قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەت جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى اليك شپەكباەۆتىڭ باستاماسىمەن اشىلعان دۇكەندەر قوعامدا جاقسى پىكىر تۋعىزىپ جاتقان سىڭايلى. اسىرەسە جاس بۋىن ءۇشىن تاربيە كوزىنىڭ ءبىرى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
– بيۋدجەت قارجىسىن تالان-تاراج ەتكەن تالايلاردى زاڭ تۇرعىسىندا جازالادىق, تۇرمەگە وتىرعىزدىق. بىراق ونىمەن سىبايلاس جەمقورلىق اياعىن تارتقان جوق. قوعامنىڭ وسى كەسەلىنە قارسى كۇرەستەگى الەمدىك وزىق تاجىريبەلەردى سارالاي كەلە, سىبايلاس جەمقورلىقتان تازارۋدىڭ وزگە جولىن ىزدەدىك. ونى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قوعامدىق دەرت دەپ قاراپ, ادامگەرشىلىك جولمەن ەمىن ىزدەۋ, جەمقورلىققا قارسى مادەنيەت قالىپتاستىرۋ قولعا الىندى, – دەيدى مەملەكەتتىك قىزمەت جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى قوستاناي وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى سالاۋات مۇكسىموۆ.
قوعام مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا جەمقورلىق دەرتىنە قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستار ءناتيجەسىز ەمەس. وتكەن جىلى وبلىستا 46 شەنەۋنىكتىڭ جەمقورلىق ءىسى اشكەرەلەنىپ, ءىسى سوتقا بەرىلگەن. ءبىر قاراعاندا از ەمەس سەكىلدى. بىراق الدىڭعى جىلى بۇل كورسەتكىشتىڭ 55 بولعانىن ەسكەرسەك, اياعىن باساردان بۇرىن اردى ويلاعانداردىڭ قاتارى مولايعاندىعى بايقالادى. حالقىمىزدىڭ «شىرىنعا شىبىن ۇيمەلەيدى» دەگەن ومىردەن ويىپ العانداي ءتامسىلى سىبايلاس جەمقورلىق دەرتىنەن ارىلا الماي كەلە جاتقان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ نىسانىنا ارنالعانداي بولادى. رەسپۋبليكا بويىنشا جەمقورلىقتىڭ 10-12 پايىزى تەك وسى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ اينالاسىندا ورىن الادى. سوڭعى ەكى جىلدا مەملەكەتتىك قىزمەت جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى باعانى «ۇرلەۋدىڭ» بەتىن قايتارىپ, ودان كەلەتىن 7,3 ملرد تەڭگە شىعىننىڭ الدىن كەستى. ال قوستاناي وبلىسىندا 2018 جىلى عانا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى الىناتىن جانار-جاعار- ماي, كەڭسە زاتتارى, ازىق-ت ۇلىك سەكىلدى تاعى باسقا تاۋارلارعا كوتەرىلگەن ارتىق باعا 5 725 470 تەڭگە بولعانى انىقتالدى.
– مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىسىن قانشا اۆتوماتتاندىرعانمەن, قىزمەتتەر ەلەكتروندى فورماعا كوشىرىلگەنىمەن سىبايلاس جەمقورلار ينەنىڭ جاسۋىنداي تەسىكتەن جىلماڭداپ ءوتىپ كەتەدى, – دەيدى س.مۇكسىموۆ.
ەلىمىزدە جىل وتكەن سايىن جەمقورلىق دەرتىن جويۋ ءۇشىن ءتۇرلى امالدار مەن شارالار وتكىزىلەدى, زاڭ دا جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. 2015 جىلى «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, 2016 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەندى. الايدا, جەرگىلىكتى جەردە قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستەر قازىر بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن باقىلايتىن, جەمقورلىققا تاۋەكەل جاسايتىن نورمالاردىڭ الدىن الاتىن تاۋەلسىز باقىلاۋشىدان گورى, ءماسليحاتتىڭ بالاماسى سەكىلدى سيپات الىپ بارا جاتقانداي.
قوعامىمىزدا جەمقورلىق تاۋەكەلگە يتەرمەلەپ تۇراتىن تۇستار بارشىلىق, ارينە.
– مىسالى, رەسەيدەن قازاقستانعا كەلەتىن اۋىر ماشينالاردىڭ جۇگى بەلگىلەنگەن ءولشەمنەن اسىپ كەتكەندە, ولار ارتىق سالماق الىپ وتكەنى ءۇشىن اقى تولەۋى ءتيىس. ال جۇك يەلەرى رەسەيدەن قوستانايعا الدىن الا جەڭىل كولىگىمەن كەلىپ, وبلىستىق كولىكتىڭ باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنان قاجەتتى رۇقسات قۇجات الادى. سوناۋ جەردەن قوستانايعا كەلمەي-اق, تسيفرلاندىرۋ زامانىندا اراقاشىقتىقتان قانشا ارتىق جۇك اكەلەتىنىن حابارلاپ, اقشانى ەلەكتروندى اۋدارۋعا نەگە بولماسىن؟ شەكارادان وتكەندە جۇك سالماعىن ولشەيتىن تارازى, باسقا دا انىقتاۋ قۇرالدارى جەتەرلىك. مىنە, وسى جەردە جەمقورلىق تاۋەكەلى جوق دەپ ايتۋعا بولا ما؟ الداعى ۋاقىتتا وسىنداي ماسەلەلەردىڭ «جۇمباعى» شەشىلىپ, مولدىرلىك قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس, – دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى.
مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدە ازاماتتاردىڭ شەنەۋنىكتىڭ الدىنان ءوتۋى جەڭ ۇشىنان جالعاسۋدى تۋدىراتىنى ءابدەن دالەلدەنگەن كورىنىس. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ 70 پايىزى شەنەۋنىك پەن ازاماتتار جولىنىڭ تىكەلەي تۇيىسۋىنەن تۋىندايدى ەكەن. بۇگىنگى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن كەسەتىن باستى قۇرالعا اينالدى. بۇل شەنەۋنىك پەن ازاماتتاردىڭ تىكەلەي بايلانىسىنا جول بەرمەيدى جانە مولدىرلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ەلەكتروندى فورمادا قىزمەت كورسەتۋ كولەمى 2 ەسەگە ارتتى.
ازاماتتاردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە الۋ ءۇشىن دەپارتامەنت باسشىلىعى بارلىق اۋداندار مەن قالالار اكىمدەرىمەن سويلەسىپ, كونكۋرستار ءتارتىبىن وزگەرتۋدى ۇسىندى. مىسالى, قازىر ماماندار ىسساپارعا شىقپاي-اق, كەز كەلگەن اۋداندار مەن قالالاردا وتكەن كونكۋرستى «سكايپ» ارقىلى قاراپ وتىرادى. سوندىقتان بوس ورىن كونكۋرسىنا جەرگىلىكتى جەردە ەشكىمنىڭ دە ىقپالى جۇرمەيدى, مولدىرلىك تە وسىلاي بىرتىندەپ قالىپتاسادى.
مەملەكەتتىك قىزمەت ءجانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوزى ادالدىق پەن ادىلدىك سالتاناتى ءۇشىن قىزىقتى باستامالار كوتەرىپ وتىرادى. مىسالى, ءار اپتانىڭ جۇما كۇنى قىزمەتشىلەر جۇمىسقا «گالستۋكسىز» ەركىن كيىممەن كەلەدى. كۇندەلىكتى قىزمەتتە باستىعىنا باعىنۋ رەتىمەن ونىڭ الدىندا ارتىق ءبىر اۋىز ءسوز ايتپايتىن قىزمەتشىلەر جۇماداعى دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا ەركىن پىكىرلەسەدى, ۇسىنىستارىن ايتادى. دەپارتامەنت باستىعى سالاۋات مۇكسىموۆتىڭ تاعى ءبىر باستاماسىمەن قىزمەتشىلەر «پوليگراف» تەحنيكالىق قۇرالى ارقىلى پسيحوفيزيولوگيالىق تەكسەرۋدەن وتە باستادى.
– ۇجىمدا وعان ەشكىمدى ماجبۇرلەمەيمىز, تەك ۇسىنىس جاسايمىز. ەگەر «پوليگراف» ولاردىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى جەمقورلىققا كۇدىك كەلتىرەتىن جاعدايلاردى «ايتسا» دا, ونى جۇمىستان شىعارمايمىز. بۇل تەك تاجىريبە عانا. حالقىمىز «التىن كورسە, پەرىشتە جولدان تايار» دەسە دە, پسيحولوگ مامانداردىڭ پىكىرىنشە, رۋحاني قۇندىلىقتاردى جوعارى قوياتىن ادام وزگەنىڭ ەسەبىنەن بايۋعا بارا قويمايتىن كورىنەدى. بۇل تاجىريبە ناتيجە كورسەتسە, ول الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن لاۋازىم يەلەرىنىڭ مورالدىق تازالىعى ءۇشىن جاسالاتىن شارانىڭ ءبىرى بولسا دەگەن تىلەك ەدى, – دەيدى س.مۇكسىموۆ.
وسىدان مىڭ جىلدان استام بۇرىن ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي بابامىز «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» دەگەن تراكتاتىندا: «ادىلەتتىلىك دەگەنىمىز – بۇل ەڭ الدىمەن, قالانىڭ بارلىق تۇرعىندارىنىڭ ۇلەسىنە تيەتىن ورتاق يگىلىكتەردىڭ ءبولىنۋى جانە بۇدان كەيىن ولاردىڭ اراسىنا بولىنگەن سول يگىلىكتەردىڭ ساقتالۋى. بۇل يگىلىكتەر – امان-ساۋلىق, بايلىق, قادىر-قۇرمەت, الاتىن ورىن جانە ولاردىڭ قاتىسى بولۋى مۇمكىن باسقا دا سونداي يىگىلىكتەر» دەيدى. بابانىڭ بۇل تۇجىرىمىنىڭ ماڭىزى بۇگىن ارتپاسا, كەمىگەن جوق. حالىق اركىمنىڭ ماڭداي تەر ۇلەسى بار بيۋدجەت قارجىسىنىڭ كوپتىڭ نەسىبەسى ءۇشىن ءتيىمدى جۇمسالۋىن سەنىپ تاپسىرعان ءار شەنەۋنىك ادال بولسا, ادىلدىك ورنىعادى. سوندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دا مىسى باسىلادى.
قوستاناي
