وتباسى – ادام ءۇشىن ەڭ جاقىن الەۋمەتتىك ورتا. وتباسى بەلگىلى ءداستۇرلەردىڭ, جاعىمدى ونەگەلەردىڭ مۇرالار مەن سالت-داستۇرلەردىڭ ساقتاۋشىسى. وتباسىندا بالا العاش رەت ومىرمەن, قورشاعان ورتامەن تانىسىپ, مىنەز-ق ۇلىق نورمالارىن يگەرەدى. وتباسى – بالانىڭ ازامات بولىپ ءوسۋىنىڭ نەگىزى.
ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ العاشقى قالىپتاسۋى وتباسىنان باستالادى. ونىڭ ەرجەتىپ ءوسۋى, بويىنداعى العاشقى ادامگەرشىلىك بەلگىلەر وتباسىندا قالىپتاسادى, سوندىقتان دا تۋعان ءۇيدىڭ جىلۋى – ونىڭ كوكىرەگىندە كوپ جىلدار بويى ساقتالىپ, ماڭگى ەسىندە جۇرەدى. جەكە ادامنىڭ بويىنداعى ار-ۇياتى, اقىل-ويى, ادامگەرشىلىگى, باسقا ادامدارمەن قارىم-قاتىناستا, مادەنيەتتىلىكتى تاربيەلەۋدە وتباسى – العاشقى قادام. سوندىقتان وتباسى – وتە قاجەتتى, باسقاداي ەشنارسەمەن ءوزگەرتۋگە بولمايتىن باسپالداق. وتباسى – سىيلاستىق, جاراستىق ورناعان ورتا. وتباسى – بالا تاربيەسىنىڭ ەڭ العاشقى ۇجىمى.
وتباسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرى – تاربيەلەۋشىلىك مىندەتى, ونى قوعامدىق تاربيەنىڭ ەڭ ءتيىمدى دەگەن جۇيەسى دە الماستىرا المايدى. ونىڭ نەگىزگىسى – بالانى ومىرگە كەلتىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وعان الەۋمەتتىك-مادەني ورتانىڭ قۇندىلىعىن قابىلداتتىرۋ, ۇلكەن ۇرپاقتىڭ تاربيەسىن جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ, بويىنا ءسىڭىرتۋ, ياعني بالالارىن وزدەرىن قورشاعان ورتاعا جانە قوعامعا پايدالى ازامات ەتىپ ءوسىرۋ – اكە-شەشەنىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتى. اتا-انانىڭ, باسقا دا وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسى, ءجۇرىس-تۇرىسى, ءوز مىندەتتەرىن تازا اتقارۋ, ءبىر-ءبىرىن قۇرمەتتەپ سىيلاۋى – ءبارى دە ۇلكەن مەكتەپ, تاربيەلىك ماسەلە. قازاق حالقىنىڭ وتباسى تاربيەسىندەگى وزىنە ءتان جاراسىمدىلىقتىڭ بۇگىندە قۇلدىراۋعا ۇشىراۋىنا بايلانىستى قوعامدا بىرقاتار كەرىتارتپا ارەكەتتىڭ پايدا بولا باستاعانىن بايقاۋعا بولادى.
ونىڭ ءبىرى قازىرگى تۇرمىس قۇرعان جاستاردىڭ اجىراسۋعا دەگەن بەيىمدىلىگى. ەلباسى ن.نازارباەۆ جاستار جىلىنىڭ اشىلۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە «جاستاردى جاڭا الەۋمەتتىك رولدەرگە جانە وتباسىلىق ءومىردىڭ شىنايىلىعىنا دايىنداۋ قاجەت. مۇنى ورتا مەكتەپتەردىڭ جوعارى سىنىپتارىنان باستاۋ كەرەك. انا ينستيتۋتىن قولداۋمەن بىرگە, اكە ينستيتۋتىن دامىتۋ, جاسوسپىرىمدەردە ءوز وتباسىنا جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. وتباسىلىق قاتىناستاردىڭ بارلىق اسپەكتىلەرى بويىنشا قولجەتىمدى پسيحولوگيالىق جانە كونسۋلتاتسيالىق كومەكتى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. وتباسىلاردىڭ اجىراسۋى ءبىزدىڭ ەرەكشە الاڭداۋشىلىعىمىزدى تۋدىرۋدا. عالىمدار, قوعام, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بۇل ماسەلەگە ەلەۋلى نازار اۋدارۋى ءتيىس», دەپ اتاپ وتكەن ەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس 2016 جىلى ەلىمىزدە 140 840 نەكە تىركەلىپ, 51 775 نەكە بۇزىلعان, 2017 جىلى 141 785 نەكە تىركەلىپ, 54 948 نەكە بۇزىلعان, ال 2018 جىلى 138 876 تىركەلىپ, 54 859 نەكە بۇزىلعان. بۇزىلعان نەكەلەر ءسايكەس جىلى تىركەلگەن نەكەنىڭ 2016 جىلى 36,8%-ىن, 2017 جىلى 38,7%-ىن, ال 2018 جىلى 39,5%-ىن قۇراعان. جىل سايىن اجىراسۋ سانىنىڭ ۇلعايۋ ءۇردىسى بايقالادى. ماسەلەنىڭ كۇردەلىسى, 2018 جىلدىڭ ىشىندە شاڭىراقتارى شايقالعان 109 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ 80 پايىزعا جۋىعىندا بالالارى بار.
وتباسى – بالانىڭ الەۋمەتتەنۋىنىڭ العاشقى فاكتورى. تولىق ەمەس وتباسىندا, بۇل پروتسەسس وتباسىنىڭ قالىپتى قۇرىلىمىنىڭ جوقتىعىنان وزگەرەدى. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەر اتا-اناسىنىڭ اجىراسۋى سالدارىنان پسيحولوگيالىق زارداپ شەگەتىنى انىقتالدى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىنداعى تۋىنداعان كيكىلجىڭدەردىڭ سالدارىنان بالالار دەپرەسسياعا ۇشىرايدى جانە دامۋىنىڭ ارتتا قالۋىنا بەيىمدى بولىپ كەلەدى. وسىلايشا اجىراسۋ فاكتىسى بالانى اۋىر پسيحولوگيالىق سالدارعا (قۇقىق بۇزۋشىلىققا, سۋيتسيدكە, ءوز-وزىنە سەنىمسىزدىككە) دۋشار ەتەدى. تولىق ەمەس وتباسىنىڭ پروبلەماسى – بالانىڭ الەۋمەتتەنۋىنىڭ بۇزىلۋ پروبلەماسى.
قوعام ءىشىن جەگىقۇرتشا كەمىرگەن بۇل ماسەلە قاتاڭ شارالار قابىلدانىپ, دەر كەزىندە شەشىمىن تاپپاي, وسىلاي جالعاسىن تابا بەرەتىن بولسا, وتە قيىن. سوندىقتان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋدىڭ زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىك نورماسىن ەنگىزۋ بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى دەپ ەسەپتەيمىن.
نەكەنi بۇزۋ تۋرالى تالاپ قويۋ ارىزدارىنان الىناتىن مەملەكەتتىك باج سالىعىنىڭ جوعارىلاۋى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋعا دەگەن نيەتىن تومەندەتۋ شارالارىنىڭ ءبىرى بولارى انىق.
مىسالى, كورشى مەملەكەتتەردىڭ ءتاجىريبەسىنە سۇيەنەتىن بولساق, اجىراسۋ كولەمى 10% شاماسىندا عانا ەكەندىگىنە قاراماي, 2018 جىلى نەكەنى بۇزۋ تۋرالى تالاپ ارىزداردان الىناتىن مەملەكەتتىك باجدى ءتورت ەسەگە ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعاندارى بار. ەگەر بۇرىن اجىراسقىسى كەلەتىن ادامدار ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىنىڭ 50%-ىن تولەگەن بولسا, ەندى ولارعا 200%-ىن تولەۋ كەرەك. سونىمەن قاتار نەكەنى قايتا بۇزۋ تۋرالى ارىزداردان مەملەكەتتىك باج ەڭ تومەنگى جالاقى ءمولشەرىنىڭ 120%-نان 400%-عا دەيىن ارتقان.
ال ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلسەك, سالىق كودەكسىنىڭ 610-بابىنا سايكەس, نەكەنi بۇزۋ تۋرالى تالاپ قويۋ ارىزدارىنان 0,3 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە, ياعني 757,5 تەڭگە عانا مەملەكەتتiك باج الىنادى.
سونىمەن قاتار «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ 19-بابى 3 تارماعىندا ەرلى-زايىپتىلار نەكەنى بۇزۋ تۋرالى سوتقا ءوتىنىش بەرگەن كۇننەن باستاپ ءبىر اي وتكەن سوڭ نەكە سوت تارتىبىمەن بۇزىلادى دەلىنگەن. ءىس جۇزىندە سوتتار ەرلى-زايىپتىلارعا تاتۋلاسۋعا قوسىمشا ۋاقىت بەرەتىن بولسا, نەكە بۇزىلۋ سانى ازايارى ءسوزسىز. كەڭەس وداعى كەزىندە سوتتاردا نەكە بۇزۋ تۋرالى تالاپتى شەشەر كەزدە 6 ايعا دەيىن مىندەتتى تۇردە تاتۋلاسۋعا مەرزىم بەرىلەتىن جانە ول ءتاجىريبە وتباسىن ساقتاپ قالۋعا ەداۋىر ءمۇمكىندىك بەرەتىن.
ودان باسقا جوعارعى سوتتىڭ باستاماسىمەن «وتباسىلىق سوت» قاناتقاقتى جوباسى 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا جۇمىسىن باستادى. اتالعان سوتتىڭ سۋديالارى اجىراسۋ, اليمەنت ءوندىرۋ سىندى تەك نەكە-وتباسىلىق ءىستەردى قاراۋعا مامانداندىرىلعان. سۋديا ءىستى قاراپ قانا قويمايدى, باستى ۇستانىم رەتىندە ەرلى-زايىپتىلاردى قايتا تابىستىرۋعا كۇش سالادى. ياعني, ءمىندەتتى تۇردە سوتقا ارنايى تارتىلعان پسيحولوگتىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە كەڭەس بەرەدى. ناتيجەسىندە, ەرلى-زايىپتىلاردى تاتۋلاستىرۋمەن اياقتالعان ىستەر سانى ارتقانى بايقالادى. وسى جوبا ەلىمىزدەگى بارلىق سوت جۇيەسىنە ەنگىزىلسە, وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزەتىنىمىز انىق.
ءبىزدىڭ قوعامدا وتباسى رۋحاني جانە مادەني داستۇرلەردىڭ ساقتاۋشىسى, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ جالعاستىرۋشىسى بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق قۇندىلىق. شاڭىراقتىڭ شايقالۋى, ياعني ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋى – تەك سول وتباسى ءۇشىن مورالدىق زارداپ قانا ەمەس, ەل دەموگرافياسىنا تونگەن قاتەر دەپ قابىلدانۋى كەرەك. وسى ماسەلەنىڭ زاڭدىلىق ولشەمىن, قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتى ايقىنداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
ەندىگى ءبىر ەلىمىزدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – جەتىمدىك ماسەلەسى. بالالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ مەملەكەتىمىز ۇستانعان ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا وسى ساناتتاعى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنا قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا جاسالدى. ناتيجەسىندە بالالار ءۇيىنىڭ سانى سوڭعى ءۇش جىلدا 24-كە ازايىپ, 122-ءسى قالعانى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وكىلدەرى اقپارات بەرۋدە. سونىمەن قاتار جەتىم بالالاردىڭ سانى جىل سايىن 1000-1500 بالاعا ازايىپ كەلەدى. قازىر وندا كوپ جاعدايدا ۇلكەن بالالار قالعان. پاتروناتتىق وتباسى جۇيەسى ىسكە قوسىلعان. قۋانتاتىن تاعى ءبىر جايت, سوڭعى ءۇش جىلدا بىردە-ءبىر بالا شەتەلگە اكەتىلمەگەن ەكەن.
تاعى ءبىر كوكەيكەستى ماسەلە – قارتتار ءۇيى. اق ساقالدى اتالارىمىز بەن اق جاۋلىقتى انالارىمىزعا بۇل ورتالىقتاردىڭ قاراشاڭىراققا اينالىپ بارا جاتقانى جانىمىزعا باتادى.
وتكەن جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىندا «ەگدە جاستاعى 7 مىڭنان استام ادام قارتتار ءۇيىن پانالاۋدا. ولاردىڭ كوبىنىڭ دەنى ساۋ, بالالارى بار. قارتايعان اتا-اناسىن تاستاپ كەتۋ – قازاعىمىزعا جات قىلىق, اتا سالتىمىزدا بولماعان. بۇگىنگى قوعام تۋعان بالاسى مەن اتا-اناسىن تاستاپ كەتۋ – سەكىلدى ارەكەتتەردى قاتىگەزدىكتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى دەپ باعالاۋى ءتيىس», دەپ ايتقان بولاتىن.
قازىردە ەلىمىزدە ەلۋگە جۋىق قارتتارعا ارنالعان الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا ءسايكەس قاراعاندى وبلىسىنداعى 5 قارتتار ۇيىندە مىڭنان استام, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى 8 قارتتار ۇيىندە 700-گە جۋىق, قوستاناي وبلىسىنداعى 5 قارتتار ءۇيىندە 600-گە جۋىق اتا-اجەلەرىمىز تۇرادى ەكەن.
بۇرىندارى قارتتار ۇيىندەگى قاريالارىمىز ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا بولاتىن, سوڭعى جىلدارى ونداعى اتا-اجە قاتارلارى قالىڭداپ كەلە جاتقانى بايقالۋدا. راسىندا, بۇل مەكەمەلەردىڭ ەسىگىنە قاريالاردى قاتال ءومىر تاعدىرى ايداپ كەلەدى. جالعىز قالعان قارتتار ءۇشىن اتالعان ۇيلەردە بارلىق قولايلى جاعداي جاسالعان. دەگەنمەن, جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن قاڭعىتپاعان قازاق اراسىنان قازىر سول جاققا اق ساقالدى اتالارى مەن اق جاۋلىقتى انالارىن ويلانباستان اپارىپ وتكىزىپ جاتقاندار دا از ەمەس.
ەلباسىمىز ەلوردادا وتكەن VIII ازاماتتىق فورۋمدا قارتتار مەن بالالار ۇيلەرىن بىرىكتىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى تاپسىردى. «ءبىز قارتاياتىندىعىمىزدى ەشقاشان ويلامايمىز. بارلىعىمىز دا قارت بولامىز. بۇگىن جاسپىز جانە الدىمىزدا مىڭداعان جىل بارداي كورىنەدى. بۇل وتە جىلدام وتەدى, كوز الدىڭا ەلەستەتىپ تە ۇلگەرە المايسىڭ. اسىرەسە ءبىزدىڭ قازاقتارعا اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋ دەگەن اتا-بابامىزدان قالعان سالت بولاتىن. قازىر مەن اقساقالداردىڭ ۇيىنە بارىپ, قازاقتىڭ ۇلكەن اتالارى مەن اجەلەرى وتىرعاندا جانىم اۋىرادى. «اقساقال, بالالارىڭىز بار ما؟» دەپ سۇراساڭ, «قايتەسىڭ», دەپ تەرىس قاراپ جىلايدى. سوندا قالاي بولعانى؟ سوندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ سالتىمىزدان, عۇرپىمىزدان اجىراعانىمىز با؟ اكە-شەشەمىزدى قارتتار ۇيىنە اپارىپ تاستاپ ۇيدە قالاي وتىرامىز؟», دەگەن ەلباسى باتىستا مۇنداي ۇيلەردىڭ بار ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. بىراق ونداعى قارتتار ءوز ۇيلەرىندە سۇحباتتاسار سەرىگى, كورشىلەرى, قاتارلاستارى بولماعاندىقتان, ءوز ەرىكتەرىمەن باراتىندىعىن ايتتى.
قازىر الەمنىڭ اقش, كانادا, قىتاي, سينگاپۋر سياقتى بىرقاتار ەلدەرىندە قارتتار مەن جەتىمدەر ءۇيىن بىرىكتىرۋ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى.
زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, مۇنداي قارىم-قاتىناس ەگدە جاستاعىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا وڭ اسەر ەتەدى. ايتۋلارىنشا, كۇن سايىن كىشكەنتاي ءبۇلدىرشىندەرمەن سويلەسكەن قاريانىڭ كوڭىل كۇيى جاقسارىپ, جالعىزدىق سەزىمى ۇمىتىلىپ, قان قىسىمى رەتتەلەدى. ولار بىرگە مۋزىكا تىڭداپ, بي بيلەپ, سۋرەت سالۋمەن اينالىسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, تاماق دايىندايدى. وسىلايشا مەيىرىمگە ءزارۋ بالالار ماحابباتقا بولەنىپ, ال ۇلكەندەر ونەگەسى بالاپاندارعا ميراس بولار ەدى.
قورىتا ايتقاندا, جوعارىدا اتاپ ءوتكەن ماسەلەلەردىڭ ءبارى ۇلت تاربيەسىنە تىرەلىپ تۇر. وزگەدەن ۇلگى الاتىن بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىنا «ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت» ۇعىمدارىن, ادامگەرشىلىك سەزىمدەرىن ۇيالاتۋ كەرەك. بىزگە تاربيە بەرىپ, بۇگىنگە دەيىن جەتكىزگەن اتا-انامىزدى, اتا-اجەلەرىمىزدى قۇرمەتتەپ, الاقانىمىزعا سالىپ, جان جىلۋىمىزدى مولىنان سىيلاۋىمىز قاجەت.
دينار نوكەتاەۆا,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى
