بۇل رەتتە ونىڭ العاشقى شارتى: ۇزدىكسىز قيمىل-قوزعالىس, مۇمكىندىگىنە قاراي جاياۋ ءجۇرۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. قيمىل-قوزعالىس – بۇل ءومىردىڭ ناعىز ءوزى دەگەن ناقىلعا بەرگىسىز ءسوزى دە وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. ال اتى شۋلى حالىقارالىق ۇيىم بەكىتكەن دەنساۋلىقتىڭ ەكىنشى قاعيداتى – دۇرىس تاماقتانا ءبىلۋ. تاماق ءىشۋ نورمالارىن ساقتاۋ جانە قۇرامىندا ءارتۇرلى حيميالىق قوسپالارى بار كونسەرۆانتتاردى تۇتىنباۋ. ونىڭ ەسەسىنە دارۋمەندەرى مول تابيعي تاماقتاردى مولىراق پايدالانۋ بولىپ شىعادى.
كۇندەلىكتى ومىردە وسى تالاپتاردى ساقتاپ ءجۇرمىز بە؟ «ءيا» دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرى مەن سۋپەرماركەتتەرگە كىرسەڭىز, كەرەك زاتتىڭ ءبارى الدىڭىزدان سامساپ شىعادى. ال ونىڭ ساپاسى مەن قۇنارى قانداي؟ سەرتيفيكاتتالعان با, ادام اعزاسىنا زياندى اسەرى جوق پا؟ بۇعان ەشكىم باسىن اۋىرتا بەرمەيدى. ءتىپتى ساۋدا ورىندارىندا پايدالانۋ مەرزىمى مەن جارامدىلىعى الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى كەزدەسىپ قالاتىنى ارنايى رەيدتەر كەزىندە بايقالىپ قالىپ ءجۇر ەمەس پە؟ تاعى ءبىر كەرەعار جايت, قازىرگى كەزدە ساۋدا سورەلەرىندە ساتىلاتىن بىرقاتار جەمىس پەن كوكونىس تۇرلەرىنىڭ سىرتقى تاۋارلىق كورىنىسى كەز كەلگەن تۇتىنۋشىنىڭ تابەتىن اشاتىنداي, ءتىپتى بيولوگيالىق-اناتوميالىق تىلمەن ايتقاندا ونى كورگەن ساتتە اسقازاننان ءسول, ياعني شارتتى رەفلەكس بولدىرەتىندەي جۇتىنىپ جايناپ تۇرادى. ال اۋىز ءتيىپ كورسەڭىز ءيىسى دە, ءدامى دە جوق ءونىم ەكەنىن بىلەسىز. بىردە قىزمەتتەن قول بوساعان كەزدە باعباندىقپەن اينالىساتىن باۋىرجان تۇمانوۆ دەگەن ەسىمى ەلگە ەلەۋلى ازاماتتىڭ بىلاي دەگەنى بار: ەڭ ءتاتتى الما – قۇرت تۇسكەن الما. ءشىرىگەن الما. ال كونسەرۆانتتىق ءونىم بولسا وعان قۇرت تا تۇسپەيدى, شىرىمەيدى دە. باۋكەڭ ءجۇزىم دە وسىرەدى. بىردە ول ادەيى سىناق جۇرگىزىپ كورمەك بولىپ, ءوزى وسىرگەن بالشىرىنداي ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن ءجۇزىمنىڭ ءبىر تال ساباعى مەن بازاردان ساتىپ العان ءدال سونداي كەسىندىنى شىبىن-شىركەيلەر مەن قۇرت-قۇمىرسقالار كەلەدى-اۋ دەگەن جەرگە تاستاپ كەتىپتى. نە بولعانىن ءبىلمەكشى بولىپ, ەرتەڭىنە كەلىپ قاراسا ءوز قولىمەن باپتاپ وسىرگەن تابيعي ءجۇزىمنىڭ شىرىنىن الگى ۇساق ءجاندىكتەر سورىپ, تەسىپ, سىرتقى جۇقا قابىعىن عانا قالدىرىپتى. ال جاساندى جۇزىمگە شىبىن-شىركەيلەر ءتيىسپەپتى, سول كۇيىندە تۇر ەكەن.
بۇل مىسالدىڭ ءوزى كوپ جايتتى اڭعارتپاي ما؟ ايتالىق, قازىرگى كەزدە تۇرعىندار تۇراقتى تۇردە تۇتىناتىن تاعامنىڭ ءبىرى – ءسۇت. بۇل رەتتە ساۋدا ورىندارىندا وتاندىق ونىمدەردەن گورى بەلارۋستان جەتكىزىلگەن قاتىرما قوراپتار مەن پلاستيك ىدىستارداعى ءسۇت ءونىمى بىردەن تۇتىنۋشى نازارىنا ىلىگەدى. اتالعان ونىمدەردىڭ جارامدىلىعى مەن پايدالانۋ مەرزىمى ۇزاق ۋاقىتقا ارنالعان. ياعني, ءبىر گاپ بار دەگەن ءسوز. راس, تاياۋدا ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى ءبىر ءىرى اگروفيرما يەسى تۇتىنۋ مەرزىمى ەكى-ءۇش كۇننەن اسپايتىن, اسسا بۇزىلىپ كەتەتىن ءسۇت ءونىمىن شىعارا باستادى دەگەن جاقسى حاباردى ەستىگەن ەدىك. مىنە, ناعىز تابيعي ءونىم دەپ وسىنى ايتىڭىز. مۇنداي جاعدايدا ونى تەك سول ايماقتىڭ تۇرعىندارى عانا پايدالانا الارى انىق. ونى وزگە وڭىرلەرگە شىعارۋعا پايدالانۋ مەرزىمىنىڭ تىم شەكتەۋلىلىگى مۇمكىندىك بەرمەيدى.
جاڭا ساۋىلعان ءسۇت كۇننىڭ ىستىعىندا ەكى-ءۇش ساعاتتىڭ ىشىندە ءىرىپ, بۇزىلىپ كەتپەي مە؟ تابيعي ازىق-ت ۇلىك ءتۇرىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسىنداي. ەگەر قالا تۇرعىندارى دۇكەن سورەلەرىندە تۇرعان قاتىرما قاعازداعى ءسۇتتى پايدالانسا بۇعان تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولاتىن شىعار. ويتكەنى ونىڭ اۋلاسىندا, پاتەرىنىڭ بالكونىندا موڭىرەپ تۇرعان سيىر جوق. ال اۋىلدا تۇراتىن وتباسىلار دا ءدال وسىلاي ىستەسە نە دەۋگە بولادى؟ بۇل – دارمەنسىزدىك. قوراسىندا ساۋىن سيىرى بولا تۇرا, ساۋماي اۋىل دۇكەنىنەن زاۋىتتىڭ ءسۇتىن ساتىپ الۋ اۋىلداعى انالار مەن اجەلەردىڭ كۇندەلىكتى داعدىسىنا اينالىپ بارا جاتقانى قىنجىلتادى.
راس, ەل ىشىندە ءتورت-بەس سيىردى قاتار ساۋىپ, بۇزاۋىن جامىراتپاي بولەك باعىپ, ايرانى مەن مايىن, قۇرتى مەن قايماعىن, ىرىمشىگى مەن سۇزبەسىن بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ نەسىبەسىنە پايدالانىپ وتىرعان, وسى ارقىلى ولاردىڭ بويىنا ەڭبەك تاربيەسىن دارىتىپ جۇرگەن ونەگەلى وتباسىلار بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى – شالقار كولىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان شوتانوۆتار اۋلەتى. ءبىر جولى جۋرناليستىك ىسساپارمەن جۇرگەندە وسى شاڭىراقتان ءدام تاتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. داستارقاندا ءشاراپي اعا مەن داريعا جەڭگەيدىڭ ءوز قولىمەن باپتاعان ەت ونىمدەرى جانە كوكونىس تۇرلەرى سىقاسىپ تۇر. ۇلكەن كارلەن كەسەگە كوك سۇتىنەن جاڭا عانا ايىرىلعان ءارى قويۋلانا قويماعان بالقايماق قويىلىپتى.
– قانە, جىگىت ەكەنىڭدى كورەيىن. مىنا كەسەدەگى قايماقتى جۇتىپ, ءسىمىرىپ ءىشىپ قويا الاسىز با, – دەدى ءۇي يەسى ءبىر ساتتە.
– شاكە, ۇيىڭىزگە كەلگەن كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ بارىنە توستاعانداپ ىشكىزە بەرەتىندەي قايماعىڭىز سونشاما كوپ پە ەدى, – دەدىم مەن. وسى ساتتە شاكەڭ داريعا جەڭگەي مەن ماعان ءبىر كوز تاستاپ الدى دا:
– قۇدايعا شۇكىر, جەڭگەي ەكەۋمىز وسى شاڭىراقتا بەس سيىر ۇستاپ ساۋىپ وتىرمىز. كەسەمەن ىشە الاتىن ادامعا قايماق تابىلادى, – دەپ جاۋاپ قايتاردى.
ەشقانداي قوسپاسى جوق تابيعي ۇلتتىق تاعامداردى تۇتىنعان ادامنىڭ دەنساۋلىعى مىقتى, وتىز ەكى ءتىسى ساۋ بولاتىنىنا اۋلەت باسى ءشاراپي شوتانوۆتىڭ ءوزى دە ايقىن مىسال بولا الادى. ونىڭ جاسى جەتپىسكە جاقىنداپ قالسا دا قىرىقتاعى جىگىتتەي قىلشىلداپ تۇرعانىن كوردىك. مۇنى ۇدايى تىنىمسىز ەڭبەك پەن قيمىل-قوزعالىستىڭ جانە جاراسىم تاپقان تاتۋ-ءتاتتى جۇبايلىق ءومىردىڭ تيگىزگەن اسەرى دەسەك قاتەلەسپەسپىز.
تۇپتەپ كەلگەندە, اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى حالقىمىزدىڭ ابىز اقساقالدارىنىڭ ءبىرى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ مايتالمانى, قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ شەتەلدەردەن اعىلىپ كەلەتىن كوكجاسىق, دەنساۋلىققا كەرى اسەرى بار قوسپا قوسىلعان ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنەن گورى ۇلتتىق تاعامداردى تۇتىنۋعا باسىمدىق بەرۋ جونىندەگى پايدالى كەڭەستەرىمەن ساباقتاسادى. قازى مەن قارتانى, جال مەن جايانى كەرتىپ جەمەيتىن قازاقتى قازاق دەي الامىز با؟ جىلقى ەتى قانشا جەلىنسە دە جاقسى قورىتىلاتىنىن, دەنساۋلىققا زيانى بولمايتىنىن, قۇرامىندا حولەستەرين كەزدەسپەيتىنىن توكەڭنىڭ ۇدايى ايتىپ جۇرگەنى دە قانداستارعا وي سالۋعا ءتيىس.
حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنان قالعان بولار, قىسقى مەرزىمگە قاراي سوعىم سويۋ ءۇردىسى كەڭىنەن تاراعانى ءمالىم. وسى ءداستۇر ەلىمىزدىڭ قىسى ۇزاق ولكەلەرىندە ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا سوعىمعا جىلقى مالىنىڭ تاڭدالىپ سويىلۋى دا اتا-بابا سالتى مەن ءداستۇرىنىڭ بۇگىنگى جالعاسى مەن ساباقتاستىعىنداي كورىنەدى.
ۇلت دەنساۋلىعى – ەلىمىزدىڭ باستى بايلىعى. سوندىقتان دا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى مەن حالىق دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جانە قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا عۇمىر جاسىن ءوسىرۋ جونىندە بايىپتى باعدارلامالارى بەلگىلەندى. بۇگىنگى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەر ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا قاتىستى تۇڭعىش پرەزيدەنت جۇزەگە اسىرعان رەفورمالاردى ودان ءارى باياندى ەتۋ جونىندە لايىقتى قادامدار جاساۋعا بەت بۇرعانى ساباقتاستىقتىڭ ءبىر كورىنىسىندەي اسەر قالدىرادى.
سونىڭ ىشىندە تازا, تابيعي تاعامداردى تۇتىنۋ, جوعارىدا ايتىلعانداي دەنساۋلىقتىڭ جاقسى بولۋىنىڭ باستى ءبىر فاكتورى. ويتكەنى بۇگىنگى ۋاقىتتا اۋرۋدىڭ 60-70 پايىزى تاماق ءىشۋ نورمالارىن دۇرىس ساقتاماعاندىقتان جانە جاساندى كونسەرۆانتى مەن كەرى قوسپاسى مول ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن ۇدايى تۇتىنعاندىقتان پايدا بولاتىنىن عالىمدار ايعاقتاپ وتىر. وسىنداي قۇنارى مول تابيعي تاماق پەن اس قانا ادامنىڭ اس ارقاۋى بولا الاتىنى نازاردان تىس قالماسا ەكەن دەمەكپىز.
اقتوبە
