قوعام • 06 ماۋسىم، 2019

ۇلت ۇياتى

903 رەت كورسەتىلدى

ۇلتتى ساقتايتىن – ۇلى قاسيەتتەرى. ۇلى قاسيەتىنەن جاڭىلىپ جازا باسقان ۇلت ۇتىلادى. ۇتىلۋ ءوز الدىنا جۇتىلىپ، ۇرپاق الدىندا ۇياتقا قالادى. سالعىرتتىعىنان ساباق الىپ، ەس جيعان جۇرتتار بار. كەر زاماندا ءوز ۇلتىنا شەكەسىنەن قاراپ، شىرەنىپ كۇن كەشكەندەر، كەيىنگى بۋىننىڭ الدىندا جاسىپ، جاسقانىپ شەرمەندە بولارى ءسوزسىز.

ۇلتتىڭ بار وكىلى ۇلت ۇياتىنا جاۋاپتى. بۇل جولداعى اقيقاتتى وزگەگە سىلتەپ، ءوزىڭدى اقتاپ الا المايسىڭ. جانسارايىڭ تازا بولماي سىرتىڭ جىلتىراپ، ءسوزىڭ سولكەبايداي، سىڭعىرلاعان كۇلكىڭ بۇگىن دۇرىس كورىنگەنمەن ەرتەڭ قۇپياسى اشىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس.

ۇلت ۇلىلارى: «اتادان قالعان سارا جولىڭ بار» (تولە بي) دەپ، جولدان جاڭىلماۋدى نۇسقاعان ەدى. جولدان جاڭىلىپ، جورتاقتاساڭ: «ارىلمايتىن سورىڭ بار... ەركەك بولىپ تۋدى دەپ مىنا سەنى كىم ايتار» (تولە بي) دەيدى.

بۇل سوزدەردىڭ ارعى جاعى جەكە ادامعا ايتىلعانداي كورىنگەنمەن – ۇلت نامىسى جاتىر. ۇلتتى ۇياتقا قالدىرمايىق دەگەن يدەيا مەنمۇندالاپ تۇر.

اناۋ زاماندا الاش  قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «جۇرت ىسىنە جانى اشىپ، جۇرت نامىسىنا قانى قىزاتىن قازاقتا ادامدار از بولادى... ۇلت نامىسى دەگەن ءسوز قازاقتىڭ كوبىنە تۇسىنىكسىز نارسە. وتباسىنا كەلەرلىك بالە بولماسا، جۇرت باسىنا بالەنى ويلاپ، ۋا­يىمدامايدى. قۋانىشى، قايعىسى وتباسىنان اسپايدى. ۇلت نامىسى دەگەندى قازاقتىڭ كوبى ەكى اۋىلدىڭ، ەكى تاپتىڭ يا ەكى رۋدىڭ نامىسى دەپ ۇعادى»، دەيدى.

ودان بەرى دە ءبىر عاسىر ءوتتى. زامان وزگەردى. وزىنەن باسقانى كورمەيتىن كورسوقىرلىق ءوشىپ، قازاققا ۇلت ۇياتىن ويلايتىن كۇن كەلگەلى قاشان. «ۇلت جۇمىسى – ۇلكەن جۇمىس» (ا.بايتۇرسىن ۇلى) ەكەنىن سەزىنسەك كەرەك ەدى. بىراق اباي ايتقانداي، زامانعا كۇيلەپ، نارىق بيلەپ كەتكەن تۇستا ۇلت ۇياتىنان گورى، قاراباستىڭ قامى العا وزىپ كەتكەندەي. اسىرەسە بۇل ىستە قاراپايىم جۇرتتان بۇرىن، ۋاقىت اعىمى دەپ كەيبىر قولى ۇزىنداردى، ەسەبىن تۇگەندەۋگە ۇمتىلعانداردى، باسقانى تارپىپ، ءوزى قارپىپ قالۋعا جۇگىرگەندەردى العا ءتۇسىپ كەتە بەرەتىندەردى «تاربيەلەپ» شىعارعاندايمىز.

 وندايلاردىڭ جات قىلىعى كوپ جاعدايدا ارتىنان اشىلىپ قالىپ، ءوزى عانا ەمەس، ۇلتتى دا ۇياتقا قالدىرىپ ءجۇر. ونى بادىرايتىپ ايتىپ، بايانداماساق تا حالىق جەگى جەمقورلىقتى، سىبايلاستىقتا كورىپ، ءبىلىپ وتىر. تىيىلار دەيدى، بىراق ۇستالعاندار ازايمايدى. اتتارى ءجيى ەستىلەدى. ونداي قىلىق اينالاسىن عانا ەمەس، ۇلتقا، قازاققا قاسىرەت بولىپ تۇرعانداي.

ءتىپتى اتىن اسپەتتەپ، ۇلگىسىن ۇلىقتاپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ اراسىنان «ءاي، كاپىردى» اڭعارعاندا اۋزىڭدى اشىپ، كوزىڭدى جۇمۋ بىلاي تۇرسىن، «بۇل نە سۇمدىق، ۇلت نامىسىن قالاي ەستەن شىعارىپ وتىر؟ ونىڭ اتى مەن زاتىن بىلاي قوي، ۇلت اتىنا كىر كەلتىرىپ، كىرمەنىڭ قىلىعىن جاساعانى نەسى؟» دەمەسكە شاراڭ قايسى؟ ءتىپتى ۇلت بەتىنە داق بولىپ ءتۇسىپ، دات بولىپ جابىسىپ جاتىر ەمەس پە؟

«ەندى جۇبانىش – جالعىز ءبىز بە، ەلدىڭ ءبارى ءسۇيتىپ-اق ءجۇر عوي، كوپپەن كورگەن – ۇلى توي» (اباي) – بۇل ءۋاج قازاققا قازىر جات بولۋى كەرەك. ەڭسەسىن جاڭا تىكتەپ كەلە جاتقان ۇلتىمىزعا «كوپپەن بىرگە بولسا بولدى» (اباي) جۇبانىش ەمەستەي. كەڭدىككە سالىپ «ە» دەگەنىمىزبەن، جاعالاستىرىپ تۇرعان جاھاندانۋ تولقىنى ۇلتتى ءبىر جاعاعا ىقتىرىپ جىبەرمەي مە؟ جۇبانىشتىڭ دا جۇبانىشى بار.

ۇلت ۇياتىن جان باعىستىڭ جايى وسى دەگەن الدىڭعى تولقىن، ونىڭ ىشىندە اۋقاتتىلار بولىپ شىعا كەلگەندەر، تىزگىن ۇستاعاندار ويلاماسا، كەيىنگى بۋىن سول قارەكەتكە قاراپ، «دۇرىس ەكەن بىزدە سويتەلىك» دەگەن قادامعا بەت بۇرا بەرۋى مۇمكىن. سودان دا شىعار، كەيبىر جاستاردىڭ اراسىنداعى ورەسىزدىك ءورىسىمىزدى تارىلتىپ، ۇرەيگە بوي الدىراتىنداي. ونى بۇگىن جاسىرعانمەن ەرتەڭ وپىندىرىپ جۇرمەي مە دەگەن ءبىر وي مازالايدى.

كەزىندە ەركىندىكتى ەرىككەننىڭ ىسىندەي كورگەن ورالىمسىزدىق مىڭداعان جاستىڭ اداسۋىنا اكەلدى. ولاردىڭ ءبىر شوعىرى سيريادان ءبىر-اق شىقتى. بۇل دا ۇلتتى ۇياتقا قالدىردى. بەيكۇنا ۇل مەن قىز ول جاقتان جەتىم بولىپ ورالىپ جاتىر.

كەشەگى الاش ارىستارى ۇلت پەن جۇرت، ۇلت نامىسى، ۇلت ارى دەگەندى اۋىزدارىنان تاستاماعان. بۇل جولدا ولار شىبىن جانىن اياماي جاقسى ماعىناسىندا ۇلتشىلدىق تانىتتى. جاساندى سوزگە، ورنى كەم جۇبانىشقا بوي الدىرعان جوق. ۇلت ىسىنە يمانىنداي ۇيىدى. ءبىز دۇرمەكپەن ءجۇرىپ سول قاسيەتتى جوعالتىپ العاندايمىز. ۇلتىمەن ماقتانا الماعان، ونىڭ ۇلگىسىن ۇلىقتاماعان وزگەنىڭ قىزىلىنا جىعىلماي قويماسا كەرەك.

ۇلتتى ساقتايتىن – ۇلت ۇياتى. ۇلت ۇياتىن ويلاماساڭ اشىق-شاشىق قالا بەرەرىڭ انىق. اشىق-شاشىق قالۋ وزگەنىڭ باسىنۋىنا اكەلۋى كادىك. ەندەشە، ماعجان اقىن سوزىنە جۇگىنىپ «ازامات! اناۋ قازاق قانىم دەسەڭ، جۇماقتىڭ سۋىن اپار، جانىم دەسەڭ. بولماسا، ءىبىلىس بول دا، ۋ الىپ بار، توقتاتام تۇنشىقتىرىپ زارىن دەسەڭ... ۇمىتپاعان ءوز ۇلتىن، قايراتتى جاس جىگىتتەر!» دەگەن سوزىنە باعۋىمىز كەرەك. بۇل ۇلى اقىننىڭ ۇلتقا ايتقان ءسوزى، ارتىندا ۇلت ۇياتى جاتقانى دا راس.


سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار