دۇبىرگە تولى دۇنيە
جۇما, 18 قاڭتار 2013 7:00
پاكستانعا رەۆوليۋتسيا كەلە جاتقانداي
بۇل ەلدەگى ەستىلىپ جاتقان حابارلار قۇلاق جارعانداي. جوعارعى سوت ەل ۇكىمەتىنىڭ باسشىسىن تۇتقىنداۋعا وردەر بەرسە, ءدىني قايراتكەر ساياسي رەفورمالار جاساۋدى تالاپ ەتىپ, ەل استاناسىنا شەرۋمەن كىرگەن.
ەكى حاباردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى بار ما؟ بار دەۋگە دە, جوق دەۋگە دە كەلەدى. بار بولاتىنى – ەكەۋى دە پاكستاندا تۇراقتىلىقتىڭ جوقتىعىن اڭعارتادى. بەلگىلى دارەجەدە ەكەۋىنە دە اسكەري كۇشتەردىڭ قاتىسى, مۇددەسى بارلىعى ايتىلادى. جوق دەيتىندەر ەكەۋىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەندەي ورتاق ساياسي كۇشتەردىڭ اۋىزعا الىنباۋىن العا توسادى. ەكى وقيعانى دا اقپارات قۇرالدارى جەكە قاراستىرادى.
جۇما, 18 قاڭتار 2013 7:00
پاكستانعا رەۆوليۋتسيا كەلە جاتقانداي
بۇل ەلدەگى ەستىلىپ جاتقان حابارلار قۇلاق جارعانداي. جوعارعى سوت ەل ۇكىمەتىنىڭ باسشىسىن تۇتقىنداۋعا وردەر بەرسە, ءدىني قايراتكەر ساياسي رەفورمالار جاساۋدى تالاپ ەتىپ, ەل استاناسىنا شەرۋمەن كىرگەن.
ەكى حاباردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى بار ما؟ بار دەۋگە دە, جوق دەۋگە دە كەلەدى. بار بولاتىنى – ەكەۋى دە پاكستاندا تۇراقتىلىقتىڭ جوقتىعىن اڭعارتادى. بەلگىلى دارەجەدە ەكەۋىنە دە اسكەري كۇشتەردىڭ قاتىسى, مۇددەسى بارلىعى ايتىلادى. جوق دەيتىندەر ەكەۋىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەندەي ورتاق ساياسي كۇشتەردىڭ اۋىزعا الىنباۋىن العا توسادى. ەكى وقيعانى دا اقپارات قۇرالدارى جەكە قاراستىرادى.
ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى رادجۋ پەرۆەز اشرافتى تۇتقىنداۋعا وردەر بەرۋ دە توتەنشە وقيعا. جوعارعى سوت ءوزىنىڭ مۇنداي قادامىنىڭ ساياسي ءمانىن دە جاقسى بىلەتىنى داۋسىز. بۇل ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى بويىنشا دا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ سوتتىق تەرگەۋدەن يممۋنيتەتى بار. ونى جوعارعى سوتتىڭ بەلدەن باسۋى دا تۇسىنىكسىز. ساراپشىلاردىڭ, سونداي-اق پرەمەردىڭ كەڭەسشىسى فاۆاد ءچودريدىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, مۇنداي شەشىم ەلدەگى اسكەري ەليتانىڭ تاپسىرىسىنا وراي جاسالعان. اشرافتان بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر يۋسۋف رەزا گەلانيدى دە وتكەن جىلدىڭ ماۋسىمىندا جوعارعى سوت پرەزيدەنت اسيف الي زارداريگە قارسى شاراعا قاتىسۋدان باس تارتتىڭ دەپ ايىپتاعان شەشىم قابىلداعان سوڭ, ول وتستاۆكاعا كەتكەن بولاتىن.
قازىرگى پرەمەرگە وسىدان ەكى جىل بۇرىن فەدەرالدىق سۋ رەسۋرستارى جانە ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولعان كەزدە بىرەۋلەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن ۇكىمەتتىك تاپسىرىس بەردى دەگەن ايىپ تاعىلىپ وتىر. ونىڭ انىق-قانىعىنا ءالى ەشكىمنىڭ كوزى جەتكەن جوق. قالاي بولعاندا دا, ەلدىڭ بەدەلىن, جوعارعى قىزمەتتىڭ سالماعىن ويلاپ, ۇكىمەت باسشىسى قىزمەتىن اتقارعان ادامعا شارا قولدانۋ جولىن پاراساتتىلىقپەن شەشسە جاراسار.
يسلام وقىمىستىسى, ۋاعىزشى تاحير ۋل-كاديريدىڭ لاحور قالاسىنان باستالعان شەرۋىنىڭ دە سيپاتى بولەگىرەك. جول-جونەكەي وعان كوپ ادام قوسىلىپ, يسلامابادقا كىرگەندە, شەرۋشىلەر سانى 50 مىڭعا جەتكەن. شەرۋ باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كوشەگە 2 ميلليونداي ادامدى الىپ شىعۋعا ءمۇمكىندىگى بار كورىنەدى.
ۇكىمەت وكىلدەرى بۇل شەرۋدىڭ زاڭسىزدىعىن ايتقانىمەن, ودان شىن سەسكەنىپ وتىرعانداي. ۋل-كاديريدىڭ ءوزىن تۇتقىنداماق ويلارى بولعانىمەن, وعان شامالارى كەلمەپتى. ۋل-كاديريدىڭ قورعاۋشىلارى, ونىڭ ماڭىنداعىلار ۇكىمەت كۇشتەرىن جاقىنداتپاعان. ەندى ولار شەرۋشىلەرمەن قاقتىعىس بولماۋىن قاداعالاپ جۇرگەن كورىنەدى. بۇعان 10 مىڭداي پوليتسەي تارتىلعان.
شەرۋشىلەر ورتالىق, جەرگىلىكتى ۇكىمەتتەردىڭ قىزمەتتەرىنەن كەتۋىن, ورنىنا ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرىلۋىن تالاپ ەتەدى. وزدەرىن ادام قۇقى, جوقشىلىقتى جويۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن ورنىقتىرۋ, جەمقورلىقتى الاستاۋ جولىنداعى كۇرەسكەرلەر سانايدى. ولاردى حالىقتىڭ قولداۋى دا ايتارلىقتاي. بيلىكتەگىلەر سودان قورقادى.
تاحير ۋل-كاديريدىڭ ارەكەتى بەلگىلى دارەجەدە يرانداعى اياتوللا حومەيني باستاعان يسلام رەۆوليۋتسياسىن ەسكە تۇسىرەدى. حومەيني ۇزاق ۋاقىت شەت جاقتا ءجۇرىپ, ەلگە كەلىپ رەۆوليۋتسيانى جاريالاعاندا, حالىق پەحلەۆي شاحتىڭ بيلىگىن قۇلاتقان. ۋل-كاديري دە ۇزاق ۋاقىت كانادادا ءجۇرىپ, ەلگە وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورالدى. بۇل دا اياتوللا حومەيني سياقتى رەۆوليۋتسيا جاريالادى. ءبىراق حالىقتىڭ قولداۋى يرانداعىداي بولعان جوق.
لاڭكەستەر افريكادا دا قاۋىپتى
فرانتسيانىڭ اسكەري كۇشتەرىنىڭ ورتالىق افريكاداعى مالي مەملەكەتىنە ءتۇسىرىلىپ, ونداعى لاڭكەستەرگە, سەپاراتيستەرگە قارسى ۇرىسقا ارالاسۋى ەكىۇداي پىكىر تۋدىردى: بىرەۋلەر ونى باسقا مەملەكەتتىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسقاندىق ساناسا, ەكىنشىلەرى الەمدىك ورتاق مۇددەگە ساي قادام دەپ ەسەپتەيدى.
ارينە, باسقانىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاعان ءجون سانالادى. ءتىپتى, جاي ادامي قارىم-قاتىناستا دا كورشىنىڭ ىسىنە ارالاسقان ايىپ. بىراق سول كورشىنىڭ مۇددەسىنە قايشى ارەكەت جاسالىپ جاتسا, بەيتاراپ قالۋ دا ايىپتالادى. كورشىڭدى پالەكەتتەردەن نەگە اراشالامادىڭ دەپ كىنالايدى. ءبىر جاعىنان فرانتسۋزداردى وسىلاي اقتاۋعا دا بولعانداي.
راس, مالي فرانتسياعا كورشى ەمەس. بىراق بۇل ەلدەردىڭ اراقاتىناسى جۇرتقا بەلگىلى. وسىدان تۋرا جارتى عاسىر بۇرىن مالي ءوز ءتاۋەلسىزدىگىن فرانتسيادان العان. ءالى دە ساياسي, ەكونوميكالىق بايلانىسى بار. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, مەملەكەتتىك ءتىلى – فرانتسۋز ءتىلى. بەلگىلى دارەجەدە ەۋروپانىڭ بەدەلدى دەرجاۆاسى ءبىر كەزدەگى ءوزىنىڭ وتارى بولعان ەلگە قولۇشىن بەرۋدى پارىز دا سانايدى. ال ماليدە جوسىقسىز ارەكەتتەر بولىپ جاتىر.
وتكەن جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ بۇل ەلدە تىنىشتىق جوق. اسكەريلەردىڭ قولداۋىمەن كوتەرىلىسشىلەر پرەزيدەنت سارايىن, ءاسكەري كازارمالاردى, ۇكىمەت تەلەۆيزياسىن باسىپ الىپ, مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساپ, پرەزيدەنت ادامۋ تۋماني تۋرەنى تاقتان تايدىردى. ال ساۋىردە تۋارەگ-سەپاراتيستەر ەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى تاريحي استانا سانالاتىن تيمبۋكتۋ قالاسىن باسىپ الىپ, وزدەرىنىڭ سولتۇستىك مالي مەملەكەتىن جاريالادى. مۇنىڭ ءبارى افريكا ەلدەرى تاراپىنان نارازىلىق تۋدىرىپ, باتىس افريكا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعى (باەەق) ماليگە كومەك بەرۋىن توقتاتتى. جالپى, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قىسىمىمەن, تالابىمەن ديونكۋند تراورە ەلدىڭ ۋاقىتشا پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
بىراق بۇل ەلدەگى ەكسترەميستىك, سەپاراتيستىك, لاڭكەستىك توپتار ءوزدەرىنىڭ رەسمي ۇكىمەتىنە قارسى ارەكەتتەرىن توقتاتقان ەمەس. بۇل جەردە وزدەرىنىڭ بەلسەندىلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن, ايتارلىقتاي كۇشكە يە ءۇش توپتى ءبولىپ ايتقان ءجون بولار. ولار – يسلامدىق ماگريپ ەلدەرىندەگى «ءال-كايدا», سەپاراتيست-تۋارەگتەردىڭ «اڭسار-ءاد-دين» ۇيىمدارى, بىرلىك جولىنداعى قوزعالىس جانە باتىس افريكاداعى جيھاد دەپ اتالاتىن Mujao ۇيىمى. ولار ەلدىڭ سولتۇستىگىندە ءوز تارتىپتەرىن ورناتىپ, مۇنداعى ەسكى مادەني ەسكەرتكىشتەردى قيراتىپ, وزدەرىنىڭ تالاپتارىن مويىنداماعاندارعا قارسى تاعىلىق جازالاردى جۇزەگە اسىردى.
سوڭعى كەزدە ولار وزدەرىنىڭ ارەكەتتەرىن ەلدىڭ سولتۇستىك ايماعىمەن شەكتەلمەي, ورىستەرىن كەڭەيتىپ بارا جاتقاندارىن ەسكەرىپ, پرەزيدەنت ديونكۋند تراورە بيىلعى 10 قاڭتاردا ەلدە توتەنشە جاعداي جاريالاپ, بۇۇ جانە فرانتسيادان جەدەل اسكەري كومەك كورسەتۋ جونىندە ءوتىنىش بىلدىرۋگە ءماجبۇر بولدى. ال بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى فرانتسيانىڭ ۇسىنىسىمەن ءماليدى يسلام ەكسترەميستەرىنەن تازارتۋ ماقساتىندا وعان بىتىمگەرلىك كۇش كونتينگەنتىن ورنالاستىرۋ جونىندە بىلتىرعى 20 جەلتوقساندا-اق شەشىم قابىلداعان ەدى. سوندىقتان دا فرانتسيانىڭ ماليدەگى ارەكەتتەرى زاڭدىق شەڭبەردە.
ماليدەگى قازىرگى اسكەري ارەكەتتەردىڭ بارىسىنا كەلسەك, ول العاشقى كۇندەردە ءارتۇرلى سيپات الۋى مۇمكىن. جالپى, حالىقارالىق باس ۇيىم – بۇۇ قولداپ, وعان الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى قاتىساتىن بولسا, جەكە ءبىر ەلدەردەگى ەكسترەميستىك, لاڭكەستىك كۇشتەردى اۋىزدىقتاۋعا تولىق مۇمكىندىكتەر بار. ال سول ءمۇمكىندىك قالاي ءجۇزەگە اسىرىلادى, بۇل – ەكىنشى ماسەلە.
لاڭكەستەر افريكامەن شەكتەلمەيمىز, ەۋروپانى دا ويراندايمىز, فرانتسۋزدار بىزدەن قاشىپ قۇتىلا المايدى دەگەن ءمالىمدەمەلەر جاساپ وتىر.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
