شارۋاعا قانشا قارجى قاجەت؟
ستاتيستيكالىق مالىمەت بويىنشا, ەلىمىزدە 190 مىڭعا جۋىق شارۋا قوجالىعى بار. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, سولاردىڭ كەمىندە 20 پايىزى نەمەسە 40 مىڭعا جۋىق شارۋا قوجالىعى نەسيەلىك قارجىنى قاجەت ەتەدى. اۋىلداردا سونىمەن قاتار ءۇي شارۋاشىلىقتارى دا بار. اۋىلدىڭ كوپتەگەن ادامدارى ءۇي ماڭىندا مال ءوسىرىپ, باقشا سالۋ ارقىلى ءتىرشىلىك ەتىپ وتىر. بۇلارعا دا قارجى وتە قاجەت. ەگەر ولارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەتىن بولسا, قوسىمشا مال الىپ, جەرىن كەڭەيتىپ, جاعدايلارىن تۇزەگەن بولار ەدى. كەيىنگى مالىمەتتەر بويىنشا ەلىمىزدەگى اۋىلدى جەرلەردە 2 ميلليونعا جۋىق ءۇي شارۋاشىلىعى تىركەلگەن. ولارعا دا كەم دەگەندە 1 ترلن تەڭگەدەن استام نەسيە قارجىسى قاجەت.
اۋىل حالقى ءۇشىن بانك نەسيەلەرى قولجەتىمسىز
2018 جىلى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا 490 ملرد تەڭگەنىڭ نەسيەسىن بەرگەن ەدى. سونىڭ 14,7 ملرد تەڭگەسى نەمەسە 3,74 پايىزى عانا شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنا بەرىلگەن. قالعانىنىڭ ءبارى ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا جۇمسالعان.
جالپى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كاسىپورىنداردىڭ قولىندا كەپىلگە سالار ءوتىمدى م ۇلىكتىڭ تاپشىلىعىنان جانە ولاردىڭ جۇمىستارى نەسيەنى قىسقا مەرزىمدە قايتارۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەيتىندىكتەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇزاق مەرزىمدىك نەسيە بولۋگە ق ۇلىقسىزدىق تانىتۋدا. مۇنى ولارداعى نەسيە پورتفەلىنىڭ بولىنىسىنەن-اق اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە, جەكە تۇلعالارعا بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ پايىزدىق ءمولشەرلەمەسى – 10-16 پايىزعا دەيىنگى ارالىقتا. دەمەك, اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن پالەندەي ءتيىمدى ەمەس.
شارۋا ءۇشىن قۇرىلعان قور
مىنە, وسىنداي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ قارجى نارىعىندا «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق-نىڭ جۇمىس ىستەۋى اۋىل حالقى ءۇشىن ۇلكەن كومەك ەكەنىن ايتپاسقا بولمايدى. قور 2005 جىلدان بەرى شاعىن نەسيەلەۋمەن اينالىسا باستادى. ونىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بولگەن نەسيەسى 330 ملرد تەڭگەگە جۋىقتادى. اۋىلداعى 150 مىڭ شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىق قوردىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەسىنە قول جەتكىزدى. ەگەر قور نەسيەسىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى شامامەن 6 پايىز ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ اۋىل حالقىنا ۇلكەن قولداۋ بولعانىن بايقايمىز.
مىسالى, جوعارىدا كورسەتكەنىمىزدەي, وتكەن جىلى بانكتەر شاعىن شارۋاشىلىقتارعا, ونىڭ ىشىندە جەكە تۇلعالارعا 14,7 ملرد تەڭگە بولگەن بولسا, ال قور تاراپىنان بۇل ساناتقا 54 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى.
قور 2013 جىلدان باستاپ اۋىل كاسىپكەرلەرىن شاعىن نەسيەلەندىرۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ نەگىزگى قارجى وپەراتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جۇمىس ىستەۋدە. ماسەلەن, قوردىڭ نەسيە پورتفەلىندە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» اياسىندا قارجىلاندىرىلعان جوبالار بارشىلىق.
قور نەسيەلەندىرەتىن نەگىزگى ونىمدەر قاتارىندا مال مەن قۇس ساتىپ الۋعا جانە كوبەيتۋگە باعىتتالعان «يگىلىك», اۋىلداعى بيزنەستىڭ بارلىق تۇرلەرىن ۇيىمداستىرۋعا نەگىزدەلگەن «كاسىپكەر», كوكتەمگى-ەگىستىك جانە جيىن-تەرىم جۇمىستارىنا اينالىمدىق قاراجاتتارىن تولىقتىرۋعا ارنالعان «ەگىنجاي», وتباسىلىق تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋعا جانە كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن «ىرىس» جانە باسقا دا باعدارلامالارى بار.
سىيلىعى مول «سىباعا»
بۇل نەسيە ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا جانە ۇساق مال باسىن, تەحنيكا مەن قۇرىلعىلاردى, مال ازىعىن ساتىپ الۋعا بەرىلەدى. ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن جاڭالىقتارىنا توقتالساق, بەرىلەتىن نەسيە كولەمى 70 ملن تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى, مەرزىمى 15 جىلعا دەيىن ۇزارتىلىپ, ۇستەمەسى سۋبسيديالاۋدى ەسەپتەگەندە 4 پايىز بولىپ بەكىتىلگەن. سونىمەن قوسا 2,5 جىلعا دەيىنگى جەڭىلدىك مەرزىمى بار.
اسىل تۇقىمدى مالدى شەتەلدەن اكەلەتىن شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتەن ءار مالدىڭ باسىنا قوسىمشا 225 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا الا الادى. سونىمەن قوسا, جاس مالدى بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرعان كەزدە ءتىرى سالماقتىڭ ءبىر كيلوگرامىنا 200 تەڭگەدەن سۋبسيديا الادى.
بۇگىندە قازاقستاندا 20 مىڭ وتباسىلىق فەرما بار. ولارداعى ءمۇيىزدى ءىرى قارا سانى – 7 ملن, ۇساق مال 18 ميلليونعا جەتتى. 12 ملن گەكتار جايىلىمدىق جەر پايدالانىلۋدا.
«سىباعا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى اۋىل احۋالى ەداۋىر جاقسارا تۇسەدى دەگەن سەنىم بار. ويتكەنى وسىنىڭ ءناتيجەسىندە 2027 جىلى وتباسىلىق فەرمالاردىڭ سانىن 20 مىڭنان 100 مىڭعا, ءمۇيىزدى ءىرى قارا سانىن 7 ميلليوننان 15 ميلليونعا, ۇساق مالدى 18 ميلليوننان 30 ميلليونعا, پايدالانىلاتىن جايىلىمدىق جەر كولەمىن 12 ملن گەكتاردان 62 ملن گەكتارعا جەتكىزۋ, 10 ءىرى ەت كومبيناتىن قۇرۋ كوزدەلۋدە. مۇنداي جاعدايدا ەلىمىزدەن سىرتقا شىعارىلاتىن ەت ەكسپورتىنىڭ كولەمى دە الدەقايدا ارتا تۇسەدى دەپ بولجاۋعا بولادى.
اۋىلعا بولىنەتىن قارجى جىل سايىن ارتۋدا
«اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق باسقارما توراعاسى جاندار وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل قور تاراپىنان 62,1 ملرد تەڭگەنىڭ نەسيەسى بەرىلەدى. ونىڭ ءىشىندە – «ەڭبەك» باعدارلاماسى اياسىندا – 27,5 ملرد تەڭگە, باعدارلاما قاراجاتىن قايتا ينۆەستيتسيالاۋ ارقىلى – 6,6 ملرد تەڭگە, قوردىڭ جەكە قاراجاتىنان 11,7 ملرد تەڭگە بولىنەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ماقساتىندا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى 35 مىڭ باس ءىرى قارا جانە 131,5 مىڭ باس ۇساق مال الۋدى قارجىلاندىرۋ جوسپارلانعان.
سونىمەن قاتار بيزنەس-پروتسەستەردى وڭتايلاندىرۋدا شارۋالارعا قولايلى بولۋ ءۇشىن موبيلدى قوسىمشا ازىرلەنۋدە. جانە «جەدەل» جۇيەسىن ەنگىزىپ, جەكە تۇلعالار ءۇشىن وتىنىمدەردى قاراۋ مەرزىمىن 11-دەن
