ەكونوميكا • 17 شىلدە، 2019

«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» قالاي دامىپ جاتىر؟

320 رەتكورسەتىلدى

«تەڭگە تيىننان قۇرالادى» دەمەكشى، بيزنەستە شاعىن مەكەمەدەن ءىرى كومپانياعا اينالعان ۇيىمدار جەتەرلىك. الەمدىك تاجىريبەنى الىپ قاراساق، ايگىلى پولكوۆنيك ساندەرس (حارلاند دەۆيد ساندەرس) كىشىگىرىم ءدامحانانى ون جىلدىڭ كولەمىندە ءدۇيىم قۇراما شتاتقا تانىمال مەيرامحاناعا اينالدىرا ءبىلدى. بۇگىندە اتالعان جەدەل تاعام مەيرامحاناسىنىڭ شارتاراپتاعى جەلىلەرىنەن ءوزىڭ شاتاساسىڭ. تىزبەكتەي بەرسەك مۇنداي مىسالدار جەتەرلىك. ال بىزدەگى شاعىن بيزنەس كونيۋنكتۋراسىنىڭ دەڭگەيى قانداي؟ وتاندىق كاسىپكەر قىزمەت كورسەتۋ لاندشافتىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە قانشالىقتى مۇددەلى؟ قازاقستان «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» الەۋەتىن تولىق پايدالانىپ ءجۇر مە؟

شەتەلدىك شيكىزاتقا تاۋەلدى

كۇنى كەشە ۇكىمەتتىڭ كەڭەي­تىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ، ەل­دەگى «قاراپايىم زاتتار ەكونو­ميكاسىنىڭ» الەۋەتى ءالى دە دۇرىس پايدالانىلماي كەلە جاتقانىن ايتقان-دى. مەملەكەت باسشىسى اسىرەسە جيھاز، تاماق جانە جەڭىل ونەركاسىپ وندىرىسىنە ايرىقشا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالىپ، ۇكىمەتتەگى مۇشەلەرىنە وسىنى تەزدەتىپ قولعا الۋدى تاپسىردى. دەگەنمەن، مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ۇتىمدى پايدالانىپ كاسىبىن ورگە دوما­لاتقان قازاقستاندىقتار از ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا ءونىم­دەرىن قازاقستاننان بولەك ەۋ­رازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەڭىستىگىنە تاسىمالداۋدى مەجەلەگەن كاسىپورىندار دا بار. ەلوردالىق ازامات جاعىپاروۆ جيھاز ونىمدەرىن شىعارۋدى جولعا قويعان كاسىپكەردىڭ ءبىرى. ول وندىرىستىك تسەحتى 2012 جىلى اشقان. العاشقىدا جۇمىستى 10 اداممەن باستاعان ىسكەر جاننىڭ ۋاقىت وتە كەلە تاپسىرىستارى ۇلعايىپ، كاسىپورىن قۇرامى قوسىمشا 40 قىزمەتكەرمەن تولىقتى. مۇندا جۇمساق، كورپۋستى، مەتالدى جانە تاعى باسقا ۇلگىدەگى جيھاز شىعارىلادى. استانالىق كومپانيا ونىمدەرىن الماتى، قاراعاندى، پاۆلودار، اقتاۋ جانە پەتروپاۆلدان بولەك ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جەتكىزىپ كەلەدى. دەسەك تە كاسىپكەر ونىمگە ارنالعان شيكىزات ءبول­شەك­تەرىن وزگە مەملەكەتتەن تاسىپ ءجۇر. سەبەبى مەملەكەتتە جي­ھاز­دى قۇراستىرۋعا ارنالعان شيكى­زاتتى شىعاراتىن بىردە-ءبىر كا­سىپ­ورىن جوق دەگەن ءۋاجى بار.  

– جىلدىق تابىسىمىز 300 ملن تەڭگەدەن اسىپ تۇسەدى. كى­رى­سىمىز سوڭعى ءۇش جىلدا ارتىپ كەتتى. جۇمىسسىز وتىرعان ەمەس­پىز. 50 ادام ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ءايت­سە دە جۇمىس قولى جەتىس­پەي­دى. سوندىقتان دەمالىسسىز قىز­مەت ەتۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. بۇل جونىندە وقۋ ورىندارى­مەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. الايدا جاستاردىڭ بۇل سالاعا كەلگىسى جوق. جالاقى 200 مىڭ تەڭگە­دەن تومەن ەمەس. سوعان قارا­ماستان، كادر تاپشىلىعى بايقالۋدا. وكى­نىشكە قاراي، ەلىمىزدە مدف ماتەريالىن وندىرەتىن كاسىپ­ورىندار جوق. سول سەبەپتى شيكى­زاتتى سىرتتان الدىرتۋعا ءماج­بۇرمىز. بۇل قازاقستاندىق جيھاز وندىرۋشىلەردىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان ورتاق ماسەلە. 

وندىرىستىك فۋرنيتۋرانىڭ ءوزى كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ونىمدەرى. بىزدە دايىندالاتىن جيھازعا گەرما­نيا­لىق ماتەريال قولدانىلادى، دەيدى ا.جاعىپاروۆ.    

ال ابىلاي بايانتاەۆ جىلقى ءتولىن تاسىمالداۋعا ارنالعان تىركەمەنىڭ وندىرىسىنە تىڭنان تۇرەن سالعانداردىڭ ءبىرى. ول وتاندىق ات سپورتىنىڭ قارقىن الۋىمەن جىلقى مالىن تاسىمالدايتىن تىركەمەگە دە سونشالىقتى سۇرانىس كوبەيە ءتۇستى دەيدى. ايتسە دە جوعارىداعى پىكىردى ول دا قۋاتتاپ، ونىمگە قاجەتتى ماتەريالداردى باسقا ەلدەن الدىرىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى. 

– قۇرامداس بولشەكتەردى رەسەيدەن جانە گەرمانيادان ساتىپ الامىز. وسىلايشا جۇمىس ىستەيمىز. بۇدان بولەك جۇك كولىگى تىركەمەلەرىن دە قۇراستىرامىز. كوكتەمدە ۇلكەن تاپسىرىس الدىق. توتەنشە جاعدايلار كوميتەتى سۋ سورعىش قوندىرعىسىنا ار­نالعان 56 تىركەمەنى ساتىپ الۋعا كەلىستى. جۋىردا مەملەكەتتىك باع­دار­لاما بويىن­شا بايقاۋعا قاتىسىپ، 3 ملن تەڭگە كولەمىندە گرانت ۇتىپ ال­دىق. ول سومانى ءوندىرىس جۇمىسىن ىلگە­رىلەتۋگە جۇمسايتىن بولامىز. وزبەك­ستان جانە رەسەيدەن حابارلاسىپ، ءبىزدىڭ ونىمگە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىر­گەندەر بار. الاي­دا، تاپسىرىستى قابىلداماي وتىرمىز. نەگە دەسەڭىز، ول ءۇشىن ءوندىرىس كولە­مىن ۇلعايتۋ كەرەك. مۇنى الداعى ۋا­قىتتا رەتتەۋ جوسپارلانۋدا، – دەيدى ا.بايان­تاەۆ.     

22 جاسار الىبەك نازارباەۆ – ىرىمشىك ءوندىرۋ ءىسىن قولعا العان جاس كا­سىپكەر. ونىڭ شاعىن كاسىپورنىندا يتا­ليالىق، فرانتسيالىق جانە يسپا­نيالىق ۇلگىدەگى 35 ءتۇرلى ىرىمشىك ءازىر­­لەنەدى ەكەن. مۇندا جىلىنا 

9 مىڭ توننا دايىن ءونىم شىعارىلىپ كەلە­دى. ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن ىرىمشىك ەل استا­نا­­سىنداعى مەيرامحانالار مەن ساۋدا نۇكتەلەرىنە جەتكىزىلىپ تۇرادى. دەي تۇر­عانىمەن جاس ازامات ءوندىرىستى ءورىس­تەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيدى. 

– تاعى ءبىر بولىمشەمىزدى الماتىدا اشۋدى كوزدەپ وتىرمىز. سول سەكىلدى بۇل تىزىمدە شىمكەنت قالاسى دا بار. بيزنەسىمدى كەڭەيتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى استە قاجەت. وسى ماقساتتا سۋبسيديا الۋدىڭ امالىن ويلاستىرۋدامىز. ويتكەنى ءونىم كولەمىن ەسەلەۋ ءۇشىن ماعان قوسىمشا قوندىرعىلار الۋعا تۋرا كەلەدى. ال ونىڭ قۇنى ارزان ەمەس، – دەگەن ءا.نازارباەۆ، ايلىق كىرىسى 3 ملن تەڭگەنىڭ اينالاسىن قۇراي­تىنىن اتاپ ءوتتى.    

جەڭىل ونەركاسىپتىڭ جايى قالاي؟

سانداردى سويلەتسەك، بيىلعى جار­­تى­­جىلدىقتا جەڭىل ونەركاسىپ ءونىم­دەرىن ءوندىرۋ كولەمى 16،7%-عا ار­تىپتى. ونىڭ ىشىندە توقىما بۇيىم­دارىنىڭ ناق­تى كولەمى 120،5%-دى، كيىم 108،4%-دى، بىلعارى جانە وعان قاتىستى ونىمدەر 97،2%-دى قۇرا­عان. ماقتا تال­شىعى، دايىن توقىما بۇ­يىمدارى، سون­داي-اق سىرتقى كيىم ءوندىرىسىن ۇل­عاي­تۋ ەسەبىنەن توقى­ما جانە كيىم ءون­دىرۋ ىسىندە ءوسىم باي­قالعان. دەسە دە بىلعارىنى وڭدەۋ ين­دۋسترياسىندا اياق كيىم ونىمدەرى كولەمىنىڭ تومەندەۋىنەن تەرىس ديناميكا تىركەلدى. ايتا كەتۋ كەرەك، وتاندىق وندىرۋشىلەر نارىقتاعى ورنىن ادەتىنشە مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى ساقتاپ قالۋعا تى­رى­­سۋدا. دەي تۇرعانىمەن ساراپشىلار تۇتى­نۋ­شىلاردىڭ تالابىن ەسكەرىپ، زاماناۋي ۇردىسكە ىلەسە ءبىلۋ كەرەك دەپ توپشىلايدى. 

– نەلىكتەن فرانتسيا، يتاليا بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي تابىسقا جەتتى؟ سەبەبى اتالعان يندۋستريانىڭ تىنىسىن زەرتتەپ، سالاعا بىلگىر ماماندار­دى جيناقتاي ءبىلدى. ولارداعى جەڭىل ونەر­كاسىپتەگى ءۇردىستى ءسان الەمىنىڭ ساڭ­لاق­تارى، ياعني ستيليستەر قالىپ­تاستى­رادى. سايكەسىنشە تۇسەتىن تابىستىڭ كولەمى قوماقتى. مىنە، ءبىز وسىعان دۇرىستاپ ءمان بەرگەنىمىز ابزال، – دەيدى جاس كا­سىپ­كەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى اي­نۇر ءامىرحان.

1 ترلن تەڭگەدەن اساتىن 1500-گە جۋىق جوبا

جۋىردا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىن­دا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جەڭىس قاسىمبەك، «قاراپايىم زات­­تار ەكونوميكاسى» سالالارىن دامى­­تۋ جوبالاۋ كەڭسەسىنىڭ جۇمىسى ءجا­نە جە­ڭىلدەتىلگەن نەسيەلەندىرۋ باعدار­­لاماسى تۋرالى بايانداعان ەدى. ۆي­تسە-پرە­مەر جوبالاۋ كەڭسەسىنىڭ جۇ­مى­­سىندا 1 ترلن تەڭگەدەن اساتىن سو­ماعا 1500-گە جۋىق جوبا بار ەكەنىن، بۇل ەلدەگى بارلىق الەۋەتتى قا­تى­سۋشىلاردىڭ شامامەن 30%-ىن قۇ­راي­تىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ىشىندە 41 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 92 جوبا ماقۇلدانعانىن جانە 280 ملرد تەڭگە بولاتىن 166 جوبانى بانكتەر قاراپ جاتقانىن باياندادى. ج.قاسىمبەك سوڭعى ايدا ماقۇلدانعان جوبالار سانى 2 ەسەگە ارتىپ، ولاردىڭ دەنى تاماق، قىزمەتتەر، اگروونەركاسىپ كەشەنى جانە جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنا قاتىستى ەكەنىن ايتتى. 92 جوبانىڭ 29-ى جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋدى، 

63-ءى قولدانىستاعى ءوندىرىستى كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. «اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ شامامەن 2 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن قۇرىپ، سالىق تۇسىمدەرىن 

6،6 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، دەدى ج.قاسىمبەك

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي، «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» مۇمكىندىكتەرىن كاسىپكەرلىك قاۋىمداستىقپەن بىرگە ءجىتى زەرتتەپ، تالداۋدىڭ ۋاقىتى تۋعانىن، سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا دا جول اشىلاتىنىن ايتقىمىز كەلەدى.


جاقسىلىق مۇراتقالي،
«Egemen Qazaqstan»
سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار