مەملەكەت باسشىسى «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگىنىڭ بىلتىر 120 ملرد تەڭگە شىعىنعا ۇشىراعانىن ايتا كەلىپ, حولدينگكە قاتىستى تۇبەگەيلى شارالار قولدانۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «بۇل وسىنداي قۇرىلىمداردىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ قابىلەتسىزدىگى. حولدينگ قارجىلاندىرعان 672 جوبانىڭ 40 پايىزى توقتاپ تۇر. كومپانيا دەرەۋ رەفورمالانۋى كەرەك», دەگەن پرەزيدەنت حولدينگتى باسقارۋعا شەتەلدىك مامانداردى تارتۋ جاعىن دا ويلاستىرۋدى ۇسىنىپ, ۇكىمەتكە الداعى ءۇش ايدا بۇل ماسەلە بويىنشا شەشىم تابۋدى تاپسىردى.
سوڭعى ەكى جىلدان بەرى اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋشى نەگىزگى ينستيتۋت شىعىنعا ۇشىراپ جاتىر. الدىڭعى جىلى كومپانيا 126 ملرد تەڭگە «جوعالتقان» ەكەن. ونىڭ الدىندا 2009, 2015 جىلدارى دا تيىسىنشە 12,31 ملرد جانە 99,32 ملرد تەڭگە شىعىن شەككەن. حولدينگ قۇرىلعان 2006 جىلدان بەرى 320 ملرد تەڭگە جەلگە ۇشىپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا حولدينگكە 1,6 ترلن تەڭگە بەرىلگەن. ونىڭ 495 ملرد تەڭگەسى – بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى الپاۋىتتىڭ بۇلايشا شىعىنعا باتۋىنا كومپانيا قاراجاتىنىڭ ءالسىز بانكتەرگە دەپوزيتكە سالىنۋى سەبەپ بولۋى مۇمكىن. وعان دالەل دە جوق ەمەس. شارۋالارعا ارزانعا بەرىلۋى ءتيىس قاراجاتتىڭ نە ءۇشىن بانكتەرگە سالىنعانى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە, ال سول سالىنعان قاراجاتتىڭ ءوزىن جوعالتىپ الۋى بىرەر جىل بۇرىنعى بانك سەكتورىنداعى داعدارىسقا بارىپ تىرەلەدى.
بىلتىر ەلباسى بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋدى تاپسىرعاندا كەي بانك قوجايىندارى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ سالعان دەپوزيتىن «يگەرىپ» وتىرعانىن ايتىپ سىناعان بولاتىن. ال كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ اقشاسى, جوعارىدا ايتىلعانداي, بيۋدجەتتىڭ, تيىسىنشە حالىقتىڭ قاراجاتى ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا بىرەر جىل بۇرىن قازاگرو «ارتىق اقشاسىن» قازينۆەستبانك پەن Delta Bank-كە سالعان. بۇل ەكى بانك تە كەيىن ليتسەنزياسىنان ايىرىلىپ قالعانى ەسىمىزدە.
نە بيزنەس ەمەس, نە بيۋدجەت ەمەس
جالپى, «قازاگرو» ماسەلەسى قازىرگى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ جاعدايىن كورسەتكەندەي. مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى بار كومپانيالار ۇكىمەتتىڭ قامقورلىعىنا قاراماستان تابىستى بولا الماي وتىر. ونىڭ سەبەبى, ەسەپ كوميتەتى ءتورايىمى ن.گودۋنوۆانىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا باسشىلارىنىڭ شىعىنعا ۇشىراۋدان قورىقپاۋى. ەگەر جىلدى «مينۋسپەن» جاۋىپ جاتسا, كەلەر جىلى قايتادان مەملەكەتتەن كومەك الا قويادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ تازا تابىسى 18 پايىزعا ۇلعايعانىمەن, شىعىنى 5 ەسەگە كوبەيىپ كەتىپتى. بۇل تۋرالى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا ەسەپ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ماجىلىستە مالىمدەگەن ەدى. وسى ورايدا ن.گودۋنوۆا مەملەكەتتىڭ جەكەشەلەندىرۋ ساياساتىن وسى باعىتتا كۇشەيتۋدى ۇسىنعان.
قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن 155 اكتسيونەرلىك قوعام مەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك جانە 219 رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن بار. 2015-2018 جىلدارى, ەسەپ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, وسى كومپانيالارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,2 ترلن تەڭگە ءبولىنىپتى. ال ولاردىڭ مەملەكەتكە تولەگەن ديۆيدەندى مەن تولەمى 148 ملرد تەڭگە عانا بولعان. مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى بار اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ 23 پايىزى, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەردىڭ 14 پايىزى 2018 جىلدى شىعىنمەن جاۋىپتى. سونىمەن قاتار بۇل كومپانيالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتەرى نولگە تەڭ ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس.
جوعارىداعى ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ قىزمەتى بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرۋ عانا سەكىلدى. ساياساتتانۋشى دانيار اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانىنان قۇرىلىپ, تەندەرلەرگە قاتىسپاي, تىكەلەي تاپسىرىس الاتىن كومپانيالار بار. بۇلار نارىقتاعى باسەكەلەس ورتاعا تۇسپەيدى. ولاردان الگى مەملەكەتتىك ورگاندار تابىس تابۋدى ەمەس, قاراجاتتى يگەرىپ, جۇمىستىڭ اتقارىلۋىن تالاپ ەتكەندىكتەن, كومپانيا مەنەدجمەنتى قاراجاتتى ۇنەمدەۋگە باس قاتىرمايدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جوعارىدا اتالعان ميللياردتاعان شىعىندار ەسەپتەلىپ جاتادى.
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءىرى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ جۇمىسىنا تەكسەرىس جاساۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. «ءاربىر ۇلتتىق حولدينگ نەمەسە ۇلتتىق كومپانيا قازاقستانعا, ازاماتتارعا پايدا اكەلۋى كەرەك. كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيانىڭ شىعىندارىن ءبىرجولا ۇمىتۋ كەرەك. ولار تەك تابىس قانا اكەلۋى كەرەك. دامۋ ينستيتۋتتارى تەك وسى ماقسات ءۇشىن عانا قۇرىلعان. ولاردىڭ جۇمىسى ەكونوميكانى دامىتىپ, حالىققا قىزمەت ەتۋ. قۇرىلىمىن كەڭەيتىپ, تابىستارىن ارتتىرۋ ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى ەمەس. ولاردىڭ كوپشىلىگى مونوپوليستەر. ال تابىسى بيزنەس پەن حالىقتىڭ شىعىنى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قىزمەتىندەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پايدا مەن زياندى باعالاۋ ادىستەمەسىن دايىنداۋدى تاپسىردى. باعالاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ولاردىڭ جۇمىسىن ءارى قاراي جالعاستىراتىنى نەمەسە توقتاتاتىنى تۋرالى شەشىم قابىلدانباق.
جوعارىدا اتالعانداي, ءىرى كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ كوپشىلىگى مونوپوليست. ەگەر ولار ەسەپ كوميتەتىنىڭ اۋديتىنەن وتپەي قالسا, كومپانيا جابىلادى. دەمەك, نارىق بوس قالادى دەگەن ءسوز. ونداي جاعدايدا مۇنىڭ قىزمەتىمەن اينالىساتىن جەكەمەنشىك كومپانيالار قۇرىلارى انىق. بۇگىنگە دەيىن جەكەشەلەندىرۋ بويىنشا ۇكىمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» بىرقاتار كومپانيالار مەن كاسىپورىنداردى ساتۋعا شىعارعان. كەيبىرى ءوتىپ كەتسە, كەيبىرى ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ جابىلىپ قالدى. وسى ورايدا ءتيىمسىز جۇمىس ىستەپ وتىرعان كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ بۇرىننان بەرى نە سەبەپتى ساتىلماي كەلگەنىن ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك سايلاۋ بايزاقوۆ بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «مەملەكەت بۇگىنگە دەيىن كەيبىر سالالاردى ءوزىنىڭ باقىلاۋىندا ۇستاۋى كەرەك بولدى. تولىعىمەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشىپ كەتۋ باستاپقىدا قاۋىپتى. ەندى ءبىرتىندەپ مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسۋدى ازايتىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا قانداي كومپانيالاردىڭ جابىلىپ قالاتىنىن قازىر بولجاۋ قيىن, ونى ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ تەكسەرىسىنىڭ قورىتىندىسىنان كورەمىز. دەگەنمەن اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ءوزىنىڭ تيىمسىزدىگىن بايقاتىپ وتىر». س.بايزاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى بار كومپانيالاردىڭ جۇمىسىنا تەكسەرىس جاساپ, شىعىنعا ۇشىراپ وتىرعاندارىنان قۇتىلۋ دەر كەزىندە قابىلدانىپ وتىرعان شەشىم.
«Egemen Qazaqstan»
