ەڭ تومەنگى جالاقىنى 1,5 ەسە, بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ورتا ەسەپپەن 35%-عا ءوسىرۋ تۋرالى ەلباسى تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن ءبىر اي ەرتە باستاپ, جىل سوڭىنا دەيىن جاڭا الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ دا دايىندالاتىنىن ايتتى.
جىل باسىنان بەرى بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرى مەن ءبىلىم, دەنساۋلىق جانە مادەنيەت سالالارىندا از جالاقى الاتىن ازاماتتاردىڭ جالاقىسى كوبەيتىلىپ, تاياۋدا ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ دا ەڭبەكاقىسىنىڭ وسەتىنى ايتىلدى. وسىنىڭ ءبارىن العا تارتقان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بەردىبەك ساپارباەۆ جۇمىسسىز ازاماتتار ءۇشىن دە ۇلكەن مۇمكىندىكتەردىڭ بار ەكەنىن جەتكىزگەنى ەسىمىزدە. تاياۋدا حالىققا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىندە مينيستر:
– ەڭ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ. ءاربىر قازاقستاندىق جۇمىس ىستەسە جاعدايى جامان بولمايتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ەلىمىزدە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار 1-3 ميلليون تەڭگە نەسيە الىپ, كاسىپ اشىپ, ءوزىنەن باسقا جەتى-سەگىز ادامدى اسىراپ وتىر. ءومىرىمىزدىڭ جاقسى بولۋى وزىمىزگە بايلانىستى, اسىرەسە, ون ەكى مۇشەسى ساۋ ادامدار. كوپ ەڭبەك ەتسەك, كوپ جالاقى الامىز, پروبلەما دا از بولادى. ەڭ باستىسى, قازاقستاندىقتاردى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادا «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بىلتىر بۇل باعدارلاما اياسىندا 571 مىڭ قازاقستاندىق قامتىلۋى ءتيىس ەدى, بىراق جوسپار اسىرا ورىندالىپ 628 مىڭ ازاماتقا جۇمىس بەرىلدى. بيۋدجەتتەن 107 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, شامامەن 99 پايىزى يگەرىلدى, – دەدى ب.ساپارباەۆ حالىققا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىندە.
ب.ساپارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىكتە 2030 جىلعا دەيىنگى جۇمىس كارتاسى جاسالعان. سول قۇجاتتا ءتيىستى ورىندارعا بەرىلگەن ناقتى تاپسىرمالار بار. مىسالى, حالىقتى تولىق جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىلىنا كەم دەگەندە 380 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلۋى كەرەك.
2019 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە 9,2 ملن جۇمىسقا جارامدى ادام بار. بىلتىر ەلدەگى جۇمىس كۇشى 9 ملن بولعان ەدى, ياعني, ءبىر جىلدا كورسەتكىش 2,2 پايىزعا وسكەن. سونىڭ ىشىندە جۇمىسى بار ازاماتتاردىڭ سانى 8,7 ملن-دى قۇرايدى. ياعني, كورسەتكىش بىلتىرعىدان 2,3 پايىزعا ارتىق. حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمىمەن سالىستىرعاندا جۇمىسپەن قامتۋ كورسەتكىشى قارقىندى ءوسىپ كەلە جاتىر دەگەن ءسوز. الايدا, جۇمىسسىزدىقتى تومەندەتۋگە بۇل ازدىق ەتەدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, جاڭا جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلعانىمەن, تابيعي ءوسىمنىڭ اسەرىنەن جۇمىسسىزدار سانى ازداپ بولسا دا ۇلعايىپ بارادى. بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا بيىل جۇمىسسىزدار سانى 1,1 پايىزعا كوبەيدى. جالپى, جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 76,4 پايىزى, ياعني 6,7 ملن ازامات جالدامالى جۇمىسپەن اينالىسادى. قالعان 2,1 ملن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان جاندار.
جۇمىسسىزدارعا كەلەر بولساق, قازىر ولاردىڭ ۇلەسى – 442,9 مىڭ ادام. ونىڭ 83,7 مىڭىنىڭ جاس مولشەرى 15-28 جاس ارالىعىندا. وتكەن جىلى جالپى جۇمىسسىزدار سانىنىڭ 437,8 مىڭ بولعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ول كەزدە جۇمىسسىزدار سانى 0,3 پايىزعا ازايعان ەدى. سوڭعى بىرنەشە جىلدا جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى ازايىپ كەلەدى, تەك بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا عانا كورسەتكىش ءسال كوبەيدى.
قازاقستاندا جۇمىسسىزدىق بويىنشا تولەنەتىن مەملەكەتتىك ءجاردەماقى مەرزىمى 4 ايدان 6 ايعا ۇزارتىلاتىنىن بەردىبەك ساپارباەۆ ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىندە ايتقان ەدى. ءوز سوزىندە مينيستر جۇمىسسىز ءجۇرگەندەرگە تولەنەتىن جاردەماقى كولەمىن وزگەرتۋ قاراستىرىلىپ جاتقانىن ايتتى.
– قازىر ول 4 ايعا دەيىن عانا ءتولەنەدى, ەندى 6 ايعا دەيىن تولەۋ ويدا بار. نەگىزىنەن جۇمىسسىز قالعان ازاماتتار تەزىرەك جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا بارۋى كەرەك. سول كەزدە بۇرىن العان جالاقى ەسەپتەلىپ, الاتىن جاردەماقى دا ءبىرشاما جوعارى بولادى, – دەدى ول.
جالپى, مەملەكەت بيۋدجەتتەن تولەنەتىن الەۋمەتتىك كومەك پەن جاردەماقىلاردىڭ 39 تۇرىنە كەپىلدىك بەرەدى. 2018 جىلى 3,8 ميلليون ادام (حالىقتىڭ 20,9 پايىزى) جالپى سوماسى 2,5 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن جاردەماقى السا, 800 مىڭ ادامعا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنەن بولىنەتىن 190 ميلليارد تەڭگە تولەنىپتى. 2019 جىلى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا جانە الەۋمەتتىك كومەككە بولىنەتىن قاراجات كولەمى 379 ميلليارد تەڭگەگە ءوسىپ, 2,9 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 27 پايىزىنا تەڭ.
جۇمىسسىزدىق بويىنشا تولەنەتىن الەۋمەتتىك كومەكتى ازسىناتىندارعا بيۋدجەتتەن شاعىن نەسيە دە قاراستىرىلعان. بۇل جاڭادان كاسىپ باستاۋعا تالاپتانعان ازاماتتارعا تاپتىرماس مۇمكىندىك. ماسەلەن, 2018 جىلى ميكروكرەديت بەرۋ باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋ 20 ملرد تەڭگەگە, ونىڭ ىشىندە اۋىلداردا – 14 ملرد, قالالاردا – 6 ملرد تەڭگەگە ۇلعايعان. قوسىمشا ءبولىنگەن قاراجاتتى ەسەپكە العاندا, ميكروكرەديت بەرۋدىڭ جالپى سوماسى 62 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ 45 ملرد تەڭگەسى اۋىلدىق جەرلەرگە, 17 ملرد-ى قالالىق جەرلەرگە جىبەرىلگەن. بىلتىر 14 مىڭ ادام ميكرونەسيە الىپتى.
جالپى, جۇمىسپەن قامتۋعا بيلىك تاراپىنان ۇزاق جىلداردان بەرى كوڭىل اۋدارىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى بىلتىرعى جولداۋىندا دا, بيىل پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا ەڭ ماڭىزدى ءماسەلە رەتىندە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جالاقىنى ءوسىرۋ ءسوز بولدى. بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ۇكىمەتتىڭ بۇل باعىتتاعى بيىلعى جۇمىسى قارقىندى كورىنەدى. جىل سوڭىنا دەيىن بيۋدجەتتەن ءبولىنەتىن قاراجات ەسەلەپ ءوسىپ, ەلدەگى مىڭداعان جۇمىسسىزدى كاسىپكەرگە اينالدىرۋعا العىشارت دايىندالۋدا.
باۋىرجان مۇقان,
«Egemen Qazaqstan»
