جانگەلدين اۋدانىنا قاراستى بۇل اۋىلدىڭ توپىراعىنا تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستاعان تالاي تۇلعانىڭ كىندىك قانى تامعان.
ارىگە بارماي-اق, قىزبەلدە تۋىپ-وسكەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاش تۋىن قالاي اسقاقتاتسا, بي ءابدىراحمان يمانقۇل ۇلى, حالىق اقىنى كۇدەرى جولدىباي ۇلى قازاق حالقىنىڭ ءومىرى مەن ونەرىنە وزىندىك ۇلەس قوستى. قازاق كسر-ءى وقۋ ءمينيسترى, كەيىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان اسقار زاكارين مەن فيزيكا سالاسىنىڭ عالىمى, الەمگە بەلگىلى فازىلحان بايىمبەتوۆ, رەسپۋبليكاعا تانىمال ەكونوميستەر سايلاۋ مەن ءسابيت بايزاقوۆتار, ساتيريك سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ۇستازدىق ەتكەن مۇعالىمدەردىڭ ءبىرى ەدىرەس ءالىموۆ, عۇمىرىن قازاقستاننىڭ سۋ شارۋاشىلىعىن ءوركەندەتۋگە ارناعان مينيستر ناريمان قىپشاقباەۆتارمەن قالاي ماقتانبايسىڭ؟! كەڭەس وداعىنا تانىلعان وپەرا ءانشىسى اباي بايتوعاەۆتىڭ ورنىن كىم تولتىرسىن؟! ۇياداي عانا اۋىلدان تاۋداي ازاماتتار شىققانىنا تاڭعالماسقا امالىڭ قالمايدى.
اۋىلدىڭ بۇگىنگى كۇيىن كورسەڭىز بۇل ايتقاندارىما سەنبەيتىن دە ەدىڭىز. كەشەگى كەرەمەت اۋىلدىڭ كەلبەتى كەتىپ, كەدىر-بۇدىرى كوبەيىپ بارادى.
قايبىر جىلدارى قانشاما ۋاقىت قاسيەتىنەن ارىلماعان قوڭىراۋلى وزەنى ءبىر تۇندە قىپ-قىزىل رەڭگە ەنىپ, قۇرت پا, قوڭىز با, قاپتاپ كەتكەندە قاپالانباعان جان قالمادى. امالسىز سول سۋدى ىشتىك. سول كەزدەگى قىزبەل حالقىنىڭ جاعدايى «ەگەمەن قازاقستاندا» جازىلدى دا. ءايتەۋىر باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلگە سۋ كەلدى. جاعداي وڭالدى.
التى الاشتىڭ ارداقتى ۇلى ءمىرجاقىپتىڭ سۇيەگى وسىندا جاتىر. كەسەنەسى مەن مۋزەيى سالىنعان. كوزى قاراقتى وقىرمان جاقاڭنىڭ ەلگە ورالۋ تاريحىن دا بىلۋگە ءتيىس. كارەليانىڭ سوسنوۆەتس كەنتىنەن ءمىرجاقىپتىڭ جاتقان جەرىن انىقتاپ, سۇيەگىن ەلگە اكەلگەن وقيعا كۇللى قازاق جۇرتىنىڭ رۋحىن جانىپ, مەرەيىن وسىرگەن ەدى. تاريحي وقيعانىڭ باسى-قاسىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ءجۇردى.
دەسە دە بۇل 1992 جىلدىڭ كۇنتىزبەسىندە قاتتالىپ قالعان ساتتەر. ودان بەرى زىرعىپ كۇندەر, تۋلاپ جىلدار ءوتتى. ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ كەسەنەسى قازىر ەسكىرگەن. ستۋدەنت كەزىمىزدە اۋىلعا بارعان سايىن ورتالىقتان 40 شاقىرىم جەردەگى ءمىرجاقىپتىڭ باسىنا بارۋدى ادەتكە اينالدىردىق. ءار بارعان سايىن, كەسەنەنىڭ جارىلا باستاعان قابىرعالارى مەن ەسكىرگەن مۋزەي ءىشىن كورگەندە قۇلازىپ قايتامىن. ءبىر مەن ەمەس, ەلدىڭ قۇرمەتتى ۇلىن ىزدەپ, رۋحىنا تاعزىم ەتۋگە جىل سايىن كوپتەگەن ادام كەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە عالىم دا, تاريحشى دا, ساياساتكەر, قوعام قايراتكەرلەرى دە بار. سوندا كەلگەن قوناقتار «ەلدەن جىراقتا جان تاپسىرعان ماقتانىشىمىزدىڭ سۇيەگى تۋعان جەرگە ورالعاندا قۋانعان جۇرتتىڭ بۇگىندە بابالارىنا دەگەن ءىلتيپاتى وسى ما؟!» دەپ ويلامادى دەيمىسىز؟ جوق, الدە ۇلتقا قىزمەت قىلعان قايراتكەرگە تىكەلەي ۇرپاعى عانا كومەكتەسۋى شارت پا؟! سوڭعى بارعانىمىزدا كەسەنەنىڭ شىراقشىسىنا اينالعان ناعاشىباي ءبىرمانوۆ مۋزەيدىڭ جاي-كۇيىن ايتىپ, قىنجىلىسىن ءبىلدىردى. كۇن جارىقتا بارساق تا مۋزەي ءىشى قاراڭعى ءارى سۋىق. ەلەكتر جارىعى دا جوق. ەسىگىن جاۋىپ, كەسەنە مەن مۋزەيدىڭ تازالىعىن رەتتەپ جۇرگەن ەل اعاسى ناعاشىباي قىزمەتى ءۇشىن جالاقى المايدى. ويتكەنى كەسەنە دە, مۋزەي دە مەملەكەتتىك قامقورلىققا الىنباعان. بۇل جايتقا جاقاڭنىڭ تۋىستاس ۇرپاقتارى بەيجاي قاراماي, بىلتىر ءوز قارجىلارىنا كۇردەلى ءجوندەۋ جۇرگىزىپ, جادىگەرلەرىن ارنايى ورنالاستىرىپ يگى ءىس جاساپ كەتىپتى. مۇنى ناعاشىباي اعامىز حابارلاسىپ ايتتى. كوپ ۇزاماي قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى تىزىمىنە دە قوسىلدى.
2007 جىلى قىزبەلدە قازاقستان مەن ۆەنگريا اراسىنداعى ىنتىماققا ارنالعان ۇلكەن فورۋم ءوتتى. تورعايلىق ماديارلاردى ءتۇپ-تامىرىمىز دەپ سانايتىن ماجارلىقتاردىڭ اۋىلعا ىقىلاسى ەرەكشە. جىل سايىن ءارتۇرلى ەكسپەديتسيا كەلەدى. اۋىل ورتالىعىنىڭ قاق ورتاسىندا قازاق پەن ماجار حالقى اراسىنداعى دوستىقتى بەينەلەگەن ەرەكشە ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ءتىپتى ءبىر جىلدارى اۋىلعا كەلەتىن ماجارلىقتار وزدەرىنە ارناپ قوناق ءۇي تۇرعىزۋى دا ءمۇمكىن دەگەن اڭگىمە جەلدەي ەسكەن. ايتپەسە ءجيى كەلەتىن شەتەلدىكتەر رەسمي كەلگەندە بولماسا, بىلايعى ۋاقىتتا اۋىل ۇيلەرىنە باس سۇعىپ, قوناق بولۋعا يمەنەدى. امالسىز اۋىلدىڭ ءدال ورتاسىندا ساياحاتقا شىعاتىن شاتىرلارىن تىگىپ, تىنىعادى. قاراپ وتىرساق, جانكەلدين اۋدانى بويىنشا شەتەلدىكتەر كەلەتىن جالعىز اۋىل وسى – قىزبەل. ءبالكىم, وبلىس بويىنشا دا سولاي.
رۇقسات ەتىلگەن ۋاقىتتاردا رەسەي فەدەراتسياسىنان, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلەتىن بالىقشىلار مەن اڭشىلاردى, ساياحاتشىلاردى ايتپاي-اق قويايىق... مىنە, وسىلار اينالدىرعان توقاناي مەن قىزبەلدىڭ ورتاسىنداعى جولدىڭ ناشارلىعى مەن بايلانىستىڭ جوعىنان زارەزاپ بولادى. وسىدان سوڭ ىشكى جانە سىرتقى تۋريزمدى قالاي دامىتپاقپىز؟ اۋىلدىڭ قارا دومالاقتارى اۋدان, ودان قالدى قالا بالاسىنان قالاي قالىس قالماسىن. جازدا جاڭبىر جاۋسا, قىستا قار قالىڭ تۇسە قالسا, قالا تۇگىلى اۋداندىق جارىستارعا بارا الماي قاناتى قايىرىلىپ جاتقان وقۋشىنىڭ مەسەلى قايتىپ, ارمانى ورىندالماي جاتسا, قالاي جانىڭا باتپاسىن.
بيىل 22 اقپاندا قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ حالىققا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىندە «امانكەلدى مەن جانكەلدين اۋداندارى اراسىنداعى ساپاسىز جولدار جوندەلۋدە. 83 شاقىرىم جولعا ءجوندەۋ جۇرگىزىلدى. ەندىگى قالعانى 70 شاقىرىمداي. بارلىق جۇمىستارىنا 2,3 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. اياقتالۋ مەرزىمى مەردىگەرگە بايلانىستى. جۇمىس ونىمدىلىگىنە ساي بيىل اياقتالۋى ءتيىس. بۇدان باسقا شۇبالاڭ, قاراسۋ جانە تاعى ءبىر اۋىلدىڭ جولىن دۇرىستاۋدى كوزدەپ وتىرمىز. وعان 800 ميلليون تەڭگەدەي ءبولەمىز. جالپى قۇنى 1,8 ملرد تەڭگە تۇرادى. جۇمىستاردى باستاۋعا جاۋاپتى مينيسترلىك قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر» دەگەن ەدى. وسى رەتتە ءبىز جانكەلدين اۋدانىنا قاراستى جولى جوندەلۋگە ءتيىس اۋىلداردىڭ تىزىمىنە قىزبەلدى دە كىرىستىرسە دەيمىز.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 14 مامىرداعى جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋىندە «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, جول قۇرىلىسى سالالارىندا قۇنى 1,7 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 60 جوبا جوسپارلانعانىن ايتقان ەدى. وبلىس اكىمدەرى بۇل جوبالاردى ءتيىستى دەڭگەيدەگى جەرلەردە جۇزەگە اسىرسا يگى.
اۋداننان ەڭ شەتكەرى جاتقاندىقتان جولعا ءمان بەرگەنىمىز ابزال. جولدىڭ قازىرگى كۇيىنە شىداۋعا بولسا, بولاتىن شىعار, بىراق كەيىن ونى جوندەۋ وڭايعا سوقپاسى انىق. جول دەگەنىمىز حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور. ءتىپتى ەكى اۋداننىڭ اراسىنداعى جولدى جوندەۋ كەزىندەگى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, تاس جول توسەلىپ قالسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. بۇگىنگى كۇيىن رەتكە كەلتىرمەسە, ءابدەن جارامسىز جولعا اينالىپ كەتپەك.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, جانكەلدين اۋدانى بويىنشا 2-3 اۋىلدا ۇيالى بايلانىس پەن ينتەرنەت جەلىسى جوق. مىسالعا, ناۋرىز ايىنىڭ اياعىندا وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن قوستاناي وبلىسىنىڭ اقپاراتتاندىرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ جانە ارحيۆتەر باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان ابدىكارىموۆتىڭ ايماقتاعى تسيفرلاندىرۋ سالاسىنىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرى تۋرالى ايتقان مالىمەتتەرىنە توقتالايىق.
– بيىل 53 اۋىلدىق ەلدى مەكەنگە تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىسى جەتكىزىلەدى. جانكەلدين, امانكەلدى, قوستاناي, قاراسۋ, اۋليەكول اۋداندارىندا جانە ارقالىق قالاسىنا قاراستى اۋىلداردا جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت ورناتىلادى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىس بويىنشا كەڭجولاقتى ينتەرنەتكە قوسىلۋ 83%-عا جەتتى. وبلىستاعى 504 مەكتەپتىڭ 446-سى جانە 500 مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ 476-سى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتكە قوسىلعان, – دەيدى ە.ءابدىكارىموۆ. مۇنداعى دەرەكتەر كوڭىل قۋانتارلىق. دەگەنمەن مەكتەپ پەن اۋىل اكىمدىگىنىڭ عيماراتىنداعى بىرنەشە عالامتور كابەلى ەلدى مەكەننىڭ ينتەرنەتپەن قامتىلۋىنىڭ كورسەتكىشى بولا الا ما؟ ولار ساپالى ءارى جىلدام جۇمىس ىستەي مە؟ تالشىقتى-وپتيكالىق جەلى اۋىل تۇگىلى, اۋدان ورتالىعىنا دا ءالى جەتپەگەن.
مەكتەپ مۇعالىمدەرى ءتورت سىمدى قۇشاقتاپ وتىرسا دا, ونلاين كۇندەلىكتى تولتىرۋعا عالامتوردىڭ كۇشى ارەڭ جەتەدى. موبيلدى وپەراتورلار قىزمەتىنە قول جەتكىزسەك مۇنداي ولقىلىق شەشىلەر ەدى. ءويتكەنى جەرگىلىكتى تۇرعىندار جەكە قوندىرعىلار ارقىلى اۋىلدا وتىرىپ-اق, الەمدىك كەڭىستىكتى زەرتتەپ, قاجەتىن تابا الار ەدى.
بىلتىر بۇرىنعى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ «ەلەكتروندىق ساۋدانى تولىعىمەن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرىندە كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك, سونداي-اق سپۋتنيكتىك تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە» دەپ ەسەپ بەرگەن بولاتىن.
وسى ماقساتتا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ۇلگىسى بويىنشا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىلەرى قۇرىلىسى اتتى جوبانى ىسكە اسىرۋ باستالعانى تۋرالى حابارلاعان. بۇل جوبا 2021 جىلعا دەيىن 6 212 اۋىلدىق ەلدى مەكەندى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. ال بۇعان قوستاناي وبلىسىنداعى اۋداندارعا قاراستى اۋىلدار ىلىگە مە؟ اسىرەسە ۇكىمەت شارۋاسى شابانداپ قالماسىن دەپ جانكەلدين اۋدانى سەكىلدى وڭىرلەرگە نەگە نازار اۋدارماسقا. ءبىزدى مازالايتىن سۇراق وسى.
اۋدانداعى ءىرى اۋىلدىڭ ءبىرى بولا تۇرا XXI عاسىردا ۇيالى بايلانىستىڭ بولماۋى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى. ينتەرنەتتەن ءبىلىم الىپ, قوسىمشا ءدارىس الىپ ءجۇرگەن وركەنيەتتى اۋىلدىڭ ورەندەرىنە بۇل جەردەگى وسكىندەر قالاي قىزىقپاسىن. م.دۋلاتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جاتقان شاكىرتتەردىڭ الەۋەتى مول, ىنتاسى زور. ەندى وسىنداي مەكەندى جانداندىرىپ, ەل يگىلىگى ءۇشىن پايدالانۋعا نە كەدەرگى؟
بۇعان دەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىنىڭ باستالعانىن جاريالادى. اتالعان باستامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك ورتاسىن جاڭعىرتۋ. ال وسى جوبالار وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىندا عانا ەمەس, شالعاي اۋىلداردا دا اتقارىلۋى كەرەك قوي. ەلباسى بەرگەن تاپسىرمانىڭ شاراپاتى قاي كەزدە جەتەدى؟!
قىزبەلدىڭ قاتارداعى قاراپايىم اۋىل ەمەستىگىنە فاريزا وڭعارسىنوۆا سەكىلدى اقىنداردىڭ ولەڭىن, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ العاشقىدا «اداسقاندار», كەيىننەن «ءمولدىر ماحاببات» دەپ جازىلعان رومانىن وقىعاندار كوزسىز سەنەر ەدى. ايدىندى كول قالىڭ قوپادان كورىنبەيدى. بۇل ماڭايدا جابايى قابان, اقبوكەن ءالى كۇنگە دەيىن ءتىرشىلىك ەتەدى. اۋداندا اتىمەن جوق بالىق شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىن اشامىن دەگەن ادامعا بۇل ايماقتان ارتىق جەر تاپپايسىز.
توقەتەرىنە كەلگەندە, اۋىلدىڭ بۇكىل قازاق قوعامىنا قالاي قىزمەت ەتكەنىن, كىمدەردى دۇنيەگە اكەلىپ, كىمنىڭ قاناتىن قاتايتقانىن ايتقانداي بولدىق. بىراق دىتتەگەنىمىز بۇل ەمەس. الدا قازاقتىڭ كورنەكتى اعارتۋشىسى, قوعام قايراتكەرى, اقىن, جازۋشى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تۋعانىنا 135 جىل تولادى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى وسىعان وراي الاش ارداقتىسىنىڭ تۋعان جەرىندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارا ۇيىمداستىرامىز دەپ جاتسا, ۇياتقا قالماساق يگى.
