كەشە ەلورداداعى ۇلتتىق مۋزەيدە ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ 20-دان استام مەملەكەتىنەن كەلگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىن قوسقان, ادەبي ماڭىزى زور «ەۋرازيا استانالارىنىڭ قالامگەرلەرى» حالىقارالىق فورۋمى باستالدى.
فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىن اشىپ بەرگەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت ەل استاناسىندا مۇنداي اۋقىمدى حالىقارالىق جيىن وسىمەن ەكىنشى رەت ءوتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «بىلتىردان بەرى ەلوردا كۇنىنە وراي قالامگەرلەردىڭ حالىقارالىق فورۋمىن وتكىزىپ كەلەمىز. بيىلعى فورۋم نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگى مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ نۇر-سۇلتان قالالىق فيليالىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ءوتىپ جاتىر. ماقساتىمىز – ءوز قازانىمىزدا قايناي بەرمەي, ادەبيەتكە جاڭا ارنا اشۋ, قازاق ادەبيەتىن الەمگە ناسيحاتتاۋ, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءيميدجىن كوتەرۋگە اتسالىسۋ. وسى فورۋمدى جىل سايىن وتەتىن ءداستۇرلى شاراعا اينالدىرساق دەگەن ويىمىز بار», دەدى اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت.
ادەبي جيىنعا مادەنيەت ءجانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا قاتىسىپ: «بۇل جيىندا اۋدارما ءىسى دە, قازىرگى ادەبيەتتىڭ جاي-كۇيى دە, الەمدىك ادەبيەتتىڭ وزىق تۇرلەرى دە تالقىعا سالىنىپ, ءسىز بەن ءبىزدىڭ كادەمىزگە جارار دۇنيەلەر ايتىلاتىن جانە جاسالاتىن ماڭىزعا يە. بارشا قالامگەرلەرگە جەمىستى جۇمىس, مىقتى دەنساۋلىق تىلەيمىن. ءوزىم دە جازۋشىنىڭ قىزى بولعاندىقتان, ۇنەمى شىعارماشىلىق ادامدارىن قولداۋدان تايمايتىنىمدى ايتقىم كەلەدى», دەپ اقجارما تىلەگىن ءبىلدىردى.
حالىقارالىق شاراعا ۇيىتقى بولىپ وتىرعان قالا اكىمى التاي كولگىنوۆ تە ەۋرازيانىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالعان جازۋشىلاردى فورۋمنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ: «جيىرما ءبىر جىلدىڭ ىشىندە استانامىز جاھاندىق شارالاردىڭ التىن وشاعىنا اينالىپ ۇلگەردى. ادەبيەتتىڭ ءورىسى بارشا ازاماتتىڭ بىرگە جاساعان ءىسىنىڭ ناتيجەسىندە كەڭەيەدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا بۇل مىندەتتى بىرگە اتقارامىز دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى فورۋمنىڭ كوتەرگەن جۇگى وتە ماڭىزدى, الار ورنى زور. اۋقىمدى فورۋمنىڭ ەلوردادا ءوتۋى قالانىڭ رۋحانياتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى», دەدى.
سونداي-اق فورۋم بارىسىندا قازاق اقىندارىنىڭ انتولوگياسىن يسپان تىلىنە اۋدارعان يسپان اقىنى حۋستو حورحە پادرون مەن قازاق اقىندارىن ازەربايجان تىلىنە ءتارجىمالاپ جۇرگەن ەكبەر گوچالىعا ادەبيەتىمىزگە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ءۇشىن حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى تابىستالدى. وسى ورايدا يسپان اقىنى حۋستو حورحە پادرونمەن اباي ولەڭدەرىن اۋدارۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلعانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. اۋقىمدى شارا كەزىندە «سامۇرىق» ادەبي جۋرنالىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتىپ, استاناداعى تۇڭعىش ادەبي جۋرنالدىڭ العاشقى سانىن كوپشىلىك كورىپ ۇلگەردى.
فورۋمدا جاسالعان باياندامالاردىڭ ارقايسىسى تاقىرىپتىق وزەكتىلىگىمەن, مازمۇندىق يدەياسىمەن ەرەكشەلەندى. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ادەبيەتتىڭ قوعامداعى رولىنە توقتالا كەلە: «ءبىز وسى كۇنگە دەيىن ءبىرىنشى ورىنعا ەكونوميكانى, ودان كەيىن ساياساتتى قويىپ كەلدىك. قازىر بيلىك تە, ءبىز دە مادەنيەت دامىماي, ساياسات العا جىلجىمايتىنىن, ەكونوميكا توقىرايتىنىن تۇسىندىك. مادەنيەتكە قولداۋ بولماعان ەلدە مادەنيەتسىز ۇرپاق وسپەك. ال مادەنيەت ارقاشان سوزدەن, ادەبيەتتەن باستالعان», دەپ كوكەيدەگى ويىن جەتكىزدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى جازۋشىسى ءى.ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىن اراب تىلىنە اۋدارعان مۋحامماد رياد حالۋاش ءسوز الىپ: «كەشەدەن بەرى مەن قاۋمالاعان جۇرتتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ ءجۇرمىن. ءبارى ەرەكشە سىيلاستىقپەن, قۇرمەتپەن قارايدى. نەگە؟ سەبەپ – قازاقتىڭ تالانتتى قالامگەرى ءى.ەسەنبەرلين. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەرىن» اۋداردىم. قازاقستاننىڭ مىسىرداعى ەلشىلىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن, ارينە. ورىسشا نۇسقاسىن وقىپ بولعان سوڭ, اۆتوردىڭ ستيلدىك ەرەكشەلىگىنە تاڭدانىپ, اۋدارۋعا كەلىسىم بەردىم. ءتارجىما جۇمىسىنا تۇپ-تۋرا ءۇش جىل ۋاقىتىم كەتتى. وسى ورايدا ايتا كەتەيىن, قازاقستاننىڭ مىسىرداعى ەلشىسى ا.يساعاليەۆتىڭ باستاماسىمەن وسى جىلدىڭ باسىندا كايردەگى ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق ءتىلى كافەدراسى اشىلدى. مۇنىڭ ءبارى ەلشىلىكتىڭ قارىمدى ەڭبەگىنىڭ ارقاسى دەپ ويلايمىن», – دەپ اعىنان جارىلدى.
اتالعان فورۋمنىڭ قازاق قوعامىنداعى ءمان-ماڭىزىنا توقتالعان اقىن مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى: «فورۋم دەگەنىڭىز الەمنىڭ ءار شەتىنەن ارىپتەستەردى جيناپ, بىرىنشىدەن, ولارمەن ماجىلىستەس بولىپ, پىكىرلەرىن تىڭداپ, كوزقاراستارىن ءبىلۋ بولسا, ەكىنشىدەن, ەڭ الدىمەن ءوزىڭدى كورسەتۋ دەپ ەسەپتەيمىن. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا وتىز جىل بولسا دا, راسىن ايتۋ كەرەك, ادەبيەتىمىز كىشكەنە قوڭىرايىپ قالدى. بۇعان ءارتۇرلى سەبەپ اسەر ەتتى. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردەن بۇگىنگى كاپيتاليزمگە كوشۋىمىز ءبىزدى سانسىراتىپ كەتتى. قازاق ادەبيەتى توقتاۋدىڭ از-اق الدىندا قالدى. سوڭعى جىلدارى قازاق ادەبيەتى, وزدەرىڭىز دە كۋاسىزدەر, كەۋدەسىن كوتەرىپ, بويىن تىكتەپ كەلەدى. بىلتىرعى ەۋرازيا فورۋمى مەن بۇگىنگى ادەبي جيىنىمىز ءارى كۇزدە بولاتىن ازيا ەلدەرىنىڭ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ فورۋمى – قازاق ادەبيەتىنە قوزعالىس اكەلىپ جاتىر. ادەبيەتىمىزدى عانا ەمەس, قازاق جەرىنە اياق باسىپ, استانامىزدى كورىپ, تەگىن ەل ەمەس ەكەنىمىزگە كوز جەتكىزگەندەرى, ارينە ءبىز ءۇشىن قۋانىش. الەم ءبىزدى ەندى شىنىمەن تانىپ جاتىر. ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەمەس, رۋحاني جاعىنان تانىدى. قازاق دەگەن حالىقتىڭ مازمۇنى ادەبيەتتەن كورىنەدى», دەپ تۇيىندەدى اقىن.
ال «جازۋشى جانە قوعام» تاقىرىبىندا ءسوز سويلەگەن ادەبيەت سىنشىسى قۇلبەك ەرگوبەك: «ادەبيەتتى دامىتۋدا بىزگە, ەڭ الدىمەن جۇيەلىلىك كەرەك. مىسالى, جاپوندار سياقتى. جاپوندار ناقتى ءبىر اۆتوردى نوبەل سىيلىعىن الۋعا جۇيەلى تۇردە, ياعني ماقساتتى تۇردە دايىندايدى. دەمەك, ولار ادەبيەتتىڭ دامۋىن مەملەكەتتىك ءىس دەپ قارايدى. وسى جۇيە ءبىزدىڭ ەلگە دە قاجەت», دەپ جينالعان قاۋىمعا ۇسىنىسىن ءبىلدىردى.
پروزا جانرى بويىنشا بايانداما جاساعان جازۋشى الماس ءنۇسىپ قازاق قوعامىنداعى ادەبي پروتسەستىڭ حال-احۋالى تۋرالى تەرەڭنەن قوزعاپ: «پروزا باياعىداي كەنجەلەپ قالدى, جازۋشىلارعا كوڭىل بولىنبەيدى دەگەن گوي-گويدەن ارىلدىق. جەتكەن جەڭىسىمىز بەن بولگەن كوڭىلىمىزدىڭ سيقى سول-اق. ويتكەنى كەڭەس وداعى كەزىندە قالىپتاسقان جورا – قازاققا عانا ەمەس, كۇللى وداققا ماسىل ادەبيەت قالدىرىپ كەتتى. كىتاپتاردى ساتۋ مەن وقۋ دا مەملەكەتتىك يدەولوگيا نەگىزىندە ءجۇرگەن. ءالى دە سول ينەرتسيامەن كەلە جاتىر. مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلادى ء(اسىرەسە سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا), ناۋقاندارعا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە وراي سىيلىقتار ۇلەستىرىلەدى. بولعان-بىتكەنى سول. ءيا, كىتاپ تا شىعارىپ بەرەدى ارا-تۇرا. بىراق, ودان اتى شىققان اقىن, اتى وزعان جازۋشى جانە جوق», دەپ, وزەكتى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تارقاتتى.
پلەنارلىق وتىرىستان كەيىنگى پانەلدىك سەسسيا «الەم ادەبيەتى: ستەرەوتيپتەن ارىلۋ» تاقىرىبىمەن اتالىپ, ءۇش سەكتسيا بويىنشا جۇرگىزىلدى. «ءوركەنيەت جانە پوەزيا» سەكتسياسىندا ءسوز العان يراندىق اقىن, رەسپۋبليكالىق «فاسل-ە پاندجوم» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى پارۆيز حابيبابادي بەيگي: «ءبىز ءۇشىن يران مەن پوەزيا – ەگىز ۇعىم. ءار اقىن ولەڭ جازۋ ۇستىندە تەك بولاشاقتى ويلايدى. ياعني, جاقسىلىقتى جىرلايدى. جىر, ولەڭ ادامزاتپەن ماڭگى جاسايتىن تۇسىنىك. باسقا سالالار زامان اعىمىمەن ىعىسىپ قالا بەرۋى مۇمكىن. الايدا, ادەبيەت قاشاندا ماڭگىلىك ەنشىسىنە تيەسىلى. جالپى, تابيعاتتىڭ ءتورت ماۋسىمىنان بولەك, بەسىنشى مەزگىل بار. ول – شىعارماشىلىق ادامىنىڭ كوڭىل كۇيى. ءبىزدىڭ بۇگىن جينالىپ وتىرعان شارا سول بەسىنشى مەزگىلدىڭ باستاۋى», دەپ ءوز پىكىرىن ورتاعا سالدى.
وسى ورايدا تاجىكستان جازۋشىلار وداعى پروزا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جازۋشى راۆشان ماقسىمزودا بۇگىنگى ادەبي جيىننان العان اسەرىن: «بۇگىنگى شارانىڭ ماڭىزدىلىعى سول – ءبىز ادەبيەتتىڭ جەتىستىگىن عانا ەمەس, ونىڭ اينالاسىنداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى دە اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ادەبيەتتەردىڭ دوستاستىعى – الەمدى تۇتاستىرادى. شىعارماشىلىق دەگەن ءارينە, كوپشىلىكتىڭ كومەگىمەن شىڭدالمايدى. دەگەنمەن, ءبىز ءجيى باس قوسىپ تۇرۋىمىز كەرەك», – دەپ جەتكىزدى.
ەۋرازيا استانالارىنىڭ جازۋشىلارى ەكى كۇن بويى كىتاپ ماركەتينگى, ادەبي اگەنتتىكتەردىڭ ءىسىن دامىتۋ, ادەبي اۋدارمانىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاماق.
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
