بۇل وزگەرىس پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جۋرناليستەر قاۋىمىنا دەگەن وڭ كوزقاراسى مەن قارىم-قاتىناس دەڭگەيىن بىلدىرسە كەرەك. سەبەبى مەملەكەت باسشىسىنىڭ الداعى بەس جىلدا اتقارار مىندەتى از ەمەس. ونىڭ بارلىعىن جۇرتقا ءجۇيەلەپ جەتكىزۋ سول مەديا قوعامداستىقتىڭ ەنشىسىندەگى قىزمەت. الايدا جۋرناليستەر تەك اقپارات تاراتۋشى بولىپ قالۋى ءتيىس پە؟ بالكىم قازاقستان ءوزىنىڭ جاڭا ساياسي دامۋ كەزەڭىنە وتكەندە ولاردىڭ دا قوعامداعى ورنى ءوزگەرەتىن ۋاقىت كەلگەن جوق پا؟
ءتورتىنشى بيلىك دەگەن سىرتتاي تاققان, ءداستۇرلى اتاۋى بولسا دا, بۇگىن وتاندىق جۋرناليستەر بەلگىلى پروتسەستەرگە ىقپال ەتەتىندەي جاعدايدا ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ءيا, مينيسترلىك, اكىمدىك جانىنداعى ءتۇرلى قوعامدىق كەڭەستەرگە, ۇيىمدارعا ءمۇشە ەتىپ شاقىراتىنى بار. كەي كەزدەرى زاڭعا سايكەس مەملەكەتتىك ورگاندار جۋرناليستىك ساۋالدارعا جاۋاپ تا, ەسەپ تە بەرەدى. ال كاسىبي مەرەكەسى جاقىنداعاندا ءتۇرلى ماراپاتتارىن تاپسىرىپ جاتادى. الايدا بۇل جەتكىلىكتى مە؟ بۇل سۇراقتار باتىس مەدياسىنىڭ الەۋەتىن كورگەننەن تۋىندايدى. سول BBC, Times, The Guardian, Financial Times, Washington Post-تاردىڭ جىلدام, ساپالى, اشىق اقپارات تاراتۋىنان ءوز قوعامى ۇتىلعان جوق. ياعني, قازاقستاندىق باق تا سول دەڭگەيگە جەتەتىن كەزى كەلگەنى قاشان.
ارينە ول ءۇشىن بىرنەشە شارت ورىندالۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن – قارجى كوزى. تەلەارنا, سايت, جۋرنالداردىڭ جەكەمەنشىك يەلىككە ءوتۋى ولاردىڭ قۇلاشىن كەڭگە جايادى. بىراق اتالعان ماقساتتى ورىنداۋعا كەدەرگى اتتەگەن-اي جايتتار بار. بىرىنشىدەن, ولار ءوز قاراجاتىنا ءومىر سۇرەتىندەي وتاندىق اقپارات نارىعى. 18,5 ملن-دىق نارىق ازداۋ جانە ولاردىڭ بارلىعى اقپارات ءۇشىن اقشا تولەۋگە دايار ەمەس. ەكىنشىدەن, جارناما قاراجاتى دا تۇراقسىز. ءتىل ماسەلەسى العا شىعادى. ءىرى كومپانيالار ەسكى تۇسىنىك بويىنشا ورىس ءتىلدى اقپارات كوزدەرىندە جاريالانعاندى سۇيەدى. ۇشىنشىدەن, جەكە اقشاعا قىزمەت ەتە باستاعان جۋرناليستەر كوبىنە ءبىر ادامنىڭ نە ءبىر توپتىڭ سويىلىن سوعۋعا كوشەدى. جۋرناليستىك ۇستانىمنان تايادى. ونى 1990-2000 جىلدارداعى تاجىريبە كورسەتتى. تورتىنشىدەن, جەكە جولىم وسى ەكەن, قارالىمى, كورسەتىلىمى كوبەيسە, تاپسىرىس تا ارتادى دەگەندەر اقپاراتتىڭ ساپاسىن بۇزادى: ءانشىنىڭ جەگەن تاماعىن, ءبيشىنىڭ كيگەن كويلەگىن جازا باستايدى. ونى قازىر كاسىپ قىلعان سايت قانشاما.
دەگەنمەن, و باستاعى ويعا ورالساق. وتاندىق مەديا باتىستىق ارىپتەستەرىمەن تەڭەسۋ ءۇشىن قويىلاتىن كەلەسى شارت – اقپاراتتىڭ ساپاسى مەن جىلدامدىعى. ساپاسى دەگەنىمىز – مالىمەتتىڭ تەكسەرىلۋى, سەنىمدى كوزدەن الىنۋى. قازىر ءاربىر ادام الەۋمەتتىك جەلىدەگى اككاۋنتى ارقىلى اقپارات تاراتۋشى كوزگە اينالعاندا باق-تىڭ شىنايى حابار بەرۋى اسا ماڭىزدى. وعان ارىستا اپات بولعاندا تاعى دا كوز جەتتى. پالەنشە كىسى كوز جۇمىپتى, رادياتسيا تاراپتى دەگەن جالعان, فەيك اقپارات جەلىنى جاۋلاپ جاتقاندا اقيقاتتى حابارلاۋ وڭاي ەمەس. جۇرت قاۋىپتى قاۋەسەتكە جاقىن تۇرادى. الايدا شىندىقتى جەتكىزۋ ءجۋرناليستىڭ مىندەتى. سوندىقتان ءاربىر سايت, گازەت-جۋرنال, تەلەارنانىڭ «سەنىمدى اقپارات كوزى» دەگەن قوعامداعى ءيميدجى دە قاجەت كورسەتكىش. سونداي سىن ساتتەردە, اقپاراتتىق ۆاكۋم ورناعاندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جىلدام شەشىم قابىلداپ, رەسمي اقپاراتتى لەزدە ءارى تۇراقتى بەرۋى دە ماڭىزدى. بۇل مەديانىڭ ءوز ميسسياسىن ادال اتقارۋىنا, جاعدايدىڭ ۋشىقپاۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى.
جالپى, ۋاقىت وتكەن سايىن ءداستۇرلى مەديا مەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى اككاۋنت يەلەرىنىڭ, بلوگەرلەردىڭ بەلگىلى شەكاراسى جويىلىپ بارادى. بۇگىندە ايماقتىق گازەتتەردىڭ ورتاشا تارالىمى 10-20 مىڭعا جەتسە جاقسى. رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردىڭ ورتاڭقول تەلەجوبالارىن رەيتينگ كورسەتكىشىمەن ەسەپتەسەك, 50-70 مىڭ ادام قاراۋى مۇمكىن. ال كەيبىر انشىلەردىڭ ينستاگرامداعى جازىلۋشىلار سانى 2-3 ملن-عا جەتىپ جىعىلادى. بۇل 1 ادام عانا 2-3 ملن كىسىگە اقپارات تاراتۋشى دەگەندى بىلدىرەدى. ماڭىزدى وقيعا, اۋىر اپات بولا قالعاندا باق رەسمي مالىمەت جيناپ ءجۇرگەندە الگى ءانشى, بلوگەر ەستىگەن قاۋەسەت سوزگە يلانىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە ويىن جازىپ, 2-3 ميلليون وقىرمانىن بىردەن «اقپاراتتاندىرۋى» مۇمكىن. بۇل ءبىر ادامنىڭ جاساۋى مۇمكىن ارەكەتى. ال ەگەر بەيرەسمي, جالعان حاباردى مىڭ ادام بىردەن تاراتسا, نە بولماق؟ «اقيقات شالبارىن كيىپ جاتقاندا, جالعان ءسوز الەمنىڭ جارتىسىن ارالايدى» دەگەن ەكەن ۋ.چەرچيلل. سول سەكىلدى بۇل اقپاراتتىق كەڭىستىكتى تۇراقسىزدىققا يتەرمەلەيتىن, تاۋەكەلى جوعارى پروتسەسس. دايەكسىز مالىمەتكە سەنگەن حالىق راديكالدى قيمىلدارعا بارۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان «ءسوز تۇزەلدى. تىڭداۋشى سەن دە تۇزەل» دەپ اباي حاكىم ايتپاقشى, ازاماتتار دا اقپاراتتى ءسۇزىپ, ونى تەك سەنىمدى كوزدەردەن عانا الۋعا داعدىلانۋى ءتيىس.
28 ماۋسىم تەك مەديا وكىلدەرىن قۇتتىقتايتىن عانا ەمەس, سونداي-اق اقپارات اتىرابىن قايتا سارالايتىن, ونىڭ دامۋ باعىتىن وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن كۇن دەۋگە دە بولادى. ازىرگە وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ءتۇرلى فورماتتاعى, ءتۇرلى مەنشىكتەگى باق باسەكەگە ءتۇسىپ جاتىر. مەديانىڭ بولەك مەرەكەسى بەكىتىلدى. بىراق ميسسياسى مىزعىعان جوق. ول – اشىق, ساپالى, سەنىمدى اقپاراتتى جىلدام تاراتۋ بولىپ قالا بەرەدى.
