بۇل جەرگە سوناۋ 1961 جىلدان بەرگى ارالىقتا 26 ميلليون توننا شلام ۇگىندىلەرى جانە 730560 توننا قاتەرلى حيميالىق جانە ونەركاسىپتىك قالدىق جيناعان. قازىرگى كۇنگە دەيىن سونىڭ ءبارى جويىلماي, كومىلمەي, اشىق اسپان استىندا قورشاعان ورتاعا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر.
كوكتەمدە قار سۋى ەرىگەن كەزدە وسى ۋلى زاتتار بەينە ءبىر كوگىلدىر كول سەكىلدى كۇيگە ەنەدى. سونى وڭتۇستىكتەن مىڭداعان شاقىرىم جولدى ۇشىپ ءوتىپ, قاناتى تالىپ كەلە جاتقان قۇستار كول دەپ ەسەپتەپ, تىنىستاپ الۋ ءۇشىن جاپپاي قونادى ەكەن. مۇنىڭ اياعى الگىندەي قۇستاردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا اكەلەتىنى وكىنىشتى-اق. شلامنىڭ زياندى اسەرىن وسىدان-اق بىلە بەرەڭىز. كوكتەم كەزىندەگى قايعىلى كورىنىس وسىنداي بولسا, جاز ۋاقىتىنداعى شلام قالدىقتارىنىڭ سالاتىن الەگى مەن قيىندىعى دا توبە شاشتى تىك تۇرعىزاتىنداي. بۇل كەزدە تۇز سەكىلدى اقجەمدەلگەن شلام شاڭى العا قالاسىنا قاراي كوتەرىلەدى ەكەن. ساراپشى ماماندار مۇنداي شلام بورانى قايتالانا بەرسە, تۇرعىنداردىڭ اۋىر دەرتتەرگە, سونىڭ ىشىندە, ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا تاپ بولۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەپ وتىر.
سونداي-اق ۇزاق جىلداردان بەرى اشىق اسپان استىندا اشىق-شاشىق جاتقان بۇرىنعى العا حيميا زاۋىتىنىڭ زياندى قالدىقتارى وسى ماڭداعى جەراسىت جانە جەرۇستى سۋلارانىڭ لاستانۋىنا دا اسەرىن تيگىزەدى. وسى تەرىس فاكتور ءوز كەزەگىندە ترناسشەكارالىق ەلەك وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن دا ۋشىقتىرا تۇسۋدە.
مۇنداي تەرىس قۇبىلىستاردىڭ بولۋىنىڭ باستى سەبەبى - كەڭەستىك كەزەڭدە جۇمىس ىستەپ, كەيىن جابىلىپ قالعان زاۋىت پەن ونىڭ اۋماعىنىڭ ەشكىمدە دە قاجەت بولماي, يەسىز قالعاندىعىندا دەۋگە بولادى. راس, ەلىمىزدە العا حيميالىق زاۋىتى سەكىلدى وسىنداي زياندى قالدىقتارعا تولىپ تۇرعان يەسىز نىسانداردى قامقورشىلىققا بەرۋدىڭ ءتارتىبى بار. سوعان ساي بۇل اۋماق سوت شەشىمىنە سايكەس رەسپۋبليكالىق مەنشىكتىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, قر ەنەرگەتيكا ءمينيستىرىنىڭ 2015 جىلعى 20 ناۋرىز كۇنگى شىعارعان بۇيرىعىنا سايكەس, مۇنداعى كۇردەلى جاعدايدى زەررتەۋ جۇمىستارى «جاسىل دامۋ» اق-قا تاپسىرىلعان.
سول ۋاقىتان بەرى اتالعان رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قۇرىلىم زاۋىت اۋماعىنداعى زياندى زاتتار مەن قالدىقتارعا ءتيىستى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستادى. ءسويتىپ, «جاسىل دالانىڭ» ساراپشىلارى مەن ماماندارى قورشاعان ورتاعا قاۋىپ توندىرەتىن قالدىقتاردىڭ پاسپورتىن جاساپ شىعارعان.
سونىمەن بىرگە قاتتى قالدىقتاردى جويۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى كونكۋرستار وتكىزۋگە باستاماشى بولادى. ايتسە دە, ولاردىڭ بۇل ءىس-ارەكەتتەرىنە قۇلاق اسار ەشكىم تابىلماي, ياعني زياندى قالدىقتار ورنىنىڭ ەشكىمدە قاجەتى بولماي قالا بەرەدى. سوعان قاراماستان «جاسىل دامۋ» اق مۇنداعى زياندى قالدىقتاردى جويۋ جولىنداعى ءىس-شارالارىن ودان ءارى جالعاستارى بەرەدى. ءارى ونى ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق زاڭدىلىقتارى مەن قاۋىپسىزدىك نورمالارىنا سايكەس اتقارۋدىڭ ناقتى جولدارىن بەلگىلەيدى.
- وسىعان وراي ءبىز س.م.كيروۆ اتىنداعى بۇرىنعى العا حيميا زاۋىتى اۋماعىنداعى زياندى حيميالىق, ونەركاسىپتىك جانە شلام قالدىقتارىن جويۋدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن جاسادىق. بۇل رەتتە ءبىز ونى جويۋدىڭ باستى جولى ارنايى ازىرلەنگەن ورىنعا قاۋىپتى تاريحي قالدىقتاردى كومۋ دەپ ەسەپتەيمىز. جاساقتالعان جۇمىس جوسپارىنىڭ باستى قاعيداسى وسى شەشىمگە ارقا سۇيەيدى, - دەدى گازەت تىلشىسىنە بۇگىنگى كوتەرىپ وتىرعان تاقىرىپقا وراي «جاسىل دامۋ» اق باس ديرەكتوىرىنڭ ورىنباسارى نۇرجان قابدولدانوۆ.
مۇنداي كۇردەلى ءىستىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن سالماعى جوعارى ءارى اۋىر ەكەنى حاق. بۇل باعىتتاعى جوبا جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن كوپشىلىكتىڭ تالقىسىنا سالىنباسا – ونىڭ ارتى كەيبىر وكىنىشتى جايتتارعا اكەلىپ سوقتىرۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان دا جوبا يەلەرىنىڭ قولدانىستاعى زاڭدىلىقتارعا سايكەس, 2017 جىلى قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋگە باساماشى بولا بىلگەنى قۇپتاۋعا ابدەن لايىقتى قادام دەر ەدىك.
وسىنداي اشىق جينالىس تۇرىندە ايماقتا وتكىزىلگەن باسقوسۋدا جەرگىلىكتى تۇرعىندار جاسىلدامۋلىقتار جاساعان جوباعا قولداۋ كورسەتىپ, وڭ پىكىرلەر بىلدىرگەن. ءارى ونىڭ قورشاعان ورتانى ساقتاۋعا تيگىزەتىن اسەرىن اتاپ كورسەتكەن. كەيىننەن وسى ماتەريالدار سول 2017 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا №01-0653/17 ساندى وڭ مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ بەرىلۋىنە سەبەپشى بولعانى دا بولەك ءبىر اڭگىمەنىڭ ەنشىسى.
زاۋىتتىڭ زياندى قالدىقتارىن اتموسفەرالىق اۋاعا زيانى تيمەيتىندەي ەتىپ جويۋ, ياعني ونى ارنايى ازىرلەنگەن شلام جيناۋ قويماسىنا كومۋ – وتە كۇردەلى ءىس. ەڭ باستىسى. جەر قويناۋىنا تۇسكەن ۋلى زاتتار جەراستى سۋ كوزدەرىنە زالالىن تيگىزبەۋگە ءتيىس. ايتپەسە قولعا الىنعان ءىستىڭ ءبارى بوس اڭگىمە بولىپ شىقپاي ما؟ جاڭا شلام جيناۋ قويماسىنىڭ ويىعى مەن قۋىسىن ازىرلەگەن كەزدە بۇل ماسەلەلەردىڭ ءبارى دە ەسكەرىلگەن. بۇل ءۇشىن بەلگىلەنگەن ەكى شلام كومۋ قويماسىنا ءارى وسى ماڭايداعى اۋماققا جوبا بويىنشا بيولوگيالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. ءارى جوباعا سايكەس قوس شلام كومۋ قويماسى جاسىلداندىرىلىپ, بەينە ءبىر جاسىل فۋتبول الاڭى ىسپەتتەس كۇيگە ەنەدى دەيدى جوبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى نۇرجان قابدولدانوۆ.
وڭ مەملەكەتتىك ساراپتامانى العان «جاسىل دامۋ» جاناشىرلارىنىڭ جوباسى زياندى قالدىقتاردى جويۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىنە ارقا سۇيەيتىنى تالاس تۋعىزبايدى. ايتسە دە, اقتوبە ايماعىنداعى «ەكو قامقور» قوعامدىق بىرلەستىگى اتالعان جوبانىڭ كەمشىن تۇستارى دا بار دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ ايتۋلارىنشا, قالدىقتاردى تاسىمالداۋ مەن توگۋ كەزىندە قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ بۇزىلۋى ابدەن مۇمكىن. ءارى توكسيكالىق قاۋىپتى قالدىقتاردى تاسىمالداۋ مەن توگۋ كەزىندە زياندى زاتتار اۋاعا تارالىپ, مامان-جۇمىسشىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلەدى. جوبادا ماسەلەنىڭ وسى جاعى ەسكەرىلمەگەن دەپ مالىمدەپ وتىر.
ء سىز بۇعان نە دەيسىز دەگەن ساۋالعا «جاسىل دامۋ» اق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان قابدولدانوۆ ء"بارى دە ەكولوگيالىق زاڭدىلىقتار مەن نورماتيۆتەرگە سايكەس قاراستىرىلعان. ەگەر بۇل ىسكە قوعامدىق بىرلەستىك وكىلدەرى كۇمان كەلتىرسە – ولار ءوز تاراپىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, كەلەشەكتە اتقارىلاتىن قالدىقتاردى قاۋىپسىز جەرگە كومۋ ۇدەرىستەرىن باقىلاۋلارىنا بولادى" دەگەن جاۋاپ قايتاردى. وسى ورايدا ءبىز جوبادا بەلگىلەنگەن قالدىقتاردى قورشاعان ورتاعا زيانى تيمەيتىندەي ەتىپ كومۋ ءتاسىلى تابيعاتتى قورعاۋدان تۋىنداعان وڭ قادام ەكەنىنە سەنىم ارتقىمىز كەلەدى. ەڭ باستىسى, وسى ارقىلى اۋانى لاستاۋدىڭ جاڭا كوزدەرى پايدا بولمايتىن بولسا – جوبا جاساۋشىلاردىڭ العا قويعان ماقساتى ورىندالعانى. راس, بۇل جوبا ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا قوماقتى شىعىندى قاجەت ەتەدى. ياعني ونىڭ تولىقتاي ىسكە اسۋى ءۇشىن 7,5 ميلليارد تەنگە كولەمىندە قاراجات قاجەت. ءسوز جوق, بۇل - اجەپتاۋىر سوما. ال ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاراستىرعاندا, سونداي-اق, قالدىقتاردىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ مەن ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ قىرىنان كەلسەك, ونى كوپسىنۋگە تاعى دا بولمايدى. بۇل ەسەپپەن قاراعاندا جوعارىدا كورسەتىلگەن قاراجات مولشەرى ءوزىن-ءوزى تولىقتاي اقتايتىنى انىق.
قازىرگى كەزدە بۇرىنعى العا حيميا زاۋىتىنىڭ زياندى قالدىقتارىن تازالاۋ جونىندەگى ماسەلە ورتالىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار قۇزىرىنان ءوڭىردىڭ وزىنە قاراي ويىسىپ كەلەدى. ونىڭ جاي-كۇيىنە ءتيىستى باقىلاۋلار مەن مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءىسى دە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ەنشىسىنە اۋىستىرىلا باستادى.
سونداي-اق 2018 جىلدىڭ 15 قازانى كۇنى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى - ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكىزىلگەن كەڭەستە قابىلدانعان حاتتامالىق شەشىمدى وقىرماندار نازارىنا بەرگەندى ءجون كورەمىز. وسى كەڭەستىڭ ۇستىندە ەلباسى ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە ءتيىستى قاراجات ءبولۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدى تاپسىرعان. كەڭەس حاتتاماسىنا كىرگەن تاپسىرما, ەڭ الدىمەن, بۇرىنعى العا حيميا زاۋىتى اۋماعىندا ۇزاق جىلداردان بەرى جيناقتالىپ قالعان زياندى قالدىقتاردى جويۋ ءۇشىن قارجىلىق رەسۋرستار بولۋگە قاتىستى بەرىلگەن. سوندىقتان دا ءبىز بۇگىنگى ماتەريالىمىزدىڭ ايدارىن ۇكىمەت نازارىنا دەپ قويعاندى ءجون كوردىك.
اقتوبە وبلىسى
العا اۋدانى
