عىلىمعا ناسيحات جەتىسپەيدى
عىلىم – ءححى عاسىردا دامۋشى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, تابىسىن كوتەرۋدىڭ كىلتى. دەسەك تە, ەلىمىزدە عىلىمنىڭ اينالاسىندا كۇرمەۋى قيىن تۇيتكىلدەر جەتەرلىك. قازاقستاندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,13%-ى عانا عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا بولىنەدى. دامىعان ەلدەردە 3 پايىز, ءتىپتى كەي مەملەكەتتەردە 5-6 پايىزعا دەيىن جەتەدى. بۇل – ءبىرازدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە.
وسىدان-اق عىلىمعا قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن بولجاي بەرۋگە بولادى.
جاس عالىم بەيبىت ءابدىكەنوۆ بۇدان بولەك تاعى ءبىر ءتۇيتكىلدىڭ باسىن اشىپ بەردى. «جاستار جىلىنىڭ اياسىندا جاس عالىمداردىڭ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ 3 ملرد تەڭگەگە ۇلعايماق. بۇل جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ىسكە اسادى. ال بىلتىرعى جەلتوقساندا سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆپەن كەزدەسىپ, عىلىمداعى كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى ورتاعا سالدىق. مۇنداي قابىلداۋ بۇرىن بولمادى. بىراق مەملەكەتتىڭ قارجى ءبولىپ, ۇكىمەتتىڭ ديالوگقا ءتۇسىپ جاتقانى جەتكىلىكسىز. قازاق عىلىمىنىڭ ناسيحاتى كەم, ءتىپتى جوقتىڭ قاسى. قازىر وتاندىق ارنالاردا عالىمداردىڭ ەڭبەگىن كورسەتەتىن, عىلىم تۋرالى ساراپتاما جاسايتىن باعدارلاما بار ما؟», دەيدى ب.ابدىكەنوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, دامىعان ەلدەردە كىشكەنتاي عانا جەتىستىكتى جۋرناليستەرى مۇمكىندىگىنشە جارقىراتىپ كورسەتەدى. بىزدە بۇل – كەمشىن. ال باق ناسيحاتتىڭ كوزى, جاڭالىقتىڭ ءوزى عوي.
كەش قالانعان ىرگەتاس
الەمدە عىلىم جاستاردىڭ جولىنا اينالىپ كەلەدى. قازاقستاندىق جاستاردى ءبىز 35 جاسقا دەيىنگى عالىمداردىڭ سانىمەن ولشەپ وتىرمىز. الايدا دۇنيە ءجۇزىنىڭ دامىعان ەلدەرىندە سوڭعى عىلىمي جاڭالىقتاردى 20 جاسقا دەيىنگى عالىمدار اشقان. باناننىڭ قابىعىنان بيوپلاستيك ويلاپ تاپقان 16 جاستاعى تۇرىك قىزى ەليف بيلگين, 15 جاسىندا ءموبيلدى قوسىمشا ويلاپ تاۋىپ, ونى اتاقتى «Yahoo» كومپانياسىنا 30 ميلليون دوللارعا ساتقان بريتاندىق نيك د’الويزيو, الىپ مۇحيتتاردى قوقىستاردان تازارتاتىن جۇيەنى ىسكە قوسقان نيدەرلاندىق ونەرتاپقىش بويان سلات, تاعىسىن-تاعى. ءتىزىمدى تولاسسىز جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. نەگە بۇل قاتاردا قازاق بالالارى توبە كورسەتپەيدى؟ سەبەبى بىزدە بالاباقشادان باستاپ, مەكتەپ, كوللەدج, ۋنيۆەرسيتەتتەگى باكالاۆريات, ءتىپتى ماگيستراتۋرا تەك ءبىلىم بەرەدى. بۇل عىلىم ەمەس. ال شەتەلدە عىلىم بالاباقشادان باستالىپ, مەكتەپتە جالعاسىپ, كوللەدجدە-اق جەمىسىن بەرە باستايدى. ماسەلەن, اقش-تا بالاسى مەكتەپتىڭ دايارلىق سىنىبىنا بارعان ارىپتەسىمىز مۇرات ەسجان ۇلىنىڭ وتە قاراپايىم بولسا دا, عىلىمنىڭ ۇشقىنى بار, ءبىر نارسەنى ويلاپ تابۋعا يتەرمەلەيتىن تاپسىرمالاردى كوپ ورىنداعانىن ايتادى.
جوعارىدا ءبىز مىسال ەتكەن ەلدەر عىلىمىنىڭ جاس بولاتىن سەبەبى – عىلىمعا باۋلۋ بالالىق شاقتان باستالۋىندا ەكەن. بىزدەگى تاعى ءبىر كەدەرگى – بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان قازاقشا جۋرنالداردىڭ جوقتىعى. «ويلا» اتتى جالعىز عىلىمي جۋرنال بار. ودان باسقا «National Geographic» جۋرنالىنىڭ قازاقشا نۇسقاسى شىعادى. بىراق بۇل باسىلىم بالالارعا ارنالعان دەۋگە كەلمەيدى. عىلىمي جاڭالىقتار مەن جەتىستىكتەردى قىزىقتى دا جەڭىل جەتكىزەتىن ءبىردى-ەكىلى «ۇلان» سەكىلدى گازەتتەر بار. ال «بالاپاننىڭ» ورنى ءبىر باسقا. سوڭعى ۋاقىتتا «+ شەكسىزدىك», «جاس عالىم» سەكىلدى باعدارلامالار قولعا الىندى. الايدا بالا دامۋىن – بولاشاق ماسەلەسىن تەك ءبىر تەلەارناعا ىسىرىپ قويۋعا بولا ما؟
عىلىمنىڭ ىرگەتاسى بىزدە كەش قالانادى. ەڭ قيىنى, بۇل – ءبىز ءۇشىن قالىپتى قۇبىلىس. ول ءوز كەزەگىندە كەيىنگى قادامداردى كەشىكتىرەدى.
ماگيستراتۋرا عىلىم با, الدە بىلىكتىلىك پە؟
قازاقستاندا ماگيستراتۋرا – عىلىمنىڭ باستاپقى قادامى. بىراق ونى قازىر قوعامدا عىلىمنىڭ باستاۋى دەپ ەمەس, تەك بىلىكتىلىك رەتىندە قابىلداۋ بەلەڭ الدى. نەگە؟ ويتكەنى ايلىعىڭ كوبەيەدى. وعان قوسا تالاپ سونداي: ماگيستر دەڭگەيىنسىز كەيبىر مەكەمەلەر جۇمىسقا المايدى. ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ف.جاقىپوۆا: «ماگيستراتۋرا – اكادەميالىق دارەجە. سوندىقتان ماگيستر-عالىم دەۋگە كەلمەيدى. ال بىلىكتىلىككە قاتىستى ماسەلەنى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنان ەمەس, جۇمىس بەرۋشى تاراپتان سۇراۋ كەرەك», دەيدى. ءيا, ءار ماماننىڭ ماقساتى – ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە بولۋ. بىراق وسى ماقسات عىلىمنىڭ دامۋىنا, جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا, قوعامنىڭ عىلىمعا دەگەن وڭ كوزقاراسىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ تۇرعان جوق پا؟
مەملەكەت 2018 جىلى 13220 گرانتتى تەك ماگيستراتۋراعا ءبولدى. ەندى ويلاڭىز, ورتا ەسەپپەن جىل سايىن 10 مىڭ ماگيستر دايىندالادى. ونىڭ اربىرىنە جىلىنا 700 مىڭ تەڭگەدەن اسا ستيپەنديا تاعايىندالادى. سوندا جىلىنا شامامەن 70 ملرد تەڭگە ماگيستر دايارلاۋعا كەتەدى. شەتەلدەردە, ايتالىق انگليادا «جاس عالىم», «دوكتورانت» ءمارتەبەسىن يەلەنۋگە ماگيستر دارەجەسىنىڭ بولۋى مىندەتتى ەمەس. ناقتى عىلىمي جوباڭىز بولسا, بەلگىلى ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى جەتەكشىلىك ەتۋگە كەلىسسە, الەۋەتىڭىز جەتىپ تۇرسا, باكالاۆردان كەيىن-اق دوكتورانتۋراعا جول اشىق. بۇل – جاستاردىڭ عىلىمعا كەلەتىن جولىن كەمى 2 جىلعا قىسقارتادى دەگەن ءسوز. ال بىزگە بۇل باعىتتى ەنگىزۋ ءۇشىن بۇكىل جۇيەنى وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى. ەگەر, مۇنداي قادامعا بارار بولساق, بۇل جىل سايىن 70 ملرد تەڭگە ۇنەمدەۋىمىزگە جول اشار ەدى. ال, ۇنەمدەلگەن قارجىنى جاس عالىمدارعا بەرۋگە بولماس پا؟!
عىلىمعا جەتۋ – ۇزاق جول
جارايدى, ماگيستراتۋرانى بىتىرگەن جىل سايىنعى 10 مىڭ ادامنىڭ ەڭ بولماعاندا 5 مىڭى عىلىم جولىنا ءتۇسۋدى ماقسات ەتەدى دەلىك. بىراق نەگە ناتيجە جوق؟ نەلىكتەن ماگيستراتۋرانى تامامداعانداردىڭ باسىم بولىگى دوكتورانتۋرانىڭ گرانتىنا تالاسپايدى؟ ويتكەنى قولىندا ماگيسترلىك ديپلومى بار ماماندا ەكى جول تۇرادى: عىلىم نەمەسە ءوندىرىس. دوكتورانتۋراعا تۇسكەندەرگە ايىنا 80 مىڭ تەڭگە ستيپەنديا بەرىلەدى. ول 25-تەن اسقان ادام. ونىڭ وتباسى بولۋى مۇمكىن, بولماعاننىڭ وزىندە 80 مىڭ تەڭگە بولاشاعى ءۇشىن قور جيناي ءجۇرىپ وقۋعا, ياعني عىلىممەن تولىق اينالىسۋعا جەتپەيدى. سوندىقتان قوسىمشا جۇمىس ىزدەيدى. بۇل عىلىمعا كوپ بولسا, 30 پايىز ۋاقىتىن بولەدى دەگەندى بىلدىرەدى. ەندى تاڭداۋدا تۇرعان ەكىنشى جول قانداي؟ «قازمۇنايگازدىڭ» ءوندىرىسىنە ەڭبەككە كىرىسكەن قىزمەتكەر 500 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تابىس تابادى. ياعني الەۋەتى جوعارى, بىلىكتى مامان ەكى جولدىڭ قايسىسىن تاڭدايتىنى بەلگىلى. ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە وتباسىلىق نەمەسە جەكە بيۋدجەتىن بىرجاقتى ەتىپ, قور جيناپ العاننان كەيىن عىلىمعا قايتا بەت بۇرۋى مۇمكىن. ال بۇل كەزدە مامان كەمى قىرىققا تاقاپ قالادى. بۇل – عىلىمدى جاسارتۋعا كەدەرگى.
دەڭگەي دەگەن دۇنيە بار
شىن مانىندە, مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزدەن وقيتىن, ولارعا ارناپ شىعارىلاتىن عىلىمي باسىلىم ماسەلەسى ءاتۇستى قارايتىن كەدەرگى ەمەس. نەگە؟ ويتكەنى ول – ناعىز عىلىمنىڭ قاينار بۇلاعى. بۇل تۇس اقساپ تۇرعاندا, قالعانىن قوزعاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز. جاستايىنان عىلىمي جۋرنالدى وقىپ, وعان ءوزىنىڭ ەڭبەگىن جازۋعا داعدىلانعان ادام جيىرماعا جەتپەي-اق جەتىلەدى, شىڭدالادى. قازىر ەلىمىزدەگى بەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردە, ايتالىق, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى شەتەلدەن شاقىرتىلعان مىقتى ماماندار حالىقارالىق كورسەتكىشتەگى دەڭگەيى بويىنشا قابىلدانعان. ال بۇل دەڭگەي عالىمداردىڭ عىلىمي جۋرنالدارعا جاريالانعان ماقالالارى نەگىزىندە جاسالادى. ءبىزدىڭ عالىمدار اتالعان كورسەتكىشتە وتە تومەن ساتىدا تۇر. بۇل تۋرالى پروفەسسور بولات كەڭەسوۆ جاس عالىمدار اليانسى (Young Reseاrسhers Alliance نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جاس عالىمدارىنىڭ باستاماسىمەن بىلتىر قۇرىلدى. قازىر ۇيىمعا قازاقستان, ازيا, ەۋروپا جانە سولتۇستىك امەريكانىڭ عىلىمي ۇيىمدارى مەن جوو-لاردىڭ 200 عىلىمي قىزمەتكەرى, زەرتتەۋشىلەرى مۇشە – اۆتور) ۇيىمداستىرعان I جاستار عىلىمي فورۋمىندا ايتتى. «الەمدەگى بەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەر وقىتۋشىلاردى, پروفەسسور, عالىمداردى جاريالانعان ماقالالارىنا قاراي قىزمەتكە قابىلدايدى. ارينە وتىلىنە نەمەسە سىڭىرگەن ەڭبەگىنە قوسىمشا قاراۋى مۇمكىن. بىراق باستى نازار ماقالالارى مەن سونىڭ نەگىزىندە جاسالعان حالىقارالىق كورسەتكىشكە اۋدارىلادى. عىلىم دەگەن ماقالا», دەيدى پروفەسسور. ول ءوزىنىڭ زەرتتەۋىندە توپ-وندىققا كىرەتىن جۋرنالدارداعى ماقالالار مەن ىزدەلگەن ەڭبەكتەردىڭ سانىنا جاسالعان دياگراممانى ۇسىندى. وندا 1995-2019 جىلدار ارالىعىنداعى ناتيجە كورسەتىلگەن. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان ماقالا سانىن 1000 داناعا دا جەتكىزە الماعان, ال يران عالىمدارىنىڭ جازعاندارى 9 مىڭنان اسقان. قازاقستاندىق زەرتتەۋلەردىڭ دامۋ كورسەتكىشىن بەينەلەگەن قىزىل سىزىق شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ءالى جەر باۋىرلاپ ءجۇر. نەگە؟ ويتكەنى ماقالا جازۋ جاعى اقساپ تۇر. ال حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالداردىڭ تالابى كۇشتى. جوعارى تالاپتان ءوتۋ ءۇشىن جاستايىنان شىڭدالۋ كەرەك.
عالىمعا كوڭىل بولسەڭىز...
عىلىمعا كوڭىل بولگەن ادام ءسوزسىز عالىمعا نازار سالادى. سەبەبى عىلىمدى جاسايتىن دا, العا سۇيرەيتىن دە – عالىم. عالىمنىڭ ءحالى قالاي؟ ناقتىراق ايتساق, جاستاردىڭ عىلىمعا كەلۋىنە قانداي جاعداي جاسالىپ جاتىر؟ الىسقا بارماي-اق قويايىق, كورشى وزبەك ۇكىمەتى عىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا دايىندالعان باعدارلاما بويىنشا جاس عالىمداردى ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدى قولعا الدى. ساراپشى, وزبەكستانداعى عىلىم جانە تەحنولوگيا اگەنتتىگى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى وليمجون تۋيچيەۆ جاس عالىمدارعا كونسۋلتاتسيا ءجۇرىپ وتىراتىنىن جانە ۇيمەن قوسا ارنايى ستيپەنديا تاعايىندالاتىنىن ايتقان. بىزدە شە؟ جاۋاپتى مەكەمەگە جولاي كەتسەڭ, عىلىم كوميتەتىنىڭ وكىلى (توراعانىڭ ورىنباسارى اسقار بەكەن ۇلى) سەكىلدى سۇحباتتان باس تارتادى نەمەسە «جاعداي جاسالىپ جاتىرمەن» جىلى جاۋىپ قويادى. ولاي بولسا, ناتيجە قايدا؟
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – جاس عالىمعا كوڭىل ءبولىنبەيىنشە, قازاق عىلىمى جاسارمايدى. ال جاس عالىمدى دوكتو-رانتۋرادان ەمەس, بالاباقشادان دەپ تىم تەرەڭدەمەي-اق قويالىق, مەكتەپتەن ىزدەگەندە عانا سان ەمەس, ساپا سويلەيدى.
