ايماقتار • 19 شىلدە، 2019

قاسيەتتى قىزبەلگە قامقورلىق قاجەت

1827 رەت كورسەتىلدى

قوستاناي وبلىسىنا قاراستى ارقالىق-تورعاي باعىتىنداعى تاس جولدىڭ 200 شاقىرىمىنان سوڭ كولىكتى وڭعا بۇرىپ، كەڭەس زامانىندا سالىنعان كوتەرمە جولدىڭ ويقى-شويقىسىنا ءتوزىپ تاعى 50 شاقىرىم ءجۇرىپ وتسەڭىز قىزبەل اۋىلى­نان ءبىر-اق شىعاسىز. بۇل اۋىل كەڭەس ودا­عىنىڭ دۇركىرەپ تۇرعان كەزىندە رەس­پۋبليكادا ءىرى قارا سانى بو­يىنشا الدىڭعى ورىنداردا تۇر­عان. بۇگىن دە الەۋەتى ءالسىز ەمەس. 800-گە جۋىق تۇرعىن مال ءوسىرىپ، ساۋدا-ساتتىقپەن كۇن كورەدى.

جانگەلدين اۋدانىنا قا­راستى بۇل اۋىلدىڭ توپىراعىنا تۇلپار ءمىنىپ، تۋ ۇستاعان تا­لاي تۇلعانىڭ كىندىك قانى تامعان.

ارىگە بارماي-اق، قىزبەلدە تۋىپ-وسكەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاش تۋىن قالاي اسقاقتاتسا،  بي ءابدىراحمان يمانقۇل ۇلى، حالىق اقىنى كۇدەرى جولدىباي ۇلى قازاق حالقىنىڭ ءومىرى مەن ونە­رىنە وزىندىك ۇلەس قوستى. قا­زاق كسر-ءى وقۋ ءمينيسترى، كەيىن سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى بول­عان اس­قار زاكارين مەن فيزيكا سالا­سىنىڭ عالىمى، الەمگە بەل­گىلى فازىلحان بايىمبەتوۆ، رەس­پۋب­ليكاعا تانىمال ەكونوميستەر سايلاۋ مەن ءسابيت بايزاقوۆتار، ساتيريك سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى، ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازار­­باەۆ­قا ۇستازدىق ەتكەن مۇعالىم­دەردىڭ ءبىرى ەدىرەس ءالىموۆ، عۇمىرىن قازاقستاننىڭ سۋ شارۋا­شىلىعىن ءور­كەن­دەتۋگە ارنا­عان مينيستر ناريمان قىپ­شاق­باەۆتارمەن قالاي ماقتان­باي­سىڭ؟! كەڭەس وداعىنا تانىل­عان وپەرا ءانشىسى اباي بايتو­عاەۆ­تىڭ ورنىن كىم تولتىرسىن؟! ۇياداي عانا اۋىلدان تاۋداي ازاماتتار شىققانىنا تاڭعالماسقا امالىڭ قالمايدى.

 اۋىلدىڭ بۇگىنگى كۇيىن كور­سەڭىز بۇل ايتقاندارىما سەن­بەيتىن دە ەدىڭىز. كەشەگى كەرەمەت اۋىلدىڭ كەلبەتى كەتىپ، كەدىر-بۇدىرى كوبەيىپ بارادى.

قايبىر جىلدارى قانشاما ۋاقىت قاسيەتىنەن ارىلماعان قوڭىراۋلى وزەنى ءبىر تۇندە قىپ-قىزىل رەڭگە ەنىپ، قۇرت پا، قوڭىز با، قاپ­تاپ كەتكەندە قاپالانباعان جان قالمادى. امالسىز سول سۋ­دى ىشتىك. سول كەزدەگى قىز­بەل حال­قى­نىڭ جاعدايى «ەگەمەن قازاق­ستاندا» جازىلدى دا. ءاي­تەۋىر باسشىلاردىڭ جاۋاپكەر­شى­لى­گىنىڭ ارقاسىندا ەلگە سۋ كەلدى. جاعداي وڭالدى.

التى الاشتىڭ ارداقتى ۇلى ءمىر­جاقىپتىڭ سۇيەگى وسىن­دا جاتىر. كەسەنەسى مەن مۋزەيى سالىنعان. كوزى قاراقتى وقىر­مان جاقاڭنىڭ ەلگە ورالۋ تاري­حىن دا بىلۋگە ءتيىس. كارەليا­نىڭ سوسنوۆەتس كەنتىنەن ءمىر­جاقىپ­تىڭ جاتقان جەرىن انىقتاپ، سۇيەگىن ەلگە اكەلگەن وقيعا كۇللى قازاق جۇرتىنىڭ رۋحىن جانىپ، مەرەيىن وسىرگەن ەدى. تاريحي وقيعانىڭ باسى-قاسىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ءجۇردى.

دەسە دە بۇل 1992 جىلدىڭ كۇنتىز­بەسىندە قاتتالىپ قال­عان ساتتەر. ودان بەرى زىرعىپ كۇن­دەر، تۋلاپ جىلدار ءوتتى. ءمىر­جاقىپ دۋلاتوۆتىڭ كەسەنەسى قازىر ەسكىرگەن. ستۋدەنت كەزى­مىز­دە اۋىلعا بارعان سايىن ور­تا­لىق­تان 40 شاقىرىم جەردەگى ءمىر­جاقىپتىڭ باسىنا بارۋدى ادەتكە اينالدىردىق. ءار بارعان سايىن، كەسەنەنىڭ جارىلا باستاعان قابىرعالارى مەن ەسكىرگەن مۋزەي ءىشىن كورگەندە قۇلازىپ قايتامىن. ءبىر مەن ەمەس، ەلدىڭ قۇرمەتتى ۇلىن ىزدەپ، رۋحىنا تاعزىم ەتۋگە جىل سايىن كوپتەگەن ادام كەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە عالىم دا، تاريحشى دا، ساياساتكەر، قوعام قايراتكەرلەرى دە بار. سوندا كەلگەن قوناقتار «ەلدەن جىراقتا جان تاپسىرعان ماقتانىشىمىزدىڭ سۇيەگى تۋعان جەرگە ورالعاندا قۋانعان جۇرتتىڭ بۇگىندە بابالارىنا دەگەن ءىلتيپاتى وسى ما؟!» دەپ ويلامادى دەيمىسىز؟ جوق، الدە ۇلتقا قىزمەت قىل­عان قاي­راتكەرگە تىكەلەي ۇرپاعى عانا كومەكتەسۋى شارت پا؟! سوڭ­عى بار­عانىمىزدا كەسەنەنىڭ شى­­راق­­شىسىنا اينالعان ناعا­شىباي ءبىرمانوۆ مۋزەيدىڭ جاي-كۇيىن ايتىپ، قىنجىلىسىن ءبىل­دىردى. كۇن جارىقتا بارساق تا مۋزەي ءىشى قاراڭعى ءارى سۋىق. ەلەكتر جارىعى دا جوق. ەسىگىن جاۋىپ، كەسەنە مەن مۋزەيدىڭ تا­زا­­لى­عىن رەتتەپ جۇرگەن ەل اعاسى نا­عا­شىباي قىزمەتى ءۇشىن جالاقى المايدى. ويتكەنى كەسەنە دە، مۋزەي دە مەملەكەتتىك قامقورلىققا الىنباعان. بۇل جايتقا جاقاڭنىڭ تۋىستاس ۇر­پاقتارى بەيجاي قاراماي، بىل­تىر ءوز قارجىلارىنا كۇردەلى ءجون­دەۋ جۇرگىزىپ، جادىگەرلەرىن ارنايى ورنالاستىرىپ يگى ءىس جاساپ كەتىپتى. مۇنى ناعاشىباي اعامىز حابارلاسىپ ايتتى. كوپ ۇزاماي قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى تىزىمىنە دە قوسىلدى.

2007 جىلى قىزبەلدە قازاق­ستان مەن ۆەنگريا اراسىن­داعى ىنتىماققا ارنالعان ۇلكەن فورۋم ءوتتى. تورعايلىق ماديارلاردى ءتۇپ-تامىرىمىز دەپ سانايتىن ماجارلىقتاردىڭ اۋىلعا ىقىلاسى ەرەكشە. جىل سايىن ءارتۇرلى ەكسپەديتسيا كەلەدى. اۋىل ورتالىعىنىڭ قاق ورتاسىندا قازاق پەن ماجار حالقى اراسىنداعى دوستىقتى بەينەلەگەن ەرەكشە ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ءتىپتى ءبىر جىلدارى اۋىلعا كە­لەتىن ماجارلىقتار وزدەرىنە ارناپ قوناق ءۇي تۇرعىزۋى دا ءمۇم­­كىن دەگەن اڭگىمە جەلدەي ەسكەن. ايتپەسە ءجيى كەلەتىن شەتەل­دىك­تەر رەسمي كەلگەندە بولماسا، بىلايعى ۋاقىتتا اۋىل ۇيلەرىنە باس سۇعىپ، قوناق بولۋعا يمەنەدى. امالسىز اۋىلدىڭ ءدال ورتاسىندا ساياحاتقا شىعاتىن شاتىرلارىن تىگىپ، تىنىعادى. قاراپ وتىرساق، جانكەلدين اۋدانى بويىنشا شەتەلدىك­تەر كەلەتىن جالعىز اۋىل وسى – قىزبەل. ءبال­كىم، وبلىس بويىنشا دا سولاي.

رۇقسات ەتىلگەن ۋاقىتتاردا رەسەي فەدە­را­تسياسىنان، ەلى­مىز­دىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنەن كەلە­تىن با­لىقشىلار مەن اڭشى­لاردى، سايا­حاتشىلاردى ايتپاي-اق قويايىق... مىنە، وسىلار اي­نالدىرعان توقاناي مەن قىز­بەلدىڭ ورتاسىنداعى جولدىڭ نا­شارلىعى مەن بايلانىستىڭ جوعىنان زارەزاپ بولادى. وسى­دان سوڭ ىشكى جانە سىرتقى تۋ­ريزم­دى قالاي دامىتپاقپىز؟ اۋىل­دىڭ قارا دومالاقتارى اۋدان، ودان قالدى قالا بالاسىنان قالاي قالىس قالماسىن. جازدا جاڭبىر جاۋسا، قىستا قار قالىڭ تۇسە قالسا، قالا تۇگىلى اۋداندىق جارىستارعا بارا الماي قاناتى قايىرىلىپ جاتقان وقۋشىنىڭ مەسەلى قايتىپ، ارمانى ورىندالماي جاتسا، قالاي جانىڭا باتپاسىن.

بيىل 22 اقپاندا قوستاناي وبلى­سىنىڭ اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ حالىققا ەسەپ بەرۋ كەز­دەسۋىندە «امانكەلدى مەن جان­كەلدين اۋداندارى اراسىنداعى ساپاسىز جولدار جوندەلۋدە. 83 شاقىرىم جولعا ءجون­­دەۋ جۇرگىزىلدى. ەندىگى قال­عانى 70 شاقىرىمداي. بارلىق جۇ­مىس­تارىنا 2،3 ملرد تەڭگە قاراس­تىرىلعان. اياقتالۋ مەرزىمى مەردىگەرگە بايلانىستى. جۇمىس ونىمدىلىگىنە ساي بيىل اياقتالۋى ءتيىس. بۇدان باسقا شۇبالاڭ، قاراسۋ جانە تاعى ءبىر اۋىلدىڭ جولىن دۇرىستاۋدى كوزدەپ وتىر­مىز. وعان 800 ميلليون تەڭگەدەي ءبو­لەمىز. جالپى قۇنى 1،8 ملرد تەڭگە تۇرا­دى. جۇمىستاردى باستاۋعا جاۋاپتى مينيسترلىك قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر» دەگەن ەدى. وسى رەتتە ءبىز جانكەلدين اۋدانىنا قاراستى جولى جوندەلۋگە ءتيىس اۋىل­دار­دىڭ تىزىمىنە قىزبەلدى دە كىرىستىرسە دەيمىز.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 14 مامىرداعى جۇرت­شىلىقپەن كەزدەسۋىندە «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا ءبىلىم، دەنساۋلىق ساقتاۋ، مادەنيەت، جول قۇرىلىسى سالالارىندا قۇنى 1،7 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 60 جوبا جوس­پارلانعانىن ايتقان ەدى. وبلىس اكىمدەرى بۇل جوبالاردى ءتيىستى دەڭگەيدەگى جەرلەردە جۇزەگە اسىرسا يگى.

اۋداننان ەڭ شەتكەرى جاتقان­دىقتان جولعا ءمان بەرگەنىمىز ابزال. جولدىڭ قازىرگى كۇيىنە شىداۋعا بولسا، بولاتىن شىعار، بىراق كەيىن ونى جوندەۋ وڭايعا سوقپاسى انىق. جول دەگەنىمىز حا­لىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا تىكە­لەي اسەر ەتەتىن فاكتور. ءتىپتى ەكى اۋداننىڭ اراسىنداعى جولدى جوندەۋ كەزىندەگى مۇمكىندىكتى پاي­دالانىپ، تاس جول توسەلىپ قالسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. بۇگىن­گى كۇيىن رەتكە كەلتىرمەسە، ءاب­دەن جارامسىز جولعا اينالىپ كەتپەك.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە، جان­كەلدين اۋدانى بويىنشا 2-3 اۋىلدا ۇيالى بايلانىس پەن ينتەرنەت جەلىسى جوق. مىسالعا، ناۋرىز ايىنىڭ اياعىندا وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن قوستاناي وبلىسىنىڭ اقپا­راتتاندىرۋ، مەملەكەتتىك قىز­مەتتەر كورسەتۋ جانە ارحيۆتەر باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەر­كە­­بۇلان ابدىكارىموۆتىڭ اي­ماق­­تاعى تسيفر­لاندىرۋ سالاسى­نىڭ دا­مۋ كورسەتكىشتەرى تۋرالى ايت­قان مالىمەتتەرىنە توقتا­لايىق.

– بيىل 53 اۋىلدىق ەلدى مەكەنگە تالشىقتى-وپتيكالىق باي­لانىس جەلىسى جەتكىزىلەدى. جان­كەلدين، امانكەلدى، قوستا­ناي، قاراسۋ، اۋليەكول اۋداندارىندا جانە ارقالىق قالاسىنا قاراستى اۋىلداردا جوعارى جىل­دامدىقتى ينتەرنەت ورناتىلادى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىس بويىنشا كەڭجولاقتى ينتەرنەتكە قوسىلۋ 83%-عا جەتتى. وبلىستاعى 504 مەكتەپتىڭ 446-سى جانە 500 مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ 476-سى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەر­نەتكە قوسىلعان، – دەيدى ە.ءابدى­كارىموۆ. مۇنداعى دەرەكتەر كوڭىل قۋانتارلىق.  دەگەنمەن مەك­تەپ پەن اۋىل اكىمدىگىنىڭ عيمارا­تىنداعى بىرنەشە عالامتور كابەلى ەلدى مەكەننىڭ ينتەرنەتپەن قام­تىلۋىنىڭ كورسەتكىشى بولا الا ما؟ ولار ساپالى ءارى جىلدام جۇ­مىس ىستەي مە؟ تالشىقتى-وپ­تي­­كالىق جەلى اۋىل تۇگىلى، اۋدان ورتا­لىعىنا دا ءالى جەتپەگەن.

مەكتەپ مۇعالىمدەرى ءتورت سىم­دى قۇ­شاق­­تاپ وتىرسا دا، ون­لاين كۇندەلىكتى تول­تىرۋ­عا عالام­توردىڭ كۇشى ارەڭ جەتەدى. مو­بيل­دى وپەراتورلار قىزمەتىنە قول جەت­كىزسەك مۇنداي ولقىلىق شەشىلەر ەدى. ءويت­كەنى جەرگىلىكتى تۇرعىندار جەكە قون­دىر­­عى­لار ار­قىلى اۋىلدا وتىرىپ-اق، الەم­دىك كە­ڭىستىكتى زەرتتەپ، قاجەتىن تابا الار ەدى.

بىلتىر بۇرىنعى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ «ەلەك­تروندىق ساۋدانى تولىعىمەن جەتىلدىرۋ ماق­ساتىندا قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى­نىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەن­دەرىندە كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك، سونداي-اق سپۋتنيكتىك تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇ­مىستار جۇرگىزىلۋدە» دەپ ەسەپ بەرگەن بولاتىن.

وسى ماقساتتا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ۇلگىسى بويىنشا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تالشىقتى-وپتيكالىق باي­لانىس جەلىلەرى قۇرىلىسى اتتى جوبانى ىسكە اسىرۋ باستالعانى تۋرالى حابار­لاعان. بۇل جوبا 2021 جىلعا دەيىن 6 212 اۋىلدىق ەلدى مەكەندى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. ال بۇ­عان قوستاناي وبلىسىنداعى اۋدان­دارعا قاراستى اۋىل­دار ىلىگە مە؟ اسىرەسە ۇكىمەت شارۋاسى شابانداپ قالماسىن دەپ جان­كەلدين اۋدانى سەكىلدى وڭىرلەرگە نەگە نازار اۋدارماسقا. ءبىزدى مازالايتىن سۇراق وسى.

اۋدانداعى ءىرى اۋىلدىڭ ءبىرى بولا تۇرا XXI عاسىردا ۇيالى بايلانىستىڭ بولماۋى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى. ينتەرنەتتەن ءبىلىم الىپ، قوسىمشا ءدارىس الىپ ءجۇر­گەن وركەنيەتتى اۋىلدىڭ ورەن­دەرىنە بۇل جەردەگى وسكىندەر قالاي قىزىقپاسىن. م.دۋلاتوۆ اتىن­داعى ورتا مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جاتقان شاكىرتتەردىڭ الەۋە­تى مول، ىنتاسى زور. ەندى وسىنداي مەكەندى جانداندىرىپ، ەل يگىلىگى ءۇشىن پايدالانۋعا نە كەدەرگى؟

بۇعان دەيىن ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىنىڭ باستالعانىن جاريالادى. اتالعان باستامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – اۋىل­داردىڭ الەۋمەتتىك ورتاسىن جاڭعىرتۋ. ال وسى جوبالار وبلىس، اۋدان ورتالىقتارىندا عانا ەمەس، شالعاي اۋىلداردا دا اتقارىلۋى كەرەك قوي. ەلباسى بەرگەن تاپسىرمانىڭ شاراپاتى قاي كەزدە جەتەدى؟!

قىزبەلدىڭ قاتارداعى قارا­پا­يىم اۋىل ەمەستىگىنە فاريزا وڭ­عارسىنوۆا سەكىل­دى اقىندار­دىڭ ولەڭىن، ءسابيت مۇقانوۆ­تىڭ العاشقىدا «اداسقاندار»، كەيىن­نەن «ءمولدىر ماحاببات» دەپ جا­زىلعان رومانىن وقىعاندار كوز­سىز سەنەر ەدى. ايدىندى كول قالىڭ قوپادان كورىنبەيدى. بۇل ماڭاي­دا جابايى قابان، اقبوكەن ءالى كۇنگە دەيىن ءتىر­­شى­لىك ەتەدى. اۋدان­دا اتىمەن جوق بالىق شارۋا­­شىلىعى كاسىپورىندارىن اشامىن دەگەن ادامعا بۇل اي­ماقتان ارتىق جەر تاپپايسىز.

توقەتەرىنە كەلگەندە، اۋىل­دىڭ بۇكىل قازاق قوعامىنا قالاي قىزمەت ەتكە­نىن، كىمدەردى دۇنيە­گە اكەلىپ، كىمنىڭ قانا­تىن قاتايت­قانىن ايتقانداي بول­دىق. بىراق دىتتەگەنىمىز بۇل ەمەس. الدا قازاق­تىڭ كورنەكتى اعار­تۋ­شىسى، قوعام قايراتكەرى، اقىن، جازۋشى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ­تىڭ تۋعانىنا 135 جىل تولادى. مادەنيەت جانە سپورت مي­نيستر­لىگى وسىعان وراي الاش ارداق­تىسىنىڭ تۋعان جەرىندە رەسپۋب­ليكالىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارا ۇيىمداستىرامىز دەپ جاتسا، ۇياتقا قالماساق يگى.

 


سوڭعى جاڭالىقتار

دوستىق بەسىگى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

ەل كۋبوگى ءۇشىن تالاسادى

فۋتبول • بۇگىن، 08:40

شيرەك فينالدا ۇتىلدى

تەننيس • بۇگىن، 08:39

دايارلىقتارىن پىسىقتادى

حوككەي • بۇگىن، 08:37

ازىرگە بەسىنشى ورىندامىز

سپورت • بۇگىن، 08:30

ون جىلعا سوتتالدى

قوعام • بۇگىن، 08:25

41 جوباعا – 11،2 ملرد تەڭگە

ايماقتار • بۇگىن، 08:20

732،5 ملرد تەڭگە تارتىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

اسكەريلەر شەبەرلىك سىناسادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:10

ۇقساس جاڭالىقتار