىڭ وتىرىگى بولۋشى ما ەدى» دەپ وتىرادى. گازەتكە دە­گەن وسى سەنىمدى ساقتاپ قالا الا­مىز با؟

– بۇل ءار باسىلىمنىڭ ات­قا­راتىن قىزمەتىنە، قانداي ءمۇد­دەنى كوزدەپ، كىمدەردىڭ ءسوزىن سويلەيتىنىنە بايلانىس­تى بولار. بىزدە بۇكىل قازاقستان اۋما­عىندا الەۋمەتتىك ماسە­لەلەردى زەرتتەيتىن بىردە-ءبىر عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جوق. سوندىقتان «قاي جەردە، كىم­نىڭ، قانداي پىكىرى بار» دەپ تاپ باسىپ ايتا المايمىز. تەك قانا تۇسپالدايمىز. ماسەلەن، جەكەمەنشىك گازەتتەردىڭ سانى جاعىنان ەڭ كوپ تىركەلگەن ءوڭىر – تۇركىستان وبلىسى. «وسى گازەت تۋرالى پىكىرىڭىز قالاي؟»، «مىنا باسىلىمعا جازىلۋىڭىزدىڭ سەبەبى نە؟»، «قانداي تاقى­رىپ­تاعى ماتەريالدارعا كوڭىل اۋدا­راسىز؟» دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇرگىزىلمەيدى. الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇيەلى جۇرگىزىلىپ، ءادىل ناتيجەسى شىعارىلىپ وتىرسا عانا عىلىمي نەگىزدەلگەن ناقتى كارتينا پايدا بولادى. راسىندا دا، وسى ۋاقىتقا دەيىن ءباسپاسوزدىڭ پىكىرىنە وقىرمان قۇرمەتپەن قاراسا، رەسمي مەكەمەلەردىڭ دە ءوز جاۋاپكەرشىلىگى بولاتىن. ويتكەنى باسىلىمنىڭ ءوزى دە، وندا قىزمەت ىستەيتىن تىلشىلەر دە ءمىنسىز سانالاتىن. سولاي بولاتىن دا. ءتىلشىنىڭ وقىرمان الدىنداعى ىشكى جاۋاپكەرشىلىگى، ىشكى مادەنيەتى مىقتى ەدى. جاۋ قۋىپ كەلە جاتقانداي، اتتىڭ جالى، تۇيەنىڭ قومىندا وتىرىپ ماتەريال جازۋ دەگەندى مۇلدە ەستىمەدىك، «تاقىر جەردە تابانىم تايىپ كەتپەسىن» دەپ ءبىر جازعانىن ون قايتارا وقىپ، اقيقاتىن ابدەن تەكسەرىپ، كوزى جەتكەن شىندىقتى عانا كوپشىلىككە ۇسىناتىن. ال قازىر قالاسا قاتەلەسە دە سالادى، قالاسا كەشىرىم دە سۇراي سالادى. جاۋاپكەرشىلىك ۇمىتىلعان. ءبارىنىڭ قۇنى تومەندەگەن. وسىعان قىنجىلاسىڭ.

– قازاق ءباسپاسوزى كەڭىس­تىگىن­دە ەڭ مىقتى گازەت ۇلگىسىن جا­ساي الدى دەپ قانداي باس رەداك­تور­لاردى اتاعان بولار ەدىڭىز؟ ماسەلەن، «شەرحان مۇرتا­زا­نىڭ تۇسىنداعى «سوتسيا­ليس­تىك قازاقستان»، «سەيداحمەت بەر­­دىقۇلوۆتىڭ كەزىندەگى «لە­نين­شىل جاس»، جارىلقاپ بەي­سەن­­باي ۇلى شىعارعان «انا ءتىلى» وقىلىمدى بولاتىن دەگەن لە­بىزدەردى ءجيى قۇ­لا­عىمىز شا­لادى. بۇل قاتارعا ءسىز كىمدى قو­ساسىز؟

– ءتورتىنشى رەداكتور رەتىندە عىلىمي-تانىمدىق جۋرناليس­تيكانى ىلگەرىلەتكەن كامال سمايىلوۆتى اتار ەدىم. اكا­دە­ميالىق ستيلدە جازىلاتىن قىزىقتى ماتەريالداردان ءوزىمىز ءۇشىن قايتسەك تە ءبىر قۇندى نارسە تاباتىن سول تۇستاعى «ءبىلىم جانە ەڭبەك»، كەيىنگى «زەردە» جۋرنالى عىلىم ءتىلىن قازاقشالاۋدىڭ عاجاپ ۇلگىسىن كورسەتتى. بىراق قايدا جۇرسەم دە، شەرحان اعام­نىڭ اتىن اسقاقتاتۋدان جا­ڭىلعان ەمەسپىن. «انا ءتىلى» تەك ءتىلدىڭ ماسەلەسىن عانا قوزعاعان جوق، جارىلعاپتىڭ رەداكتورلىق شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل ۇلتتىڭ ماسەلەسى تۇڭعىش رەت قوعام بەتىنە قالقىپ شىقتى جانە وتە وتكىر ايتىلدى. اتتەڭ، ءدال سول داۋىرلەگەن ۋاقىتتىڭ قايتا اينالىپ كەلمەيتىنى وكىنىشتى. بۇلاردىڭ بارلىعى – ءيىلىپ-بۇگىلۋدى بىلمەگەن تۇل­عالار. «الاي ءجۇر، بىلاي ءجۇر» دەگەن نۇسقاۋ بۇل كىسىلەرگە ءجۇر­مەيدى. باسىلىمنىڭ مىنەزى باس رەداكتوردىڭ مىنەزىمەن ۇندەس كەلەتىنىن وسى مىسالداردان بايقادىق. ءبىزدىڭ بۇگىنگى قوعامىمىزدا «اتىڭ شىقپاسا، جەر ورتەنىڭ» كەرىن كەلتىرىپ، «ايرىقشا» جولمەن ادام نازارىن وزىنە اۋدارعىسى كەلەتىندەر الماستىرا باستادى. بىراق جۋرناليست ءۇشىن باستى ولشەم – ايقىن ۇستانىم (پرينتسيپ) بولۋى كەرەك. جۋرناليستيكا شە­نەۋنىكتەردىڭ قولىنا سۋ قۇياتىن داياشىعا اينالماۋى كەرەك.

– نەسىن جاسىرايىق، بۇگىنگى جۋرناليستىك كاسىپكە ءبارى ءتان: وعان قىسىم دا كورسەتىلەدى، ول قولشوقپار دا بولادى، تاپسىرىس تا ورىندايدى. وسىنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ جۋرناليست جەكە باسىنىڭ نامىسى مەن كاسىپكە ادالدىعىن قايتسە ساقتاپ قالا الادى؟

– جالپى، مىندەتى ايقىن بول­­عانىمەن، مارتەبەسى ايقىن­دال­ماعان، شىعارماشىلىق الەۋەتى زور بولسا دا، الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالماعان جۋرناليسكە بۇگىنگى كەزەڭ وڭاي ءتيىپ وتىرعان جوق. جاس ارىپتەستەرىمىزدىڭ كوپ­شى­لىگى پاتەردەن-پاتەرگە كو­شىپ، جالا­قىسى تومەن ورىنداردا جۇمىس ىستەپ، ەتى تىرىلەرىنىڭ اۋدار­ما جاساپ، ستسەناري جازىپ، اسابا بولىپ، «جاڭبىر-جاڭ­­بىردىڭ» اراسىمەن جان باعۋعا ءماجبۇر ەكەنىن جاسىرا المايمىز. جۋرناليست ءمار­تەبەسىنىڭ انىقتالماعانى، اكىم­­­شىلىك، بانك جۇيەلەرىندە ولار ءۇشىن جەڭىلدىكتەر قاراس­تىرىلماعانى قانشا جىلداردان بەرى ۇزدىكسىز ايتىلىپ، ماسەلە بولىپ كوتەرىلىپ كەلەدى، بىراق ءبىر شەشىمىنىڭ تابىلماي كەلە جاتقانى ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءيىنىن باسا بەرەدى. ونىڭ دا وتباسى، بالا-شاعاسى بار. شەتەلدەگى ارىپتەستەرى سياقتى جوعارى جالا­قى الىپ تۇرسا، سونداي ءمول­شەردەگى قورى بولسا، قۇقىعى سونداي دەڭگەيدە قورعالسا، جۋرناليست بىرەۋدىڭ قولشوقپارى بولماس ەدى. ويتكەنى باسقا ەشبىر كا­سىپكە حالىق جۋرناليسكە نازار اۋدارعانداي نازار اۋدار­مايدى. كوپشىلىك جۋرناليس­تەرگە سەنەدى. سوندىقتان جۋرناليس­تەردىڭ جالاقىسىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ايلىققا جەتكىزۋ كەرەك. جۋرناليستيكانىڭ باستى كەيىپكەرى – شىندىق. جۋرنا­ليستىڭ تابىناتىن ءتاڭىرى شىندىق بولسا عانا ەشكىمگە باس يمەيدى.

– ءسىزدىڭ قوس قاناتىڭىزدىڭ ءبىرى – جۋرناليستيكا بولسا، ءبىرى – ادەبيەت. جۋرناليستيكانىڭ ءتىلى بولەك قوي، ادەبي شىعارما جازۋعا وتىرعاندا كەدەرگىسىن كەلتىرمەي مە؟

– اكەم جىلقىشى ەدى. بەسىكتەن بەلىم شىعا سالا بارماقتاي كۇنىمنەن اشامايعا ءمىنىپ وسكەن قازاقپىن. ءسال وسكەننەن كەيىن وزدىگىمنەن ات جالىن تارتىپ مىنۋگە جارادىم. تىزگىننىڭ ەكى ۇشى بار. مەن ءۇشىن جۋرناليستيكا مەن ادەبيەت – تىزگىننىڭ وسى ەكى ۇشى سياقتى. پۋبليتسيستيكا، كەشە كوسەمسوز دەپ ەدىك، بۇگىن ءزامانسوز دەپ قولدانا باستادىق، مەن جازعان زامانسوزدەن كور­كەم­دىكتىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرا­تىنىن كوپ وقىرمانىم ايتىپ جۇرەدى. ءوزىم دە كوركەم ادەبيەتتىڭ تىلىمەن جازعاندى ۇناتامىن. باسقالاردىڭ قالاي قابىلدايتىنىن بىلمەيمىن، سوندا عانا ءوز جازعانىم وزىمە جاقىن بولىپ تۇرادى. ءتىپتى مەنىڭ جۋرناليستيكاعا كەلۋىمنىڭ ءوزى ادەبيەتپەن، كوركەم فيلممەن بايلانىستى. ەكىنشىدەن، اۋىلداسىم، كورشىم، جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ دا ىق­پالى زور بولدى. قولعا تۇسكەن كىتابىنىڭ ءبىرىن دە قالدىرماي وقىپ وسكەن ءبىز ءۇشىن اۋىلىمىزدان شىققان قالام­گەردىڭ ءار شىعارماسى قاسيەتتى سوزدەي قابىلداناتىن. ەلىكتەدىك، «شىركىن، وسى اعامىزداي بول-س­ا­ق» دەپ ارماندادىق. ءانۋار اعامىزدىڭ «كوگىلدىر تاۋلار» دەگەن رومانىنداعى حامزا دەگەن جىلقىشىنىڭ ءپروتوتيپى – مەنىڭ اكەم. وسىلايشا ول كىسىنىڭ ءىزىن باسىپ ءبىز دە جۋرناليستيكاعا كەلىپ قالدىق. كەزدەيسوق ەمەس – نەگىز بولدى. ءبىر قىزىعى، ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ۇلكەن كىسىلەرى، قارتتارى كەكەسىنمەن قىجىرتىپ سويلەگەندى جاقسى كورەتىن. بىراق ول قىجىرتپاعا توڭ-تورىستىق تانىتىپ، وكپەلەيتىن دە ەشكىم بولمايتىن. ەزۋ تارتىپ قانا قوياسىڭ. ءتۇۋ-تۇۋدەن تارتىپ، ەستە جوق ەسكى زاماننىڭ حيكايالارىن الىستان وراعىتىپ سويلەگەندە، تامسانىپ وتىراسىڭ. تەرەڭ ەدى. وسى تەرەڭدىكتەن ايىرىلىپ بارامىز. وكىنىشتىسى – وسى.

اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار