2018 جىلى تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ قولداۋىمەن يۋنەسكو شەڭبەرىندە بۇل شىعارمانىڭ جاريالانۋىنىڭ 100 جىلدىعى اتالىپ وتكەنى دە ەسىمىزدە. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وسىعان ورايلاستىرا وتىرىپ, قىرىق جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى «اقيقات سىيىن» زەرتتەپ كەلە جاتقان, كەشەگى اتاقتى تۇركىتانۋشى ءا.نادجيپتەن باتا العان, «XIV عاسىرداعى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ سالىستىرمالى لەكسيكاسى» اتتى 1977 جىلعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنان باستاپ, ۇزاق ۋاقىت سارىلا زەرتتەگەن ب.ساعىندىق ۇلىنىڭ عىلىمي- زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىن جاريالاۋى ماقتارلىق ءىس.
ەكى كىتاپتان تۇراتىن زەرتتەۋدە «اقيقات سىيىنىڭ» التى نۇسقاسىنىڭ ءىشىندەگى عىلىمي قۇندىلىعى جاعىنان جوعارى, ءبىرشاما تولىق دەپ تانىلعان 3 نۇسقاسىن الىپ, عالىم تولىق سوزدىگىن جاساعان, ەسكەرتكىشتىڭ تۇركىشە-قازاقشا ءسوزدىگىن, اراب-پارسى ەلەمەنتتەرىنىڭ قازاقشا اۋدارماسىن بولەك جاريالاعان.
ب.ساعىندىق ۇلى مۇنى «كەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ, تۇركىتانۋمەن اۋەستەنۋشىلەردىڭ پايدالانۋىنا جەڭىل بولسىن» دەپ جازعانىن ەسكەرتەدى. «اقيقات سىيىنداعى» سوزدەر مەن گرامماتيكالىق تۇلعالاردىڭ ەسكى قىپشاق تىلىنە, سونداي-اق بۇگىنگى قازاق تىلىنە قاتىسى بار ەكەنىن تۇلعالاردىڭ فونەتيكالىق, مورفولوگيالىق, سەمانتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ ارقىلى كوز جەتكىزەدى.
ماسەلەن, ەڭ الدىمەن, «ھيبات-ۋل حاقايق» تىلىندەگى سوزدەردىڭ دىبىستىق جاعىنان تۇلعالانۋى جاعىنان قازىرگى قازاق تىلىندە بەلسەندى قولدانىلىپ ءجۇرگەن سوزدەرمەن اينا-قاتەسىز ۇقساس ەكەنى انىقتالعان. مىسالى, ءتۇبىر سوزدەر: ات, اتا, انا, ارا, از, اتان , ال , كۇن, ءتۇن, مەڭ, ءوز, بەر, ءسوز, كوپ, كەڭ, تار, وق, ول, وت, ون, دە, مال, قول, قارىن, ت.ب. قوسىمشالى سوزدەر – الدى, قالدى, قالىپ, قىلدى, قايتارىلماس, مالى, مالسىز, مالعا, وقىسا, بايلىق, بولعاي, تولدى, تونى, سىناعان, سوڭى ت.ب.
وسى تۇرعىدا ب.ساعىندىق ۇلى ەسكەرتكىشتىڭ ا, ءا, ب نۇسقالارىنىڭ ترانسكريپتسياسىن جانە ونىڭ سوزبە-ءسوز اۋدارماسىن ۇسىنادى. اۋدارمادان بىلىمگە قاتىستى مىسال ۇسىنايىق:
81. ا نۇسقاسىنان. بيليگدين ۋرۋرمان سوزۇمگا ۋلا.
ب. ساعىندىق ۇلى اۋدارماسى. بىلىمنەن قالايمىن سوزىمە ىرگەتاس.
ودان ءارى احمەت يۇگىنەكيدەن قالعان اسىل مۇرانىڭ ب نۇسقاسىنىڭ سوزبە-ءسوز اۋدارماسىن جاساپ, وزگە نۇسقالاردان تەكستولوگيالىق ايىرماشىلىقتارىن انىقتاۋدىڭ ۇلكەن عىلىمي جانە ءتاجىريبەلىك ماڭىزى بار دەپ ەسەپتەيمىز. وسى نۇسقانىڭ ماعىنالىق اۋدارماسىن جاساۋدا دا, عالىم قالامىنىڭ قارىمدىلىعىن, اۋدارمانىڭ ءساتتى جاسالعانىن كورۋگە بولادى:
141. اقىلسىز ەردىڭ ءتىلى – ءوز باسىنىڭ دۇشپانى.
142. تالاي ەردىڭ قانى تىلىنەن توگىلدى.
143. كوپ سويلەگەن – كوپ وكىنەدى.
149. ءتىلىڭدى باق, از سويلە.
159. ءتىل مەن جاقتىڭ كوركى – شىن ءسوز.
ءار ءسوزى التىنعا بەرگىسىز ۇلاعاتقا تولى كونە مۇرانىڭ ىشىندە كەزدەسەتىن ءتۇركى-قازاق, اراب-پارسى سوزدەرىنىڭ بولەك تالدانىپ بەرىلۋى ەڭبەكتىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى.
زەرتتەۋ ەڭبەكتە العاش رەت ب نۇسقاسىنىڭ ءالىپبي تارتىبىنە تۇسىرىلگەن سوزدىك ءماتىنى جاسالعان. ياعني, ەڭبەكتە كەزدەسەتىن ءار ءسوز جەكە تالدانىپ, ونىڭ ماتىندەگى مىسالى بەرىلەدى. ءبىزدىڭشە, مۇنداي كۇردەلى عىلىمي جۇمىس ءتۇركىتانۋ عىلىمىندا بۇرىن جاسالماعان ەدى. ياعني, بولاشاق زەرتتەۋشى ءۇشىن, ەسكەرتكىش ءتىلىندەگى ءسوزدەردىڭ ءماتىندەگى نەگىزگى ماعىناسى مەن اۋىسپالى ماعىناسىن, مەتافورالىق ءمانىن, ءسوزدىڭ قانشا رەت قايتالاناتىنىن سارالاۋدا تولىق ماتەريال دايىندالدى دەگەن ءسوز. ءسوز قولدانىسىنىڭ ستيليستيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋدا دا, اتاۋلاردىڭ ماعىنالارىنىڭ دامۋى مەن تارىلۋىن سارالاۋدا دا, عىلىمي جۇمىستار جازۋعا كەڭىنەن جول اشىلادى.
عالىمنىڭ ەسكەرتكىشتىڭ ءۇش قولجازباسىن قاتار وربىتە زەردەلەپ, ولاردىڭ جەكە-جەكە ترانسكريپتسياسىن جاساپ, ءماتىندەردى سالىستىرا زەردەلەپ, ونداعى دىبىستىق, سوزدىك ەرەكشەلىكتەردى استىن سىزا وتىرىپ كورسەتۋى – قاجىرلى ەڭبەكتىڭ عانا جەمىسى ەكەنى انىق. ال «ھيبات-ۋل حاقايقتا» كەزدەسەتىن كىسى ەسىمدەرى مەن گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ جەكە ءتىزىممەن بەرىلۋى, ەسكىلىك ۇعىمدارىنىڭ تۇسىنىكتەرىنىڭ كورسەتىلۋى – وقىرماننىڭ تانىم-ءتۇسىنىگىن تەرەڭدەتە تۇسەرى داۋسىز.
ەڭبەكتىڭ ەكىنشى كىتابىندا پروفەسسور ب.ساعىندىق ۇلى ەسكەرتكىش قولجازبالارىنىڭ ماتىندىك ايىرماسىن انىقتاپ, ولاردىڭ ورفوگرافيالىق ايىرمالارىن بارىنشا تەرەڭ زەردەلەيدى. عالىمنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەردە بۇل ەسكەرتكىشتىڭ اتاۋى ەكى ءتۇرلى اتالىپ جۇرگەنىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ونىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرۋى دە عىلىمي كوپشىلىك پەن وقىرمانعا وي سالارى انىق. «ھيبات-ۋل حاقايقتىڭ» («اقيقات سىيى») قالايشا «اتيبات-ۋل حاقايىق» («شىندىق قاقپاسى») اتالىپ كەتكەنىن عالىم وزىنشە ءتۇسىندىرىپ, تولىمدى دا ناقتى عىلىمي دەرەكتەرمەن دالەلدەي وتىرىپ, دۇرىسى «ھيبات-ۋل حاقايق» بولاتىنىن تالداي جەتكىزەدى.
«ھيبات-ۋل حاقايقتىڭ» تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن ماحمۋت قاشقاريدىڭ «ديۋانۋ لۋعات-ات تۇرك» ەڭبەگى مەن ءيۇسۇپ بالاساعۋنيدىڭ «قۇتادعۋ بيليگىمەن» سالىستىرا وتىرىپ, ولاردىڭ يدەيالىق مازمۇنى مەن تىلدىك جاقىندىعىن ناقتى دەرەكتەرمەن كورسەتەدى.
عالىم كوشىرمەلەردە كەتكەن قاتەلىكتەردى تۇزەتۋ, اۆتوردىڭ اۋەلگى ءسوز قولدانىسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن, ستاتيستيكالىق ءتاسىلدى قولدانعانىن ەسكەرتەدى. ياعني, سوزدەر مەن ءسوز قولدانىستارىن, گرامماتيكالىق فورمالاردىڭ قانشا رەت جانە قالاي كەزدەسەتىنىن سارالاي وتىرىپ, اۆتورلىق قولدانىستىڭ ەرەكشەلىگىن ءدالەلدەي كەلە ونى بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرگەن. بىزدىڭشە, مۇنداي شەشۋى اسا مۇقياتتىلىق پەن قاجىرلىلىقتى تالاپ ەتەتىن جۇمىستى ورىنداۋدا, ب.ساعىندىق ۇلىنىڭ كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ادەبي نورمالارىن ەسكەرگەنى دە بايقالادى.
عالىم زەرتتەۋ ەڭبەگىندە تەكستولوگيا عىلىمىنىڭ قازىرگى جەتىستىكتەرىن, سونىڭ ىشىندە تاريحي ماتىندەرمەن جۇمىس ىستەۋدە, ونىڭ باستاپقى ءماتىنىن قالپىنا كەلتىرۋدە قولداناتىن ءادىس-ءتاسىلدەردى جەتىك پايدالانا وتىرىپ, ورتا عاسىردىڭ ءىنجۋ-مارجانى سانالاتىن احمەت يۇگىنەكيدىڭ «ھيبات-ۋل حاقايق» («اقيقات سىيى») اتتى داستانىنىڭ باستاپقى سيپاتىن قالپىنا كەلتىرگەن. كوشىرمەدەن كەتكەن كەمشىلىكتەردىڭ سەبەبىن انىقتاپ, ورفوگرافيالىق جازۋداعى وزگەرىستەردىڭ تاريحي سەبەبىن اشقان.
عالىمنىڭ بۇعان دەيىن كوپ عالىمداردىڭ قولى بارا قويماعان, عىلىمدا ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتقان حورەزميدىڭ «مۋحابباتنامەسىن», قۋتبانىڭ «حۋسراۋ ۋا شىرىنىن», سەيف سارايدىڭ «گۋليستان بيت-تۋركيىن» زەرتتەپ, ونداعى سوزدەردى سالىستىرا زەرتتەگەنىن, ۇقساستىقتارى مەن ايىرماشىلىعىن سارالاپ, اراب-پارسى تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى انىقتاعانىن ماقتانىشپەن ايتامىز. ورتا عاسىر مۇرالارىن «قازاق تىلىنە جاقىن سانالاتىن قىپشاق-وعىز ارالاس تىلىندە جازىلعان. وسى زامانعى تۇركولوگتاردىڭ انىقتاۋى بويىنشا, بۇل جازبا ادەبي ءتىلدىڭ ديالەكتىلىك نەگىزى – ەسكى قىپشاق ءتىلى», دەي وتىرا, ەسكى قىپشاق ءتىلى مەن جاڭا قىپشاق ءتىلىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىنىن ەرەكشە ەسكەرتكەن.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ب.ساعىندىق ۇلى ءتورت عىلىمي باعىت بويىنشا قىرىق جىلدان بەرى جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن, ونىڭ تۇركولوگيانىڭ سان-سالالى عىلىمي-تەوريالىق ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل باعىتتا عالىم اتالعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىندا ءىرى-ءىرى جاڭالىقتار اشتى. بۇلار كەزىندە عىلىمي تالقىلاۋلاردا, ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءتيىستى باعاسىن الدى. عالىم بۇل باعىتتا سەگىز عىلىم كانديداتىن دايارلادى. ولاردىڭ اراسىندا ۇستازىنىڭ تەوريالىق كونتسەپتسيالارىن دامىتىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازعاندار دا بار.
عالىمنىڭ ءوز ءومىرى مەن بۇكىل شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن جۇمساعان ەكىنشى ءبىر باعىتى – ورتا عاسىر ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ترانسكريپتسياسىن, اۋدارماسىن, تۇسىندىرمەلى, ءالفاۆيتتى, كەرى الفاۆيتتى جيىلىك سوزدىكتەرىن شىعارىپ, ولاردىڭ شىن مانىندە عىلىمي اينالىمعا قوسىلۋىنا اتسالىسۋى دەپ بىلەمىز. ەسكەرتكىشتەردى تۇپنۇسقادان وقىپ, ولاردىڭ لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان دالمە-ءدال اۋدارماسىن جاساۋ, ءاربىر ءسوزدىڭ ماعىناسىن اشىپ, سوزدىك قۇراستىرۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلەتىن ءارى وپ-وڭاي اتقارىلا سالاتىن شارۋا ەمەس. سەبەبى, تۇپنۇسقادان وقۋ سول سالانى جەتە مەڭگەرۋمەن بىرگە, تەوريالىق دايىندىقتى, ءماتىن تەورياسى مەن ءماتىنتانۋشىلىق بىلىكتىلىكتى, تاعى باسقا ساپالاردى قاجەت ەتەدى.
پروفەسسور ب.ساعىندىق ۇلىنىڭ عىلىمدا ماڭداي تەرىن توگىپ, تالماي الىپ كەلە جاتقان ءۇشىنشى باعىتى – ءتىلدىڭ لەكسيكولوگيالىق سالاسىنا وراي قالىپتاسقان. لەكسيكولوگيا ءپانىنەن ۋنيۆەرسيتەتكە كەلگەننەن بەرى ءدارىس وقيدى, سەمينار جانە ءتاجىريبەلىك ساباقتاردى جۇرگىزەدى. كوپ جىلعى ۇستازدىق ءتاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, اۋديتوريانىڭ اتموسفەراسىن ءجىتى ءتۇسىنۋى ارقاسىندا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءۇش ساتىلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كوشۋىنە وراي, وقىتۋدىڭ جاڭا قۇرىلىمىنا سايكەس, لەكسيكولوگيانىڭ جاڭا باعدارلاماسىن جاسادى.
عالىمنىڭ جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ءتورتىنشى باعىتى تەولوگيا سالاسىنداعى ەڭبەكتەرگە بايلانىستى قالىپتاسقان. بويىنا قانمەن سىڭگەن, ءتاربيەمەن كەلگەن يماندىلىق تاريحي ەڭبەكتەرمەن تانىسۋ بارىسىندا جاڭا عىلىمي نەگىزدەرمەن باي تۇسكەن. ءاسىرەسە, عالىمنىڭ جان-دۇنيەسىنە رابعۋزيدىڭ «قيسساس-ۋل انبيا» ەڭبەگى كوپ وي سالعانى بايقالادى. رابعۋزيدىڭ اتالعان ەڭبەگىن وقىپ, ءوز تاراپىنان زەردەلەپ, جان-تانىمەن ءتۇسىنىپ بارىپ جازعان «عالامنىڭ عاجايىپ سىرلارى» اتتى ءدىني-تانىمدىق زەرتتەۋى – وقىرماندار وتە جىلى قابىلداعان, كوپشىلىكتىڭ اۋزىندا جۇرگەن ەڭبەك. وسى كىتاپتا رابعۋزي ەڭبەگىندەگى يدەيالار, ءدىني سەنىم مەن پىكىرلەردىڭ تۇپكى سىرى جان-جاقتى اشىلعان. ءتىلدىڭ تاريحىن جەتە ءبىلۋى عالىمعا وسى باعىتتا دا جەمىستى ەڭبەك ەتۋگە كومەكتەسكەنى بايقالادى.
پروفەسسور ب.ساعىندىق ۇلى احمەت يۇگىنەكيدىڭ «ھيبات-ۋل حاقايق» («اقيقات سىيى») اتتى داستانىنىڭ 3 نۇسقاسىن سارالاپ, ولاردىڭ قولدانبالى ءماتىنىن جاساۋ سىندى ىرگەلى ىسكە ۇلكەن عىلىمي دايىندىقپەن كەلگەندىگىن كورسەتەدى.
انار سالقىنباي,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
