قازىرگى تاڭدا «تۇنگى سوت» 16 وبلىستىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل سوتتا كوبىنە جول-كولىك وقيعالارى قارالادى جانە ونداي وقيعالاردىڭ ورىن الۋىنا سەبەپ ايقىن جانە تالاسسىز بولسا, سوت قاۋلىسى ءارى كەتسە ءۇش ءتاۋلىكتىڭ ىشىندە شىعادى. سونداي-اق قىسقا مەرزىمدە كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق زياننىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ساقتاندىرۋ كومپانياسىنان جابىرلەنۋشىگە بەرىلەتىن تولەماقىنى جەدەلدەتىپ الۋىنا كومەكتەسەدى. وسى جوبانىڭ ارقاسىندا ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن الۋعا كەتەتىن ۋاقىت 100 كۇننەن 15 كۇنگە قىسقارعان.
جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا «تۇنگى سوت» شەڭبەرىندە 15 490 اكىمشىلىك ءىس قارالعان. وسى رەتتە قاناتقاقتى جوبا ءناتيجەلەرىنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىنىڭ توراعاسى ءۋاليحان راحماتۋللاەۆتان ناقتىلاپ سۇراپ بىلدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, «تۇنگى سوت» جوباسى بارىسىندا ەلوردادا 2018 جىلى 2441 اكىمشىلىك ءىس قارالعان. جوبانىڭ ءبىرىنشى ايىنىڭ وزىندە, ناقتىسى 4 ماۋسىم مەن 13 شىلدە ارالىعىندا 382 ءىس قوزعالىپتى. وعان قاتىسقان 795 ادامنىڭ 413-ءى زارداپ شەككەندەر ەكەن. ال 2019 جىلدىڭ باسىنان باستاپ بەس ايدا 5 مىڭنان اسا ادام قاتىسقان 2601 ءىس قارالىپتى.
سوت كوبىنە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 610-بابىنا سايكەس كولىك قۇرالدارى جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا, كولىك قۇرالدارىنا نەمەسە باسقا م ۇلىككە زيان كەلتىرۋ ىستەرىن قاراعان. ال قازان ايىنان باستاپ سوتتىڭ بۇل جۇيەسى وتباسىلىق-تۇرمىستىق قارىم-قاتىناس اياسىندا تۋىنداعان داۋلاردى قاراي باستادى. بۇل تۇرعىدا قوزعالعان ىستەردىڭ دەنى ەكى جاقتىڭ تاتۋلاسۋىمەن اياقتالعان. سونداي-اق اقبتك 517-بابىنا سايكەس كوشى-قون زاڭناماسىنا بايلانىستى ىستەر دە ەنگىزىلگەن. بۇل اۋەجايدا قۇجاتىنان شيكىلىك شىعىپ بوگەلىپ قالعان شەتەلدىكتەردىڭ ماسەلەسىن شۇعىل تۇردە, شىعىنسىز سول كۇنى شەشىپ, جولىنان قالدىرماۋعا جاعداي جاسادى.
«وسى جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى سوت تورەلىگى جۇمىسىنىڭ ءناتيجەلەرىنە وڭ اسەرىن تيگىزىپ, جالپى تارتىپتە قارالاتىن اكىمشىلىك ىستەردىڭ سانى قىسقاردى. ماسەلەن, كۇندىز سۋديالاردىڭ جۇكتەمەسى ايتارلىقتاي ازايىپ, بۇل نەعۇرلىم كۇردەلى ىستەردى قاراۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا نەگىز بولدى جانە باسقا دا ىستەر بويىنشا اپەللياتسيالىق شاعىمداردىڭ سانى سيرەدى. «ءتۇنگى سوتتىڭ» العاشقى جەتى ايىنىڭ ستاتيستيكاسىنا سايكەس ءبىر سۋديانىڭ جۇكتەمەسى ايىنا 50-55 ىسكە تومەندەدى. مىسالى, 2018 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن ءبىر سۋديا ورتاشا ەسەپپەن ايىنا 300-330 ءىس قاراسا, قازىر 250-260 ىسكە قىسقارعان. ياعني, ءبىر سۋديا ءبىر كۇندە 10-11 ءىس بەلگىلەيدى. ال 2017 جىلى ءبىر كۇندە 25-تەن 40 ىسكە دەيىن قاراعان. بۇعان قوسا ءىستى مۇقيات جانە ساپالى قاراۋ ءۇشىن, اسىرەسە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارەكەتتەرى مەن شەشىمدەرىنە شاعىم جاساۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت تابىلدى. اكىمشىلىك ماتەريالداردىڭ كەلىپ تۇسكەن كۇنى, دەرەۋ قارالۋى ازاماتتاردىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىردى. «تۇنگى سوتتا» تالاسسىز ىستەردىڭ ىقشامدالعان تارتىپپەن قارالۋى ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى جۇمىستارىنان قول ۇزبەي, ۋاقىتتارىن ءتيىمدى قولدانۋىنا ءمۇمكىندىك بەردى. ونىڭ ءۇستىنە كەشكى ۋاقىتتا ادام سانى دا ازايىپ, كەلگەندەر كەزەگىن كوپ كۇتپەستەن, ءىسى تەز ىڭعايلانادى. سوندىقتان ازاماتتار تاراپىنان بۇل جوباعا قاتىستى تەرىس پىكىرلەر مەن شاعىمدار تۇسكەن جوق», دەيدى ۋ. راحماتۋللاەۆ.
بىلتىر قاراشانىڭ سوڭىندا اكىمشىلىك سوت سۋديالارى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان ءدوڭگەلەك ۇستەل ءوتىپ, وندا «ءتۇنگى سوت» جۇمىسىنىڭ ءناتيجەلەرى تالقىلاندى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى جوبانىڭ ازاماتتاردىڭ نارازىلىعىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزگەنىن ايتىپ, ودان ءارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە قولدانىسقا ەنگىزۋدى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى.
سول جيىندا نۇر-سۇلتان قالاسى ءىىد جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى «تۇنگى سوتقا» قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋعا بايلانىستى ىستەردى قاراۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. بۇل ۇسىنىستى قاتىسۋشىلار ءبىراۋىزدان قولداعان.
سونىمەن قاتار «تۇنگى سوتتىڭ» ءتيىمدىلىگىن ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىندە جانە «تورەلىك» جۇيەسىندە قىسقاشا قاۋلى ۇلگىسىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالدى. تۇنگى سۋديا ءبىر ايدا 400, ءار كەشتە 20-50 ءىستى قاراعاندىقتان, قاۋلىلار كەلەسى كۇنى بەرىلەدى. بۇل تۋرالى سول كۇنى سمس ارقىلى حابارلانادى. قازىرگى تاڭدا جول-كولىك وقيعالارىنىڭ كوبەيۋىنىڭ سالدارىنان سوتقا تۇسەتىن سالماق تا اۋىرلاعان. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى 15 جۇمىس كۇنىندە «تۇنگى سوت» 402 ءىس قاراعان. قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 900-گە جۋىق ادام, ءبىر كەشتە ەلوردالىق اكىمشىلىك سوتقا 70-90 ادام كەلگەن.
جول-كولىك وقيعالارىن تەز تىركەپ, ءتيىستى قۇجاتتاردى تولتىرۋ دا ەداۋىر جەڭىلدەدى. ونىڭ ءبىر مىسالى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى پروتسەستى اۆتوماتتاندىرۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولداپ, 2019 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردى قوسقاندا ءاربىر پوليتسيا قىزمەتكەرى ەلەكتروندى پلانشەتپەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل جول ءۇستىندە ورىن العان جاعدايدى پاراققا جازىپ نەمەسە بولىمشەگە بارىپ اۋرە بولماي, سول جەردە رەتتەۋگە ىڭعايلى بولدى.
