كوكتەمدە قار سۋى ەرىگەن كەزدە وسى ۋلى زاتتار بەينەبىر كوگىلدىر كول سەكىلدى كۇيگە ەنەدى. سونى وڭتۇستىكتەن مىڭداعان شاقىرىم جولدى ۇشىپ ءوتىپ, قاناتى تالىپ كەلە جاتقان قۇستار كول دەپ ويلاپ, تىنىستاپ الۋعا جاپپاي قونادى ەكەن. مۇنىڭ اياعى قۇستاردىڭ تەگىس قىرىلۋىنا اكەلەتىنى وكىنىشتى-اق. شلامنىڭ زياندى اسەرىن وسىدان-اق بىلە بەرىڭىز. كوكتەم كەزىندەگى قايعىلى كورىنىس وسىنداي بولسا, جازدا تۇز سەكىلدى اقجەمدەنگەن شلام شاڭى العا قالاسىنا قاراي كوتەرىلەدى. ساراپشى ماماندار مۇنداي شلام بورانى قايتالانا بەرسە, تۇرعىنداردىڭ اۋىر دەرتتەرگە, سونىڭ ىشىندە ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا تاپ بولۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەپ وتىر.
سونداي-اق ۇزاق جىلداردان بەرى اشىق اسپان استىندا اشىق-شاشىق جاتقان بۇرىنعى العا حيميا زاۋىتىنىڭ زياندى قالدىقتارى وسى ماڭداعى جەراستى جانە جەرۇستى سۋلارىنىڭ لاستانۋىنا دا اسەرىن تيگىزۋدە. وسى تەرىس فاكتور ءوز كەزەگىندە ترانسشەكارالىق ەلەك وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن دا ۋشىقتىرا تۇسۋدە.
بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ باستى سەبەبى – كەڭەستىك كەزەڭدە قىزمەت ەتىپ, كەيىن جابىلىپ قالعان زاۋىت پەن ونىڭ اۋماعىنىڭ ەشكىمگە قاجەتى بولماي, يەسىز قالعاندىعىندا. راس, ەلىمىزدە العا حيميالىق زاۋىتى سەكىلدى وسىنداي زياندى قالدىقتارعا تولىپ تۇرعان يەسىز نىسانداردى قامقورشىلىققا بەرۋدىڭ ءتارتىبى بار. سوندىقتان بۇل اۋماق سوت شەشىمىنە سايكەس رەسپۋبليكالىق مەنشىكتىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, ەنەرگەتيكا مينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 20 ناۋرىزداعى بۇيرىعىنا سايكەس مۇنداعى كۇردەلى جاعدايدى زەرتتەۋ جۇمىستارى «جاسىل دامۋ» اق-نا تاپسىرىلعان.
سول ۋاقىتتان بەرى اتالعان رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قۇرىلىم زاۋىت اۋماعىنداعى زياندى زاتتار مەن قالدىقتارعا ءتيىستى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستادى. ءسويتىپ «جاسىل دالانىڭ» ساراپشىلارى مەن ماماندارى قورشاعان ورتاعا قاۋىپ توندىرەتىن قالدىقتاردىڭ پاسپورتىن جاساپ شىعارعان. سونىمەن بىرگە قاتتى قالدىقتاردى جويۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى كونكۋرستار وتكىزۋگە باستاماشى بولادى. ايتسە دە, ولاردىڭ بۇل ءىس-ارەكەتتەرىنە قۇلاق اسار ەشكىم تابىلماي, زياندى قالدىقتار ورنىنىڭ ەشكىمگە قاجەتى بولماي قالا بەرەدى. سوعان قاراماستان, «جاسىل دامۋ» اق مۇنداعى زياندى قالدىقتاردى جويۋ جولىنداعى ءىس-شارالارىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرەدى. ءارى ونى ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق زاڭدىلىقتارى مەن قاۋىپسىزدىك نورمالارىنا سايكەس اتقارۋدىڭ ناقتى جولدارىن بەلگىلەيدى.
– وسىعان وراي ءبىز س.م.كيروۆ اتىنداعى بۇرىنعى العا حيميا زاۋىتى اۋماعىنداعى زياندى حيميالىق, ونەركاسىپتىك ءجانە شلام قالدىقتارىن جويۋدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن جاسادىق. بۇل رەتتە ءبىز ونى جويۋدىڭ باستى جولى ارنايى ازىرلەنگەن ورىنعا قاۋىپتى قالدىقتاردى كومۋ دەپ ەسەپتەيمىز. جاسالعان جۇمىس جوسپارىنىڭ باستى قاعيداسى وسى شەشىمگە سۇيەنەدى, – دەدى بىزگە تاقىرىپقا وراي «جاسىل دامۋ» اق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان قابدولدانوۆ.
مۇنداي كۇردەلى ءىستىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن سالماعى اۋىر ەكەنى بەلگىلى. بۇل باعىتتاعى جوبا جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن كوپشىلىكتىڭ تالقىسىنا سالىنباسا, ونىڭ سوڭى وكىنىشتى جايتتارعا سوقتىرۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان دا جوبا يەلەرىنىڭ قولدانىستاعى زاڭدارعا سايكەس 2017 جىلى قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋگە باستاماشى بولعانى قۇپتاۋعا ابدەن لايىقتى قادام دەر ەدىك.
وسىنداي اشىق جينالىس تۇرىندە ايماقتا وتكىزىلگەن باسقوسۋدا جەرگىلىكتى تۇرعىندار «جاسىل دامۋ» جاساعان جوباعا قولداۋ كورسەتىپ, وڭ پىكىرلەر بىلدىرگەن. ءارى ونىڭ قورشاعان ورتانى ساقتاۋعا تيگىزەتىن اسەرىن اتاپ كورسەتكەن. كەيىننەن وسى ماتەريالدار 2017 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا №01-0653/17 ساندى مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ وڭ بەرىلۋىنە سەبەپشى بولعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك.
زاۋىتتىڭ زياندى قالدىقتارىن اتموسفەراعا زيانى تيمەيتىندەي ەتىپ جويۋ, ياعني ونى ارنايى ازىرلەنگەن شلام جيناۋ قويماسىنا كومۋ – وتە كۇردەلى ءىس. ەڭ باستىسى, جەر قويناۋىنا تۇسكەن ۋلى زاتتار جەراستى سۋ كوزدەرىنە زالالىن تيگىزبەۋگە ءتيىس. – جاڭا شلام جيناۋ قويماسىنىڭ قۇدىعىن ازىرلەگەن كەزدە بۇل ماسەلەلەردىڭ ءبارى دە ەسكەرىلگەن. ول ءۇشىن بەلگىلەنگەن ەكى شلام كومۋ قويماسىنا ءارى وسى ماڭايداعى اۋماققا جوبا بويىنشا بيولوگيالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. ءارى جوباعا سايكەس قوس شلام كومۋ قويماسى جاسىلداندىرىلىپ, بەينە ءبىر جاسىل فۋتبول الاڭى ىسپەتتەس كۇيگە ەنەدى, – دەيدى جوبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى نۇرجان قابدولدانوۆ.
وڭ مەملەكەتتىك ساراپتامانى العان «جاسىل دامۋ» جاناشىرلارىنىڭ جوباسى زياندى قالدىقتاردى جويۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلىن نەگىزگە الاتىنى تالاس تۋعىزبايدى. ايتسە دە, اقتوبە ايماعىنداعى «ەكو قامقور» قوعامدىق بىرلەستىگى اتالعان جوبانىڭ كەمشىن تۇستارى دا بار دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, قالدىقتاردى تاسىمالداۋ مەن توگۋ كەزىندە قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ بۇزىلۋى ابدەن مۇمكىن. ءارى ۋلى قالدىقتاردى تاسىمالداۋ مەن توگۋ كەزىندە زياندى زاتتار اۋاعا تارالىپ, جۇمىسشىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلەدى. جوبادا ماسەلەنىڭ وسى جاعى ەسكەرىلمەگەن دەپ ءمالىمدەپ وتىر.
«جاسىل دامۋ» اق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان قابدولدانوۆ: «ءبارى دە ەكولوگيالىق زاڭدىلىقتار مەن نورماتيۆتەرگە سايكەس قاراستىرىلعان. ەگەر بۇل ىسكە قوعامدىق بىرلەستىك وكىلدەرى كۇمان كەلتىرسە, ولار ءوز تاراپىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, كەلەشەكتە اتقارىلاتىن قالدىقتاردى قاۋىپسىز جەرگە كومۋ ۇدەرىستەرىن باقىلاۋلارىنا بولادى», دەگەن جاۋاپ قايتاردى.
وسى ورايدا ءبىز جوبادا بەلگىلەنگەن قالدىقتاردى قورشاعان ورتاعا زيانى تيمەيتىندەي ەتىپ كومۋ ءتاسىلى تابيعاتتى قورعاۋدان تۋىنداعان وڭ قادام ەكەنىنە سەنىم ارتقىمىز كەلەدى. وسى ارقىلى اۋانى لاستاۋدىڭ جاڭا كوزدەرى پايدا بولمايتىن بولسا, جوبا جاساۋشىلاردىڭ ماقساتى ورىندالعانى. راس, بۇل جوبا ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا قوماقتى شىعىندى قاجەت ەتەدى, ونىڭ تولىق ىسكە اسۋى ءۇشىن 7,5 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قاراجات كەرەك. بۇل – اجەپتاۋىر سوما. ال ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاراستىرعاندا, سونداي-اق قالدىقتاردىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن ءتومەندەتۋ مەن ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ قىرىنان كەلسەك, ونى كوپسىنۋگە بولمايدى. بۇل ەسەپپەن قاراعاندا جوعارىدا كورسەتىلگەن قاراجات ءمولشەرى ءوزىن-ءوزى تولىق اقتايتىنى انىق.
قازىر بۇرىنعى العا حيميا زاۋىتىنىڭ زياندى قالدىقتارىن تازالاۋ جونىندەگى ماسەلە ورتالىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار قۇزىرىنان ءوڭىردىڭ وزىنە قاراي ويىسىپ كەلەدى. ونىڭ جاي-كۇيىنە ءتيىستى باقىلاۋ مەن مونيتورينگتىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءىسى دە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ەنشىسىنە اۋىستىرىلا باستادى.
