تاريح شەجىرەسىندە ەركىندىك اڭساعان قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرى از بولعان جوق. ال سول حالىقتىق كۇرەستەردىڭ بارلىعىنىڭ بىردەي تاريحي باعاسى بەرىلىپ, شىنايى شەجىرەسى جاسالدى ما؟! ارينە جوق. تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەس تاريحىنىڭ وسىنداي اقتاڭداق تۇستارىنىڭ ءبىرى – 1979 جىلعى 16 ماۋسىمدا تسەلينوگراد قالاسىندا بولعان حالىقتىڭ قارسىلىق شەرۋى – «اقمولا كوتەرىلىسى» (سىرباي ماۋلەنوۆ) بولاتىن. مىنە, بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندە ايشىقتى ورنى بار وسى وقيعاعا قىرىق جىل تولعالى تۇر.
ءتورت كۇنگە سوزىلعان سول ءبىر تولقۋلى تاريحي وقيعالار تىزبەگى مەنىڭ جادىمدا ەشقاشان كومەسكى تارتىپ كورگەن ەمەس. جاستىق جىگەر جەتەگىمەن بەلسەنە ارالاسىپ, ودان كەيىنگى ءومىرىمنىڭ ورنەگىنە وشپەس ءىز قالدىرعان بۇل وقيعا تۋرالى مەن سودان بەرگى وتكەن قىرىق جىلعا تارتا ۋاقىتتا بىردە-ءبىر رەت قالام تارتىپ كورمەپپىن. ول, ارينە, جازۋ قولدان كەلمەگەندىكتەن ەمەس. ەلىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ بۇگىنگى تۇتاستىعىنا شىن مانىندە تەمىرقازىق بولعان وسى ءبىر كيەلى وقيعانىڭ ءمان-ماعىناسىن اشىپ, قاسيەتتى ۇلاعاتىن ۇلت ساناسىنا ساليقالى ساپادا سىڭدىرە الامىن با دەگەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك توقتامى ەدى...
ءيا, 1979-دىڭ 16 ماۋسىمى! شىرايلى جازدىڭ ارايلى كۇنى كوكجيەكتەن ارقان بويى كوتەرىلىپ, شۋاقتى نۇرىن جومارتتانا توگىپ تۇر. سەنبى كۇنگى زاڭدى دەمالىسىنا دامىلداعان قالا ادەتتەگى قاربالاسىنا ءالى كىرىسە قويماعان. وسى مامىراجاي تىرشىلىككە ماۋجىراپ, تاڭمەن تالاسا لەنين اتىنداعى ورتالىق الاڭعا اياق باستىم. جىلداعى ءداستۇر بويىنشا بۇگىن مۇندا وبلىستىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ وقۋ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەرگە سالتاناتتى جاعدايدا كۋالىك تاپسىرۋعا ارنالعان مەرەكەلىك راسىمدەرى وتكىزىلمەك. رەداكتسيانىڭ بەرگەن تاپسىرماسى بويىنشا وبلىستىق گازەتتىڭ سەيسەنبى كۇنى شىعاتىن سانىنا وسى مەرەكەلىك شارادان رەپورتاج جازۋعا ءتيىس ەدىم. ول كەزدە مەنىڭ تسەلينوگراد وبلىستىق «كوممۋنيزم نۇرى» گازەتىندە كىشى ادەبي قىزمەتكەر رەتىندە ەڭبەك جولىمدى باستاعانىما ءبىر جىل تولعان بولاتىن.
ورتالىق الاڭ مەرەكەلىك سالتاناتقا ساي تۇرلەنىپتى. الاڭنىڭ ءبىر شەتىنە قىزىل ماتامەن كومكەرىلگەن مىنبەر تۇرعىزىلىپ, جان-جاعىنا داۋىس كۇشەيتكىشتەر ورناتىلىپتى. ساعات ءالى تاڭەرتەڭگى توعىزدار شاماسىندا بولعاندىقتان, الاڭداعى ادامدار قاراسى تىم سيرەك. بىرەن-ساران قىزمەتكەرلەر عانا ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستارىمەن اينالىسىپ ءجۇر. مەرەكەلىك سالتانات ساعات 10.00-دە باستالۋعا ءتيىس. ءالى ۋاقىت بار...
كەنەت لەنين جانە بەيبىتشىلىك كوشەلەرىنىڭ بويىمەن الاڭعا تارتىپپەن شەرۋ تارتقان ەكى توپ ءۇنسىز كەلىپ كىردى. باستاپقىدا مەن ولاردى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە تۇلەكتەرى ەكەن دەپ قالدىم. مەرەكەلىك شارا ءبىر ساعاتتاي بۇرىن باستالسا, ەرتەرەك بىتەتىن بولادى-اۋ دەگەن جاعىمدى ويدىڭ دا جىلت ەتكەنىن جاسىرۋعا بولماس. بىراق الاڭعا كەلگەندەر ۋچيليششە تۇلەكتەرىنە ەش ۇقسامايتىن ەدى. جاستارى ەرەسەك, تۇرلەرى دە سۇستى كورىنگەن سياقتى. الاڭعا كىرىسىمەن ولار شيىرشىقتاپ ورالعان ترانسپارانتتارىن جازىپ, كوتەرە باستادى. مەنىڭ كوزىمە ەكى قىز ەكى شەتىنەن ۇستاپ كوتەرگەن, ۇلكەن اق ۆاتمان قاعازعا جازىلعان «ءبىز اۆتونومياعا قارسىمىز!» دەگەن ايشىقتى جازۋ وتتاي باسىلدى. ودان ارىرەك قالىڭ توپتىڭ ورتاسىنان قارۋلى جىگىتتەر باستارىنان اسىرا كوتەرگەن, ۇزىن قىزىل ماتاعا ايشىقتى ارىپتەرمەن جازىلعان, «ۆەليكا رەسپۋبليكا كازاحستان, نو ونا دليا ۆسەح ودنا!», «سوۆەتتىك قازاقستان بولىنبەيدى!» دەگەن ايبىندى ۇراندار ارقانىڭ تاڭعى سامالىمەن اسقاق تەربەلدى.
سالدەن كەيىن ءتاستۇيىن بولىپ كەلگەن توپتىڭ ورتاسىنان ءۇش-ءتورت ادام ءبولىنىپ, الدىن الا قۇرىلىپ قويعان مىنبەرگە كوتەرىلدى. سۇڭعاق بويلى, قياق مۇرتتى, كەلبەتتى كەلگەن جاس جىگىت قولىنا دىبىس كۇشەيتكىشتى الىپ, جينالعاندارعا ءمان-جايدى بايانداپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى ساياسي بيۋروسىنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا, قازاق كسر-ءىنىڭ تەرريتورياسىندا ورتالىعى ەرەيمەنتاۋ قالاسى بولاتىن نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسى قۇرىلماق. جاقىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ا.كوركين باستاعان مينيسترلەر ەرەيمەنتاۋ قالاسىندا بولىپ, ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالارىن بەلگىلەپتى. سودان كەيىن ول حالىقتىڭ اتىنان جازىلعان «قارسىلىق ۇندەۋىن» وقىدى.
«قارسىلىق ۇندەۋىن» وقىعان قياق مۇرتتى جىگىتتىڭ ساڭقىلداعان داۋىسى ساپ تىيىلدى. ءبىر ءسات ادام تولى الاڭ سىلتىدەي تىنىپ, تەڭسەلىپ كەتكەندەي بولدى. ماڭدايىم تاسقا سوعىلعانداي مەن دە ەسەڭگىرەپ كەتتىم. «بۇل قالاي, قازاقستاندى بولشەكتەي باستاعانى ما؟ بۇگىن نەمىس اۆتونومياسى, ەرتەڭ, ودان ارعى كۇنى باسقالارى دا قاراپ قالماس. ءتىپتى سىعانداردىڭ دا ۇلەس سۇراۋى مۇمكىن-اۋ؟! سەبەبى سول كەزەڭدە تسەلينوگراد قالاسىنىڭ «لەسوزاۆود» اۋماعىندا سىعانداردىڭ ۇلكەن دياسپوراسى كوپتەگەن ءۇي سالىپ, ساتىپ الىپ وتىرىقشىلىققا كوشە باستاعان. مەن ءوز ويىمنان ءوزىم شوشىپ كەتتىم. ەركىندىگى تۇسالعان, تۋعان ءتىلى توقىراعان, بوداندىق بۇعاۋىندا بۇلقىنعان قازاق حالقى ەندى قاسيەتتى جەرىنەن ايرىلسا, نە بولادى؟!.
مىنبەرگە شىققان ستۋدەنتتەردىڭ تاعى ءبىرى ءسوز الدى. «قازاقستان – كەڭەستىك رەسپۋبليكا, ول كوپ ۇلتتى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولشەگى. مۇندا ونداعان جىلداردان بەرى قازاق, ورىس, ۋكراين, بەلورۋس, نەمىس جانە باسقا كوپتەگەن ۇلت وكىلى قويان-قولتىق ەڭبەك ەتىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. وسىنداي ۇيىعان رەسپۋبليكامىزدىڭ شىرقىن بۇزىپ, ونىڭ جوعارعى كەڭەسىمەن, حالقىمەن اقىلداسپاي نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋ مۇلدە تۇسىنىكسىز جاعداي...»
كەنەت توپتىڭ ورتاسىنان: «ماعان ءسوز بەرىڭىزدەرشى؟!» دەپ ساڭق ەتكەن داۋىس شىقتى. سويتكەنشە بولماي مىنبەرگە شاشىن «كارە» ۇلگىسىمەن قيعان, ورتا بويلى, قاراتورى قازاق قىزى جۇلقىنا شىقتى: «ەرەيمەنتاۋ – قاسيەتتى دە كيەلى اتامەكەنىمىز. بۇل جەردەن قالماقتارعا قارسى سوعىستا قول باستاعان بوگەنباي باتىر بابامىز شىققان, قازاق جەرىن جاتجۇرتتىق باسقىنشىلاردان قورعاعان باسقا دا اتاقتى ادامدار شىققان. بۇل جەر – بىزگە بابالارىمىزدان قالعان كيەلى اتامەكەن! قازاق حالقى ءتىرى تۇرعاندا, بۇل جەردى ەشكىم الا المايدى. نەمىس حالقىنىڭ ءوز رەسپۋبليكاسىن قالپىنا كەلتىرىپ, ۆولگا بويىنداعى جەرلەرىن بەرسىن. ەگەر ەرەيمەنتاۋدا نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىق شىعاتىن بولسا, سول كۇنى مەن وسى ورتالىق الاڭعا كەلىپ, ءوزىمدى ءوزىم ورتەيمىن!؟», جاس قىزدىڭ جارىقشاقتانا شىققان قاتتى داۋىسى كىلت ءۇزىلىپ, وكسىككە تۇنشىقتى.
ورتالىق الاڭ ءبىر ءسات ءۇنسىز ەگىلىپ تۇردى. تۇنەرە بۋلىققان جاستاردىڭ جۇزىنەن قارسى تۇرار قايسارلىق جالىنى ۇشقىن اتتى, قارشاداي قىزدىڭ جانايقايىنا تەبىرەنبەگەن ەت جۇرەكتى جان قالمادى. بويلارىنداعى جاستىق جىگەر شيىرشىق اتقان جىگىتتەر سىرتقا بۇلقىنعان بۇلا كۇشتەرىن زورعا تەجەپ, جاقتارىن سىندىرارداي شاقىرلاتىپ تىستەرىن قايرايدى. قاسيەتتى بابالاردىڭ ۇرپاعىنا ۇلاعات ەتكەن كيەلى اتامەكەننىڭ ۇلتاراقتاي جەرى ءۇشىن مىنا جاستار قازىر-اق جانىن قيۋعا دايىن تۇر.
وسى كەزدە الاڭعا توبەسىندە داۋىس كۇشەيتكىشى بار راديواۆتوبۋس كەلىپ كىردى. سول اۆتوبۋستىڭ كەلۋىن كۇتىپ تۇرعانداي, سالدەن كەيىن الاڭعا ءۇش-ءتورت ادامدى باستاعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى زەينوللا شايداروۆ كەلدى. ول راديواۆتوبۋستىڭ داۋىس كۇشەيتكىشى ارقىلى شەرۋگە شىققان جاستارعا ارناپ ءسوز سويلەدى. ول ءسوزىن قازاقشا باستاپ, ورىسشا جالعاستىردى. ەكىنشى حاتشىنىڭ ايتۋىنشا, وبلىس باسشىلارىنا اۆتونوميالىق وبلىس قۇرۋ جونىندە ەشقانداي نۇسقاۋ كەلىپ تۇسكەن جوق. ءتىپتى بۇل تۋرالى الماتىدا دا, ماسكەۋدە دە ەشقانداي قۇجات قابىلدانعان جوق. سوندىقتان ەشبىر الاڭداماي-اق ءۇيدى-ۇيگە تاراۋ كەرەك.
جاستاردىڭ لەنين اتىنداعى ورتالىق الاڭداعى قارسىلىق ميتينگىنىڭ باستالعانىنا ءبىر ساعاتقا جۋىق ۋاقىت وتە شىقتى. مەن ءوزىمنىڭ ورتالىق الاڭعا نە ءۇشىن كەلگەنىمدى ۇمىتىپ, قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريانىڭ قىساس شەشىمىنە قارسى شىققان قانداستارىمنىڭ ورتاسىنا ەكپىندەپ كىرە بەردىم. اتا-بابامىزدىڭ «اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ», ۇرپاعىنا امانات ەتكەن قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىنە قويىلعان ساتتە ويلانۋعا ۋاقىت تا جوق ەدى.
قالىڭ توپتىڭ ورتاسىنا قاراي جىلجىپ, كەكىلدەرىن جازعى سامال جەلبىرەتىپ, سۇستى جۇزدەرىنەن كۇلكى ءىزى جوعالعان جاستارعا قاراپ كەلەمىن. ەرەۋىلگە شىققان توپتىڭ قاق ورتاسىندا تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ زووتەحنيكالىق جانە مالدارىگەرلىك فاكۋلتەتىندە وقيتىن جەرلەسىم, قارقارالىلىق ءالحان مەيىرحانوۆ ۇزىن قىزىل ماتاعا ايشىقتى ارىپتەرمەن جازىلعان «ءبىز اۆتونومياعا قارسىمىز!» دەگەن ۇراننىڭ ءبىر شەتىن ۇستاپ تۇر. ءبىز ءۇنسىز باس شۇلعىستىق. ودان ارىرەك س.سەيفۋللين اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا وقيتىن قورعالجىندىق دوسىم مامەت سارسەنوۆ تۇر ەكەن. ءۇنسىز قول الىستىق. سول قاپتالداعى ءبىر شوعىر توپتىڭ ورتاسىنان گازەتىمىزدىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, «تسەلينگلاۆسناب» باسقارماسىنىڭ ينجەنەرى مايرا كەرەيباەۆا كوزگە جىلى ۇشىرادى.
وسى ساتتە توپ ىشىندە شۇعىل قوزعالىس باستالىپ, ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز ءۇزىلىپ قالدى. قولدارىنا داۋىس كۇشەيتكىش ۇستاعان ءبىر-ەكى جىگىت جاستاردىڭ قاتاڭ تارتىپپەن ساپقا تۇرۋىن تالاپ ەتتى. ساپ تۇزەگەن جاستار كولونناسى الاڭدى ەكى اينالىپ شىقتى. ءار جەردەن «جاساسىن سوۆەتتىك قازاقستان!», «ءبىز اۆتونومياعا قارسىمىز!» دەگەن سياقتى ۇراندار ايتىلىپ تۇردى. ونى جۇزدەگەن داۋىستار قولداپ, ءىلىپ اكەتىپ جاتتى. سالدەن كەيىن شەرۋ تارتقان كولوننا ەكىگە ءبولىنىپ, ءبىرىنشى توپ لەنين كوشەسىنىڭ بويىمەن «جاستار» سارايىنا قاراي بەت الدى. ەكىنشى توپ بەيبىتشىلىك كوشەسىنە ءتۇسىپ, تەمىر جول ۆوكزالىنا قاراي تارتتى. مەن قاراسى مول وسى توپقا قوسىلىپ, ءتارتىپتى ساپ تۇزەگەن شەرۋدىڭ بەل ورتاسىندا كەلەمىن. كەڭەس وداعى مەن سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ تۋلارىن جانە ايشىقتى ۇراندارىن كوتەرگەن كولوننامىز بەيبىتشىلىك كوشەسىنىڭ بويىندا ورنالاسقان وبلىستىق ءىىب عيماراتىنىڭ تۇسىنان وتە بەرگەندە, قوسىلا شىققان بىرنەشە زور داۋىس «سوۆەتتىك ميليتسيا جاساسىن!» دەپ ۇرانداتتى. ونى بۇكىل كولوننا قولداپ, جازعى اۋا تاعى دا جاڭعىرىپ كەتتى.
قارسىلىق شەرۋى ءتاستۇيىن بولىپ, بەيبىتشىلىك كوشەسىمەن العا جىلجىپ كەلەدى. بىلەكتەرىنە قىزىل ماتا بايلاعان بىرنەشە جىگىت كولوننانىڭ قوس قاپتالىنان ءجۇرىپ وتىرىپ, قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ەشبىر بۇزىلماۋىن قاداعالاۋدا. شەرۋدىڭ الدىڭعى لەگىندە كەلە جاتقان توپ باستاۋشىلار داۋىس كۇشەيتكىش رۋپورمەن: «باۋىرلار, ەشقانداي ءتارتىپ بۇزۋشىلىق بولماسىن! ساق بولىڭدار, ارامىزدا ارانداتۋشىلاردىڭ ءجۇرۋى دە مۇمكىن! توسىننان كيلىگىپ, توبەلەسكە شاقىراتىندارعا جاۋاپ بەرمەڭدەر! اسىرەسە اراق ۇسىناتىنداردان ساق بولىڭدار!», دەپ كەزەك-كەزەك, قايتا-قايتا ەسكەرتەدى.
وسى بەيبىتشىلىك كوشەسىمەن قارسىلىق شەرۋىنىڭ بەل ورتاسىندا كەلە جاتقانىمدا, تۋ سىرتىمنان الدەكىم ءتۇيىپ قالدى. جالت قاراسام, بىزدەن كەيىنگى ساپتا ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىنا جەتكەندەي ىرجيىپ, ون جىل ءبىر سىنىپتا وقىعان دوسىم ماعاۋيا كارىمعوجين كەلە جاتىر. جوپەلدەمەدە اۋزىما ءسوز تۇسپەي, ابدىراپ قالدىم. باسقا باسقا ءدال بۇگىن وسى جەردە ماعاۋدى (اۋىلداستارى ونى وسىلاي اتايتىن) كورەمىن دەگەن وي «ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەس» ەدى.
ماعاۋ تۋعان اۋىلىمىزدا حالىققا تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن. جۇمىس ورنى تسەلينوگراد قالاسىنا ەكى اپتالىق, قىسقا مەرزىمدى كۋرسقا جىبەرگەن ەكەن. كوپتەن كورمەگەن سىنىپتاس دوسىممەن قىزۋ شۇيىركەلەسە باستادىق. كەنەت ماعاۋ مەنى يىعىمنان ءتۇرتىپ, وڭ قاپتالداعى بيىك ءۇيدىڭ بالكونىن نۇسقادى. ءۇشىنشى قاباتتاعى بالكوننان فوتواپپارات ۇستاعان بىرەۋ كولوننامەن كەلە جاتقان جاستاردى وڭدى-سولدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتىر.
– ياپىرىم-اي, مىناۋ كازاكوۆ قوي...
مەنىڭ داۋىسىم وقىس شىعىپ كەتتى. دوسىم مەنىڭ جۇزىمە تاڭدانا قاراپ, وكىنگەندەي باسىن شايقادى.
– سەن ونى تانيسىڭ با؟
– ارينە, ورىس گازەتىنىڭ ءفوتوتىلشىسى يۋري كازاكوۆ دەگەن «ارىپتەس» قوي. قايدا بولسىن تىمىسكىلەپ جۇرمەيتىن جەرى جوق. ءارىپتەستەرىمىزدىڭ اراسىندا «ءۇش ءارىپتىڭ» تىڭشىسى دەگەن دە قاۋەسەت بار...
– قاپ, بەكەر-اق بولدى... ابايلاماي قالدىق, – دەپ ماعاۋ ءوز-وزىنەن دەگبىرسىزدەنىپ كەتتى.
– ە, جارايدى, ەشتەڭە ەتپەس.
– جوق, ول فوتواپپاراتىن تۋرا بىزگە بۇرىپ, ادەيى سەنى ءتۇسىرىپ جاتقانداي كورىنەدى ماعان. ياعني, تانىعان ەكەن عوي. اۋىلدا جۇرگەن مەنى قويشى, ساعان قيىن بولدى. ءتۇرىمىزدى كورسەتپەي, بۇعىپ قالۋ كەرەك ەدى, – دەپ ماعاۋ تاعى دا دەگبىرسىزدەنىپ, وكىنە سويلەدى.
– قايدا تىعىلاسىڭ؟ قوي ەندى, «كوپپەن كورگەن ۇلى توي», نە بولسا دا ءبارىمىز بىرگە كورەمىز, – دەپ مەن دوسىمدى جىگەرلەندىرىپ, اعىسى قاتتى تاسقىن سۋداي العا ۇمتىلعان جاستاردى نۇسقادىم.
قارسىلىق شەرۋىن باستاعان جاستار لەگى تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ الدىنداعى ۇلكەن الاڭعا ىلىكتى. ۆوكزال الدىنداعى الاڭدا ادەتتەگىدەي ادام قاراسى كوپ كورىنەدى. ادەيى ۇيىمداستىرىلعانداي, ءدال وسى ساتتە تسەلينوگراد ستانساسىندا ۇزاق تۇراتىن ءبىر-ەكى جولاۋشىلار پويىزى كەلىپ تۇر ەكەن. وسى وڭتايلى جاعدايلاردى پايدالانىپ, ۆوكزال الدىنداعى الاڭدا جەدەلدەتىلگەن ميتينگ باستالدى. وعان ۆوكزالداعى جانە توقتاپ تۇرعان پويىزداردىڭ جولاۋشىلارى دا قاتىستى. ۆوكزال عيماراتىنىڭ الدىنداعى باسپالداقتار ۋاقىتشا مىنبەرگە اينالىپ, داۋىس كۇشەيتكىش رۋپور ۇستاعان جاستار ءسوز الدى. ورتالىق الاڭدا حالىق اتىنان قابىلدانعان «قارسىلىق ۇندەۋىنىڭ» ءماتىنى تاعى دا وقىلدى. ەگدە تارتقان ءبىر-ەكى ادام, ءوزىن ۆوكزالدا توقتاپ تۇرعان پويىز جولاۋشىسىمىن دەپ تانىستىرعان ءبىر ادام ءسوز سويلەدى. جەدەل ميتينگتە ءسويلەگەندەردىڭ ءبارى قازاقستاندا نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋعا اشىق قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ, بۇل شەشىمنىڭ توقتاتىلۋىن تالاپ ەتتى. ستۋدەنت جاستار ۆوكزالداعى جولاۋشىلارعا ارنايى دايىنداپ اكەلگەن ليستوۆكالارىن تاراتتى. جولاۋشىلار تسەلينوگراد قالاسىنداعى قارسىلىق شەرۋى تۋرالى حاباردى جان-جاققا تاراتىپ, الىپ كەتىپ جاتتى.
باس-اياعى جارتى ساعاتقا سوزىلعان ۋاقىتتا ميتينگ اياقتالدى. تاڭەرتەڭ ورتالىق الاڭدا قارسىلىق ميتينگىن اشقان قياق مۇرتتى, سۇڭعاق بويلى جىگىت تاعى دا ورتاعا شىقتى. «جولداستار, باۋىرلار, وسىمەن جەدەل ميتينگتى جابىق دەپ جاريالايمىن. بۇگىنگە بەلگىلەنگەن قارسىلىق شەرۋى دە اياقتالدى. قازىر وسى جەرگە قالا باعىتتارىندا جۇرەتىن بىرنەشە بوس اۆتوبۋس كەلەدى. ترانسپارانتتارىڭدى جيناپ, سول اۆتوبۋستارمەن جەدەل تۇردە ءۇيدى-ۇيگە تاراۋلارىڭىزدى سۇرايمىن. الداعى سەيسەنبىگە دەيىن ساياسي بيۋرونىڭ شەشىمى وزگەرمەيتىن بولسا, سول كۇنى تاعى دا قارسىلىق شەرۋىنە شىعامىز. باۋىرلار, بارىنشا ءتوزىمدى ءارى ساق بولىڭدار. قازىر ميتينگ اياقتالعاننان كەيىن ءارتۇرلى ارانداتۋ شارالارى بولىپ قالۋى مۇمكىن. كوشەدە بەيساۋات, توپتالىپ جۇرەتىن بولساڭدار, قاساقانا توبەلەسكە ۇرىندىراتىندار تابىلادى. سوندىقتان ەشتەڭەگە قارايلاماي, جەدەل تۇردە اۆتوبۋستارعا وتىرىپ, تاراپ كەتىڭدەر. ەلىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعى جولىنداعى قاسيەتتى كۇرەسىمىزدىڭ باستالماي جاتىپ تۇنشىقپاۋى ءۇشىن توزىمدىلىك تانىتىپ, شۇعىل تاراۋلارىڭىزدى سۇرايمىن», دەدى ول اشىق داۋىسى ءسال دىرىلدەي تەبىرەنە سويلەپ.
ۆوكزال الاڭى ساپىرىلىسقان قوزعالىسقا اينالدى. جاستار قولدارىنداعى ترانسپارانتتارى مەن تۋلارىن اسىعىس جيناپ, ايالدامالارعا اسىقتى. اندا-مۇندا قارايلاپ, ءتارتىپ بۇزۋ بىردە-ءبىر ادامنىڭ ويىنا دا كەلمەدى. ميتينگتەن تاراعان جىگىتتەر ايالدامالارعا جەتەر-جەتپەستەن قالالىق باعىتتاردا جۇرەتىن بىرنەشە بوس اۆتوبۋس كەلە قالدى. جاستار جاپاتارماعاي اۆتوبۋستارعا ءمىنىپ جاتتى. لەزدە ادامدارعا لىق تولىپ ۇلگەرگەن №9 اۆتوبۋسقا ماعاۋ ەكەۋمىز دە ىلىكتىك. اينالاسى ونشاقتى مينۋتتىڭ ىشىندە الاڭدا بولعان ميتينگتىڭ ءىزى دە قالمادى. اۆتوبۋس ىشىندە مەن پەدينستيتۋتتا وقيتىن مامەت دوسىممەن تاعى ۇشىراسىپ قالدىم.
– و, جىلقىباي, كەزدەسكەنىمىز قانداي جاقسى بولدى. جاڭاعى ميتينگتە وقىلعان ۇندەۋدى اۋدارۋ كەرەك. ترانسپارانتتاردى دا قازاقشاعا اۋدارىپ, كوبىرەك ەتىپ جازۋ كەرەك بولىپ تۇر. وسى مىندەتتەر بىزگە تاپسىرىلدى. مامان جۋرناليست رەتىندە ناقتى كومەگىڭ قاجەت. قازىر بىردەن ءبىزدىڭ جاتاقحاناعا بارايىق, – دەپ مامەت «ەكى اياقتى ءبىر ەتىككە تىققانداي» باستىرمالاتا سويلەدى. ءتىپتى ويلانۋعا مۇرشا بەرەتىن ەمەس. ونداي بولاتىن بولسا, ەكەۋمىز دە بارامىز دەگەندەي, مەن ماعاۋ دوسىمدى نۇسقاپ, باسىمدى يزەدىم.
اۆتوبۋستان تۇسكەننەن كەيىن مامەت وزىمەن بىرگە كەلە جاتقان دوستارىن تانىستىردى. الدىمەن قولىن بەرگەن قوڭقاق مۇرىن, ۇزىن بويلى قارا جىگىت ءوزىن رامازان دەپ تانىستىرسا, الاسالاۋ اققۇبا ءوڭدى, ادەمىشە كەلگەن سايلاۋ دەگەن جىگىت بولىپ شىقتى. ءبىز ماكەڭنىڭ باستاۋىمەن №3 جاتاقحانانىڭ «كراسنىي ۋگولوگىنا» كەلدىك. جىگىتتەر بولمەدەگى شكافتاردىڭ قۋىس-قۋىسىنا تىعىپ, الدىن الا دايىنداپ قويعان بىرنەشە قىزىل ماتا مەن اق بوياۋلارىن الىپ شىقتى.
كەرەك-جاراقتىڭ ءبارىن ۇلكەن كەنەپ ءسومكەگە سالعان جىگىتتەر ەشتەڭە بولماعانداي جايباراقات جاتاقحانادان شىقتى. جولاي اسحانادان ءبالىش, توقاش جانە بىرنەشە شولمەك ليموناد الىپ, بۇيىردەگى جاسىرىن ەسىكتەن جاتاقحانانىڭ جەرتولەسىنە تۇستىك. قاراڭعى جەرتولەنىڭ ىشىمەن قارمانىپ, ءسال جۇرگەننەن كەيىن سايلاۋ الاسالاۋ ءبىر ەسىكتى اشىپ, ەلەكتر شامىن جاقتى. كەڭ بولمەنىڭ ءبىر بولىگى كۇرەك, ايىر, سىپىرعىش, قولاربا سياقتى شارۋاشىلىق زاتتارىنىڭ قويماسى ەكەن. بولمەنىڭ قالعان كەڭىستىگىن جىگىتتەر قارسىلىق شەرۋىنىڭ ورتالىق «شتابىنا» اينالدىرىپ الىپتى.
سايلاۋ جاڭادان قوسىلعان جىگىتتەردىڭ اراسىنان ەكى-ۇشەۋىن ىرىكتەپ الىپ, جەرتولەنىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا, جاتاقحانا جاققا «شۋحەرگە» قويدى. كەيىن بىلدىك, قارسىلىق شەرۋىنە شىققان ءاربىر ينستيتۋتتىڭ نەمەسە ۋچيليششەنىڭ ستۋدەنتتەرى وتريادقا توپتاستىرىلىپ, وترياد قۇرامىنداعى ءاربىر جاتاقحانانىڭ ستۋدەنتتەرى بريگاداعا ءبولىنىپ, ءاربىر بريگادا بىرنەشە زۆەنودان قۇرالعان ەكەن. سايلاۋ ءبىزدىڭ زۆەنونىڭ جەتەكشىسى بولىپ شىقتى. ءتارتىپ بويىنشا, ءبىز ءوزىمىزدىڭ زۆەنو جەتەكشىسىن عانا, زۆەنو جەتەكشىسى ءوزىنىڭ بريگاديرىن عانا, ال بريگاديرلەر جاتاقحانا كوميسسارلارىن عانا تانىپ, باعىنۋعا ءتيىس ەكەن.
جاتاقحانا كوميسسارلارى وترياد باسشىلارىن تاني ما, وترياد باسشىلارى كىمگە باعىنادى, ول جاعىن ەشقايسىمىز بىلگەنىمىز دە, بىلۋگە تىرىسقانىمىز دا جوق...
جەرتولە ەسىگىن تارسىلداتا قاققان وقىس دىبىستان سەلك ەتىپ, سانانى شىرماعان قالىڭ ويدان تەز ارىلدىم. ىشتەن جابىلعان ەسىكتى اشىسىمەن, كۇزەتتە جۇرگەن جىگىتتەردىڭ بىرنەشەۋى كەلىپ كىردى.
– بولدى! جۇمىستى دەرەۋ توقتاتۋ كەرەك! دەكانات جاتاقحاناداعى ءاربىر ءبولمەنىڭ ستۋدەنتتەرىن تىزىمگە الىپ, تەكسەرىپ جاتىر. ءبىر ساعاتتان كەيىن اكت زالىندا دەكانىڭ ءوزى جينالىس وتكىزەدى ەكەن. قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى كەلەدى. جينالىسقا قاتىسپاعان ستۋدەنتتەر سەسسياعا جىبەرىلمەيدى ەكەن...
ارتىق كۇدىك تۋعىزباس ءۇشىن قازىرگى جينالىسقا تۇگەلدەي قاتىسۋدى سايلاۋ تاعى دا نىعىرلاي تاپسىردى. مەن جىگىتتەرمەن قوشتاسىپ, جالعىز ءوزىم ايالداماعا تارتتىم...
قاس قارايا ۇيگە جەرلەستەرىم ماعاۋ, ءالحان باستاعان اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ءۇش-ءتورت ستۋدەنتى ساۋ ەتە ءتۇستى. ءۇي-ءۇيدىڭ پوشتا جاشىكتەرىنە, كوشەلەرگە ليستوۆكالار تاراتىپ ءجۇر ەكەن. ءبىز تۇراتىن كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ دە پوشتا جاشىكتەرىنە ۇندەۋ پاراقشالارىن سالىپ ۇلگەرىپتى. زايىبىم قارلىعاش كەشكى استىڭ قالعانىن جىلىتىپ, وننان-مۇننان ءتاتتى-دامدىلەرىن شىعارىپ, اشقۇرساق ستۋدەنتتەردى ءبىر تويدىردى. ىشتەرىنە ەل قونعان جەرلەستەرىم ءبۇگىنگى اتقارعان تىرلىكتەرىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەندى قايدا بارۋ كەرەك ەكەندىگىن ويلاستى.
– نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان قارسىلىق شەرۋى تۋرالى قالا ءبىراز قۇلاقتانىپ قالعان سياقتى. شىركىن, الىس اۋىلدارداعى اعايىندارىمىزعا حابار تاراتا الساق, تاماشا بولار ەدى, – دەدى ءالحان ارمانىن اشقانداي اقتارىلا سويلەپ.
– ارينە شالعاي اۋدانداردىڭ قازاقتارى قۇلاقتانسا, ۇلكەن دەمەۋ بولار ەدى, – دەدى ماعاۋ ونىڭ ءسوزىن قوستاپ.
– ونىڭ ءبىر جولى بار, – دەدىم مەن دە اڭگىمەگە ارالاسىپ. «ول قانداي جول؟» دەگەندەي سۇراۋلى پىشىنمەن ستۋدەنتتەردىڭ ءبارى ماعان قارادى. – قالانى وندىرىستىك ايماقپەن جالعاستىراتىن «بۇكىر كوپىردى» ءبارىڭ بىلەتىن شىعارسىڭدار. سول كوپىردىڭ جانىندا «اتپ-3» دەگەن اۆتوكولىك مەكەمەسى بار. شالعاي اۋداندارعا جۇك تاسيتىن «زيل-130» ماشينالارىنىڭ ءبارى وسى مەكەمەنىڭ يەلىگىندە. الىس اۋداندارعا باراتىن ماشينالار سەنبى كۇنى جۇكتەرىن تيەپ قويىپ, جەكسەنبى كۇنى ەرتەلەتىپ جولعا شىعادى. ءدال قازىر «اتپ-3»-ءتىڭ اتشاپتىرىم اۋلاسى جۇك تيەلگەن كولىكتەرگە تولىپ تۇر. ليستوۆكالاردى سول جۇكتەردىڭ ارا-اراسىنا جاسىرساق, جۇكپەن بىرگە بارلىق جەرلەرگە تارايدى. اتشاپتىرىم اۋلانىڭ قورشاۋى اڭعال-ساڭعال, كەز كەلگەن جەرىنەن كىرۋگە بولادى. اۋلانىڭ ءىشىن تىمىسكىلەپ, كۇزەتشىنىڭ يتتەرى جۇرەدى. اش يتتەرگە تاماق تاستاساڭ, دىبىستارىن دا شىعارمايدى.
– ەندەشە نە وتىرىس؟ اۆتوبۋستار توقتاماي تۇرعاندا, قالانىق شەتىنە ىلىگىپ قالايىق, – دەپ ءالحان ءبارىمىزدى دۇرلىكتىرە ورنىمىزدان تۇرعىزدى.
ءبىز «اتپ-3»-ءتىڭ اتشاپتىرىم اۋلاسىنىڭ تۋ سىرتىنان ىشىنە كىرىپ, كۇزەتشىنىڭ ابالاعان يتتەرىمەن «دوستاسقانشا» ءتۇن ورتاسى دا بولىپ قالدى. ءبىرشاماسى ماشينكاعا باسىلعان, ءبىرشاماسى قولمەن جازىلىپ كوبەيتىلگەن ءۇندەۋ پاراقشالارىن بەسەۋمىزگە تەڭدەي ءبولىپ, قاز-قاتار ءتىزىلىپ تۇرعان ماشينالاردى ارالاپ كەتتىك. ءبىز كومىر, اعاش تيەلگەن ماشينالاردى اينالىپ ءوتىپ, جاشىكتەر جانە تەڭ-تەڭ كەنەپ قاپتارعا سالىنعان جۇكتەر تيەلگەن كولىكتەردى تاڭداپ الدىق. ليستوۆكالاردى جاشىكتەردىڭ سىرتتان كورىنبەيتىن جاقتارىنا جاپسىرىپ, كەنەپ قاپتار بۋىلعان ارقانداردىڭ اراسىنا جاسىردىق. قولدا بار پاراقشالاردى تۇگەل تاراتىپ, جاياۋلاپ-جالپىلاپ ۇيگە جەتكەندە, جازدىڭ قىسقا ءتۇنى دە ءتۇرىلىپ بارا جاتقان ەدى...
(جالعاسى بار)
