ەكونوميكا • 16 مامىر، 2019

شاعىن نەسيەلەندىرۋ – اۋىل الەۋەتىن ارتتىرادى

997 رەتكورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا شاعىن نەسيە بەرۋ باستالدى. نەسيەلەر ءتۇرلى ماقساتتا ءوز بيزنەسىن باستايتىن نەمەسە كەڭەيتەتىن اۋىل كاسىپكەرلەرىنە بەرىلەدى. ونىڭ جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى – 6%. مەرزىمى، سوماسى، جەڭىلدەتىلگەن مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعى جوباعا بايلانىستى بولادى.

شارۋاعا قانشا قارجى قاجەت؟

ستاتيستيكالىق مالىمەت بو­يىن­شا، ەلىمىزدە 190 مىڭعا جۋىق شا­رۋا قوجالىعى بار. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، سولار­دىڭ كەمىندە 20 پايىزى نەمەسە 40 مىڭ­­عا جۋىق شارۋا قوجالىعى نە­سيەلىك قار­جىنى قاجەت ەتەدى. اۋىلداردا سونىمەن قاتار ءۇي­ شا­رۋاشىلىقتارى دا بار. اۋىل­دىڭ كوپتەگەن ادامدارى ءۇي ماڭىندا مال ءوسىرىپ، باقشا سالۋ ارقىلى تىر­شىلىك ەتىپ وتىر. بۇلارعا دا قار­جى وتە قاجەت. ەگەر ولارعا جە­­­ڭىل­دەتىلگەن نەسيە بەرىلەتىن بول­­­سا، قوسىمشا مال الىپ، جەرىن كە­ڭەيتىپ، جاعدايلارىن تۇزەگەن بو­لار ەدى. كەيىنگى مالىمەتتەر بو­يىنشا ەلىمىزدەگى اۋىلدى جەر­لەردە 2 ميلليونعا جۋىق ءۇي شا­رۋا­شىلىعى تىركەلگەن. ولارعا دا كەم دەگەندە 1 ترلن تەڭگەدەن استام نەسيە قارجىسى قاجەت.

اۋىل حالقى ءۇشىن بانك نەسيەلەرى قولجەتىمسىز

2018 جىلى ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەر جالپى اۋىل شا­رۋاشىلىعى سالاسىنا 490 ملرد­ تەڭگەنىڭ نەسيە­سىن بەرگەن ەدى.­ سونىڭ 14،7 ملرد تەڭ­گەسى نە­­­مە­سە 3،74 پايىزى عانا شا­عىن شارۋا قوجالىقتارىنا بە­­رىل­­­گەن. قالعانىنىڭ ءبا­رى ءىرى اۋىل شارۋا­شىلىعى كاسىپ­ورىن­­دارىنىڭ جوبا­لارىن قارجى­لاندىرۋعا جۇم­سالعان.

جالپى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كاسىپورىن­داردىڭ قولىندا كە­­پىل­گە سالار ءوتىمدى مۇلىكتىڭ تاپ­شى­لىعىنان جانە ولاردىڭ جۇ­مىس­­تارى نەسيەنى قىسقا مەرزىمدە قاي­تارۋعا مۇم­كىندىك بەرمەيتىندىكتەن اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا ۇزاق مەرزىمدىك نەسيە بولۋگە قۇلىقسىزدىق تانىتۋدا. مۇنى ولار­داعى نەسيە پورتفەلىنىڭ بولىنىسىنەن-اق اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە، جەكە تۇلعالارعا بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ پايىزدىق مول­شەرلەمەسى – 10-16 پايىزعا دەيىنگى ارا­لىقتا. دەمەك، اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن پالەن­دەي ءتيىمدى ەمەس. ؛

شارۋا ءۇشىن قۇرىلعان قور

مىنە، وسىنداي جاعدايدا ەلى­مىز­دىڭ قارجى نارىعىندا «اۋىل شارۋاشىلى­عىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق-نىڭ جۇمىس ىستەۋى اۋىل حالقى ءۇشىن ۇلكەن كومەك ەكە­نىن ايتپاسقا بولمايدى. قور 2005 جىلدان بەرى شاعىن نەسيەلەۋمەن اينالىسا باستادى. ونىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىنا بولگەن نەسيەسى 330 ملرد تەڭگەگە جۋىقتادى. اۋىلداعى 150 مىڭ شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىق قور­دىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەسىنە قول جەت­كىزدى. ەگەر قور نەسيەسىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى شامامەن 6 پايىز ەكەنىن ەسكەرسەك، مۇنىڭ اۋىل حالقىنا ۇلكەن قول­داۋ بولعانىن بايقايمىز.

مىسالى، جوعارىدا كورسەتكە­نىمىزدەي، وتكەن جىلى بانكتەر شاعىن شارۋاشى­لىق­تارعا، ونىڭ ىشىندە جەكە تۇلعالارعا 14،7 ملرد تەڭگە بولگەن بولسا، ال قور تاراپىنان بۇل ساناتقا 54 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. ؛

قور 2013 جىلدان باستاپ اۋىل كاسىپ­­­­كەرلەرىن شاعىن نەسيەلەن­دىرۋگە باعىتتالعان مەم­لەكەتتىك باعدارلاما­لاردىڭ نەگىزگى قار­جى وپەراتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جۇمىس ىستەۋدە. ماسەلەن، قوردىڭ نەسيە پورت­فەلىندە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020»، «بيز­نەس­تىڭ جول كارتاسى-2020» ايا­­سىندا قارجى­لان­دى­رىلعان جوبالار بار­شىلىق.

2017 جىلدان بەرى قور «ەڭبەك» ناتي­جەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپ­كەرلىكتى دامى­تۋ باعدارلاماسىنىڭ» ەكىنشى باعىتىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى 7 800 اۋىلدىق كاسىپكەر 30 ملرد تەڭگەنىڭ شاعىن نەسيە­سىنە قول جەتكىزدى. 2017 جىل­مەن سالىستىرعاندا ولاردى قار­جى­لاندىرۋ كولەمى 2 ەسەگە ارتقان. ؛

قور نەسيەلەندىرەتىن نەگىزگى ونىمدەر قاتارىندا مال مەن قۇس سا­تىپ الۋعا جانە كوبەيتۋگە با­عىت­تالعان «يگىلىك»، اۋىلداعى بيز­­­نەستىڭ بارلىق تۇرلەرىن ۇيىم­داس­­­تىرۋعا نەگىزدەلگەن «كاسىپ­كەر»، كوك­­تەمگى-ەگىستىك جانە جيىن-تە­رىم جۇمىستارىنا اينالىمدىق قا­راجاتتارىن تولىقتىرۋعا ار­نال­عان «ەگىنجاي»، وتباسىلىق تاۋار­لى ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋعا جانە كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىن «ىرىس» جانە باسقا دا باعدار­لاما­لارى بار.

سىيلىعى مول «سىباعا»

بۇگىنگى كۇنى قور جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ءىرى باعدارلامالاردىڭ ءبىرى بۇرىنعىسىنشا «سىباعا» باعدار­لاماسى بولىپ وتىر. ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ءونىم ەكسپورتىنىڭ كولەمىن بەس جىلدىڭ ىشىندە 2،5 ەسە ۇلعايتۋ ءۇشىن «اۋىل شارۋا­شىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق «سىباعا» باعدارلاماسىن جاڭارتىپ، نەسيەلەۋدى باستادى. ؛

بۇل نەسيە ەتتى باعىتتاعى ءىرى­ قارا جانە ۇساق مال باسىن، تەح­ني­كا مەن قۇرىلعىلاردى، مال ازىعىن ساتىپ الۋعا بەرىلەدى. ونىڭ ەرەك­شەلىكتەرى مەن جاڭا­لىقتارىنا توقتال­­ساق، بەرى­لەتىن نەسيە كولەمى 70 ملن تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى، مەرزىمى 15 جىلعا دەيىن ۇزار­تىلىپ، ۇستەمەسى سۋبسيديالاۋ­دى ەسەپتەگەندە 4 پايىز بولىپ بەكى­تىلگەن. سونىمەن قوسا 2،5 جىل­­عا دەيىنگى جەڭىلدىك مەرزىمى بار. ؛

اسىل تۇقىمدى مالدى شەتەل­دەن اكەلە­تىن شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتەن ءار مالدىڭ باسىنا قوسىمشا 225 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا الا الادى. سونىمەن قوسا، جاس مالدى بور­داقىلاۋ الاڭىنا تاپ­سىرعان كەزدە ءتىرى سالماق­تىڭ ءبىر كيلوگرامىنا 200 تەڭگەدەن سۋبسيديا الادى. ؛

ەندى وسىعان قوسىمشا تاعى ءبىر جەڭىلدىك، نەسيەنى العان كەزدە كەپىلدىكتىڭ 75 پايىزىنا دەيىن ساتىپ الىناتىن اسىل تۇقىمدى مال مەن تەحنيكانى قويا الادى.

بۇگىندە قازاقستاندا 20 مىڭ وتباسىلىق فەرما بار. ولارداعى ءمۇيىز­دى ءىرى قارا سانى – 7 ملن، ۇساق مال 18 ميلليونعا جەتتى. 12 ملن­ گەك­­تار جايىلىمدىق جەر پايدالانىلۋدا.

«سىباعا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ار­قىلى اۋىل احۋالى ەداۋىر جاقسارا تۇسەدى دەگەن سە­نىم بار. ويتكەنى وسىنىڭ ناتي­جەسىندە 2027 جىلى وتباسى­لىق فەرمالاردىڭ سانىن 20 مىڭنان 100 مىڭعا، ءمۇيىزدى ءىرى قارا سانىن 7 ميلليوننان 15 ميل­ليونعا، ۇساق مالدى 18 ميلليوننان 30 ميلليونعا، پايدالانىلاتىن جا­يى­لىمدىق جەر كولەمىن 12 ملن گەكتارد­ان 62 ملن گەكتارعا جەتكىزۋ، 10 ءىرى ەت كومبيناتىن قۇ­رۋ كوزدەلۋدە. مۇنداي جاعدايدا ەلى­مىزدەن سىرت­قا شىعا­رىلاتىن ەت ەكس­پورتىنىڭ كولە­مى­ دە الدەقايدا ارتا تۇسەدى دەپ بول­جاۋعا بو­لادى.

اۋىلعا بولىنەتىن قارجى جىل سايىن ارتۋدا

«اۋىل شارۋاشىلىعىن قار­­­جى­­لاي قولداۋ قورى» اق باسقارما ءتوراعاسى جاندار وماروۆ­تىڭ ايتۋىنشا، بيىل قور تاراپىنان­ 62،1 ملرد تەڭگەنىڭ نەسيەسى بەرى­لەد­ى. ونىڭ ىشىن­دە – «ەڭبەك» باعدار­لاماسى اياسىندا – 27،5 ملرد تەڭگە، باع­دار­لاما قاراجاتىن قاي­تا ينۆەستيسيالاۋ ارقىلى – 6،6 ملرد تەڭگە، قور­دىڭ جەكە قاراجا­تىنان 11،7 ملرد تەڭگە بولىنەدى. ؛

اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­­­لىگى قويعان مىندەتتەردى ورىن­­­داۋ ماق­ساتىندا ەتتى مال­ ش­ا­رۋا­­شى­لى­عىن دامىتۋ ءۇشىن «سى­باعا» باع­دار­لاماسى ارقى­لى 35 مىڭ باس ءىرى قار­ا جانە 131،5 مىڭ باس ۇساق­ مال الۋ­دى قارجى­لاندىرۋ جوسپار­­لان­عان. ؛

سونىمەن قاتار بيزنەس-پرو­سەس­­­تەردى وڭتايلاندىرۋدا شار­ۋا­لارعا قولايلى بولۋ ءۇشىن ءمو­بيل­دى قوسىمشا ازىرلەنۋدە. جانە «جەدەل» جۇيەسىن ەنگىزىپ، جەكە تۇل­عالار ءۇشىن وتىنىمدەردى قاراۋ مەرزىمىن 11-دەن ؛

8 جۇمىس كۇنىنە دەيىن، زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن 15-تەن 10 جۇمىس كۇنىنە دەيىن قىسقارتۋ جوس­پارد­ا بار.
باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

يمپورتتان نە ۇتتىق؟

ەكونوميكا • كەشە

«ەكى جۇلدىز» بايقاۋى الماتىدا باستالدى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

تارازدا جەدەل بايلانىس ورتالىعى اشىلدى

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

ليساكوۆتىڭ «بايتەرەگى»

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

گوبەلەن – تەكتى ونەردىڭ تۋىندىسى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

«مادەني قابات» جويىلعان جوق

قوعام • 20 قىركۇيەك، 2019

شاحماردان تەربەلگەن تالبەسىك

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار