ايماقتار • 15 مامىر، 2019

اكەم وتىرعىزعان الما باق

1501 رەت كورسەتىلدى

جاس كەزىمدە كونەكوز، كارى­قۇ­لاق قاريالار­دان ەستىگەن مىنا ءبىر اڭگىمە ەسىمە ءجيى تۇسەدى.

ەرتەدە ءبىر پاتشا ءۋازىر-ءنو­كەر­لەرىمەن اڭعا بارا جاتىپ، ءبىر بەلى بۇكىرەيگەن قارت كىسىنىڭ اعاش ەگىپ جاتقانىن كورەدى. پاتشا الگى اقساقالعا بۇرىلىپ كەلەدى دە سالەم بەرىپ تۇرىپ مىناداي سۇراق قويادى:

– قاريا، نەگە سونشا قينالىپ جاتىرسىز؟ بۇل اعاش بىرنەشە جىلدان كەيىن جەمىسىن بەرەدى. ءسىزدىڭ عۇمىرىڭىز وعان دەيىن جەتپەيدى عوي، – دەيدى. سوندا اقساقال:

– تاقسىر، مەن ءومىرىمنىڭ جەتپەيتىنىن ءبى­لەمىن. بىراق مەن اتالارىمنىڭ ەككەن اعاشتارىنىڭ جەمىسىن جەپ ءجۇرمىن ەمەس پە؟ ەرتەڭگى ۇرپاق تا مەنىڭ ەككەن اعاش­تارىمنىڭ جەمىسىن جەسىن، – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. پاتشا قاريانىڭ ايتقان جا­ۋابىنا اسا ريزا بولىپ، ءبىر قالتا التىن بەرەدى. سوندا اقساقال:

– مىنە، كوردىڭىز بە، مەنىڭ ەككەن اعاشىم كازىردىڭ وزىندە جەمىسىن بەرە باس­تادى، – دەپتى. پاتشا بۇل سوزگە دە ريزا بولىپ، تاعى دا التىن بەرەدى.

– باسقا اعاشتار جىلىنا ءبىر رەت جەمىس بەرسە، مەنىڭ ەككەن اعاشىم جىلىنا ەكى رەت جە­مىس بەرەدى، – دەگەن ەكەن سوندا اقسا­قال.

وسى ءاپسانا-اڭىز اڭگىمەنى ەسكە الا وتىرىپ قازاقتىڭ: «قولدان كەلسە كوپ اعاش ءوسىرىپ، جۇرگەن جەرىن جاسىل جەلەككە اينالدىرۋ، كورىكتەندىرۋ ءاربىر پەندەنىڭ يگىلىكتى ءىسى» دەگەن ءسوزىنىڭ بەكەر ايتىلماعانىن ۇعاسىڭ.

مەنىڭ بالالىق شاعىم قازى­نا­لى دا كيەلى قاراتاۋ ءوڭى­رىن­دەگى تابيعاتى اسەم كوسەگەنىڭ كوك­جو­نىن­داعى ءۇشباس اۋلىندا ءوتتى، ياعني، كوك مايسا بەلدى كورپە عىپ، تاۋ ەتەگىن جاس­تانىپ ءجۇرىپ ءوتتى دەسەم قاتەلەسپەيمىن. «دۇنيەدە تۋعان ەلىڭنەن ارتىق ەل دە، جەر دە جوق» – دەگەن ەكەن كورنەكتى قالامگەر عابيت مۇسىرەپوۆ. بۇل – بوس ايتىلماعان ءسوز. تۋعان جەردەن ارتىق جەر جوق. ويتكەنى تۋعان جەرىڭ – تىرەگىڭ، اتاجۇرتىڭ – التىن بەسىگىڭ. سۇلۋ، ءمولدىر دۇنيە سول! جۇرەگىڭە جاعىمدى تىلسىم جاراتىلىس! تۋعان جەر – ەكىنشى اناڭ. راس قوي. تۋعان جەر توپىراعىنىڭ قۇدىرەتىن باسقا دۇنيەمەن الماستىرۋ مۇمكىن ەمەس قوي. ول – ءبىزدىڭ كوڭىل كۇيىمىزدىڭ ەمشىسى. وندا وتكىزگەن بالالىق شاق، ءاي، ءبىر ءتاتتى، ءاي، ءبىر بال-شەكەر كۇندەر ەكەن-اۋ، شىركىن!

وسى جەردە ەل اۋزىندا ساقتا­لىپ قالعان مىنا ءبىر اڭىز-اڭگىمە ەسكە تۇسەدى. جەلماياعا وتىرىپ، وزىنە قارا قوبىزىن سەرىك ەتىپ، قوڭىر كۇيدى اڭىراتىپ جەرۇيىق ىزدەپ، تورتكۇل دۇنيەنى كەزگەن قورقىت بابا قاراتاۋدىڭ قىرقا­سىن­داعى شىرايلى مەكەن، كورىكتى كوسەگەنىڭ كوكجونىنا قىزىعا قاراپ تۇرىپ:

«باسقانىڭ ءبارىن قيساڭ دا،

كوكجوندى، شىركىن قيمايسىڭ.

وڭگەرىپ الىپ كەتەر ەم،

ات ساۋىرىنا سىيمايسىڭ»،

– دەگەن ەكەن جارىقتىق. وسى ءبىر شۋماق­تىڭ ءوزى مەنىڭ التىن بەسىگىم، اتامەكەنىم كوك­جوننىڭ بيىك باعاسىن بەرىپ تۇر ەمەس پە؟!

تۋعان جەر كوكىرەگىڭنەن ەش شىقپايدى عوي. وعان دەگەن ساعى­نىش قانشا جىلدار ءوت­پەسىن ەش با­سىل­­­مايدى ەكەن. اۋىلدىڭ ماي­­­دا جەلىمەن شاشىمدى تاراپ، ءمول­دىر بۇ­لا­عى­مەن سۋسىنعانىم قانشا جىل­دار وتسە دە ەش ەستەن كەتپەيدى. وسى­دان دا بولار، مەن تا­بيعاتتى ايالاپ، وعان ءاردايىم قامقورلىقپەن قا­رايمىن، ءتىپتى وعان عاشىقپىن دەسەم دە­ بولادى. تابيعاتىمنان اسەمدىككە، ساف تا­زا­لىققا، كىرشىكسىز پاكتىككە قۇمار، ءسابي ءجۇ­رەك­تى بولعانىمنان بولار، اۋىلىن، اۋلاسىن كور­كەيتۋ، جايقالعان اعاشتان، ونىڭ ماۋەلى جە­مىسىنەن ءنار الۋ – جانىمنىڭ قالاۋى. راس. اعاش وسىرۋگە بالا كەزىمنەن اۋەس بولدىم. وعان اكەم سەبەپكەر بولعانىن مويىندايمىن. مەن تۋ­عاندا اكەم مەنىڭ قۇرمەتىمە ءۇي جانىنان ەكى­ الما اعاشىن ەگىپتى. ءوزىم ۇيدە جالعىز، جالقى بولدىم، بالاممەن بىرگە جايقالىپ ءوسسىن، كەيىن ۇلكەن بايتەرەك بولىپ، بالا-شاعالارىم، ۇرپاقتارىم ساياسىندا سايرانداپ ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن ەككەن بولۋى كەرەك، ءسىرا. كوزىمدى اشقالى تابيعات اياسىندا، تاۋ-تاستى ارالاپ، ءشوپتىڭ، اعاشتىڭ نەشە تۇرىمەن تانىس بولىپ ءوستىم. قاراتاۋ شاتقالدارىندا جابايى الما، ورىك، شيە، دولانا جانە دە باسقا ماۋەلى اعاشتار توپ-توپ بولىپ وسەتىن. اۋىل بالالارى بىرىگىپ، بىردە جاياۋ، بىردە ەسەككە مىنگەسىپ تاۋ قويناۋىنداعى الگى جەمىس باۋلارعا بارىپ، اششى-تۇششى­سىنا قاراماي الما مەن ورىكتەرىن قالتا-قالتا، قورجىن-قورجىن ەتىپ ۇيگە الىپ كەلىپ، ءبىراز كۇن تۇشىرقاناتىنبىز.

مەنىڭ وردابەك كوكەم جەر­دى ايالاپ، قۇرمەتتەپ، ەرتە كوك­تەم­­نەن قار تۇسكەنگە دەيىن ءبىر تىنباي، قولىنان كۇرەگى، يىعى­نان كەتپەنى تۇسپەي باۋ-باقشا ءوسىرۋدى كاسىپ ەتكەن اياۋلى جان ەدى. كوكتەم كە­لى­سىمەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىن قوسىپ، توعان بايلاتىپ، ارىق-اتىزعا سۋ شىعارىپ، جەردى وڭدەپ، كەڭشار تۇر­عىندارى ءۇشىن كارتوپ، قىزاناق، قاۋىن-قاربىز ەگىپ، الما، المۇرت، ورىك اعاش­تارى­نىڭ كوشەتتەرىن وتىرعىزاتىن. جاز اي­­لارىندا ولاردان جينالعان ءونىم دالا قوستارىنا، اسحانالارعا جىبەرىلىپ، ەڭبەك­شى­لەر سۇيسىنە، راحاتتانا جاڭا ونىمنەن اۋىز تيەتىن. ارتىلعانىن قاتار جاتقان جاڭاتاس قالاسىنىڭ اسحانالارىنا، ساۋدا ورىندارىنا جىبەرىلەتىن.

وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 60-شى جىلدارىندا مەنىڭ وسكەن ءۇشباس اۋلىنىڭ جانىنان ءبىراز جەر ارنايى الما باعى ءۇشىن ءبولىنىپ، وعان سان ءتۇرلى كوشەتتەر وتىر­عىزىلدى. ولاردى اكەم جارىقتىق تاڭنىڭ اتىسى، كۇننىڭ باتىسىنا قاراماي ۋاقتىلى سۋعارىپ، ارامشوپتەردەن اجى­راتىپ، ارىق-اتىزدارىن تازارتىپ، ءتۇبىن مەزگىل-مەزگىل قوپسىتىپ، قا­جەتتى تىڭايتقىشتارمەن قو­رەك­­­تەندىرىپ جاس بالانى ماپە­لە­گەندەي ايالاپ ءوسىردى. ءتىپتى ايسىز ءتۇننىڭ قاراڭعىلىعىنا قاراماي الما باعىن ارالاپ، ءار ارىققا سىلدىراتىپ سۋ جىبەرىپ، سۋعارىپ جۇرگەنىن كورگەندە تۋعان جەرىن، تابيعاتتى سونشاما سۇيەتىنىنە بالا جۇرەكپەن قايران قالاتىنمىن. وسە-كەلە الگى الما باق بۇكىل اۋىل ماقتانىشىنا اينالدى. سىرتتان كەلگەن قوناقتار كىمنىڭ بولماسىن كوز جاۋىن الاتىن سارى-قىزىل المالاردىڭ جۇپار يىسىنە ەلتىپ، قىزىعا قاراپ، ءتىل ۇيىرەر تاتتىلىگىنە، ەرەكشە ءدام­دىلىگىنە ءتانتى بولاتىن. اۋىل سىر­تىن­داعى جايلاۋعا قونىستانعان مالشى­لار مەن قويشىلار بالالارى ءتاتتى الماعا جاز بويى قارىق بولىپ قالاتىن. اكەمنىڭ سول يگىلىكتى زور، ەرەن ەڭبەگىنە اۋىل تۇرعىن­دارى عانا ەمەس، كەڭشار مەن اۋدان باسشىلارى دا قىزىعىپ، قولداپ وتىراتىن.

– تابيعاتتى قالاي ايالاساڭ، ول ساعان سولاي جاۋاپ بەرەدى. ءبىزدىڭ ادامشىلىق قاسيەتىمىز اينا­لا­داعى، قۇداي ءبىزدىڭ يگىلى­گى­مىز ءۇشىن جاراتقان تىرشىلىك يەلەرىنىڭ قادىرىن بىلۋمەن ولشەنەدى. كەيدە دۇنيە قۋعان زاماندى كورىپ، «ءشىر­كىن-اي» دەپ وكىنىپ جاتاتىن كەزدەرىمىز دە بولادى. سونداي ءبىر جابىرقاۋ ساتتەرىڭدە تابيعات اياسىنا شىعىپ، سەرۋەندەپ قايتساڭ، كوڭىلىڭ بايىپ، جانىڭ بايىز تاپقانداي بولىپ قالاسىڭ. ادام تاربيەسى مەن تابيعاتقا دەگەن كوزقاراستىڭ ءبارىنىڭ وزەگى ءبىر بولسا دەيمىن. ءبىز ءۇيىمىزدى قالاي تازا ۇستاساق، اۋلامىزدى، اۋىلىمىزدى دا سولاي تازا ۇستاۋعا تالپىنۋىمىز كەرەك. جۇرگەن جەرىمىزدىڭ بارىندە دە سونداي ءبىر مادەنيەتتىلىك، ىزگىلىك، ادامدىق، پاراساتتىلىق قاسيەتتەر بولسا تاماشا بولار ەدى..، – دەيتىن وردابەك كوكەم جايقالىپ ءوسىپ كەلە جاتقان الما باقتاعى جاس كوشەتتەردى سالالى ساۋساقتارىمەن راحاتتانا ماپەلەپ تۇرىپ.

ءالى ەسىمدە، ءۇشىنشى سىنىپتا وقيتىن كەزىم. بالالارمەن تاۋدى تاۋعا، تاستى تاسقا جالعاپ، سەرۋەندەپ جۇرگەنىمدە بىردە تاستىڭ اراسىنان قىلتيىپ ءوسىپ تۇر­عان الما اعاشىن كورىپ، تامىرىمەن قوپارىپ ءۇزىپ الىپ، اۋلاعا اكەلىپ ەككەنمىن. ونى ماپەلەپ كۇتۋگە اكەم جاردەمدەستى. قازىر ول ەسكى ءۇي جانىندا ءوسىپ تۇرعان ماۋەلى جەمىسى بار ءزاۋلىم اعاش، مەن الپىستان اسسام، ول ەلۋدەن استى. اعاش ەگۋگە قۇمارلىق وسى الما اعا­شىنان باستالعان ەدى. كەيىن ونىنشى سىنىپتى ءتامامداپ، مەكتەپپەن قوش­تاسار جىلى 10-12 ءتۇپ ءتاتتى الما بە­رە­تىن اعاش وتىرعىزدىق. ولار دا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز جەمىسىن بەرىپ، جايقالىپ جايناپ تۇر. جاز ايلارىندا قىزمەتىمىزدىڭ تىم قاربالاستىعىنا قاراماي نەمەرەلىرىمدى قاسىما ەرتىپ تۋعان اتامەكەنىمە – ۇشباسقا تارتىپ كەتەتىن كەزىم جي بولماسا دا بولىپ تۇرادى. سوندا نەمەرەلەرىممەن قوسىلىپ سوناۋ ەرتەرەكتە اكەم وتىرعىزعان الما باقتى ەركىن ارالاپ، تۇشىمدى ءدامدى المالاردان ءدام تاتامىز، اۋاسىمەن راحاتتانا تىنىستاپ، الىستا قالعان بالالىق شاقتى ساعىنا ەسكە الامىن.

بار سانالى ءومىرىن تۋعان جەرىنە تال-داراق ەگىپ، باۋ-باق­شا سالىپ، كورىكتەندىرۋ مەن گۇل­دەن­­دىرۋگە اينالدىرعان اكەم­نىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە، مىنە، 40 جىل بولىپتى. سونشا جىلدار وتكەنىنە قاراماستان ءۇشباس اۋلى­نىڭ تۇرعىندارى بار جيعان-تەرگەن قاراجاتىنا باۋ-باقشا ەگىپ، بولاشاققا مۇرا قالدى­رۋ­دى ماقسات ەتكەن اكەمنىڭ ەسى­مىن ۇمىتپاي «وردابەك قاريا وتىر­عىز­عان الما باعى» دەپ ءىشتارتىپ، اسا قۇرمەتپەن ەسكە الىپ وتىرادى. الما باعى ءالى دە بار، اتتەڭ، ۋاقىت اعىمىنا ساي ءبىراز اعاشتار قارتايىپ، كۇيزەلىپ، «شارشاپ» تۇر. كەيىنگى تولقىن جاس­تار، جەرگىلىكتى مەكتەپ وقۋشىلارى سول قارتايا باستاعان باۋدى قام­­قور­­لىققا، قورعاۋعا الىپ، ءبىراز اعاش­تاردى جاڭار­تىپ، جاڭا كوشەت­تەر وتىرعىزۋ ءىسىن قولعا السا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. اۋىل­عا بارعان سايىن ەسكى قۇلاق قاريا­لاردىڭ: «باق وتىرعىزۋ – بو­لاشاققا باعا جەتپەس مۇرا قالدىرۋمەن پارا-پار» دەگەن دانا ءسوزىنىڭ راس ەكەنىنە كوزىم جەتەدى.

...تاياۋدا كىندىك قانىم تامعان جەر ءۇشباس اۋلىنا اتباسىمدى بۇردىم. ارينە قازىرگى اۋىل ءومىرىن وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 60-شى جىلدارىمەن سالىستىرۋعا ەش بولمايدى. كۇرە جولدارعا اسفالت توسەلگەن. ەلەكتر جۇيەسى تارتىلعان. ءار ۇيدە تەلەديدار سايراپ تۇر. جاستاردىڭ قولىندا ءبىر-ءبىر تەلەفون، سمارتفون، كىممەن، قاشان سويلەسەمىن دەسە دە ەرىك وزىندە.ءۇي اۋلاسىندا قۇدىق قازىلىپ، قۇبىر تارتىلىپ، اۋىزسۋ ماسەلەسى شەشىلگەن. بۇرىنعى شاتىرسىز جاتاعان ۇيلەر، قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەڭسەلى ۇيلەر­مەن الماستىرىلعان. ەگىن شارۋا­شى­لىعىنا قاجەتتى تراكتور، كومباين جانە دە باسقا تەحنيكا ءار وتباسىندا ساقاداي ساي، داپ-دايىن تۇر. ءار ۇيدە جۇيتكىزگەن جەڭىل كولىك-اۆتوماشينا. مەن اتا-بابالارىمىزدىڭ تابيعي ساۋات­تىلىعى مەن زەرەكتىگىنە تاڭعا­لامىن. وردابەك اكەم، جارىق­تىق، ءبىزدىڭ كوكجوندا وسەتىن اعاش، شوپتەسىن وسىمدىكتەردىڭ بارلىعىنىڭ اتاۋىن جىك-جىكتەپ، قانداي قاسيەتى بارىن بەس ساۋسا­عىن­داي بىلەتىن. «بالاپان ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەيدى عوي حالقىمىز. سوندىقتان بولار، مەنىڭ اكەمنىڭ تاربيەسىنەن العانىم بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. قازىرگە دەيىن قالا ورتالىعىنداعى ءۇيى­مىز­دىڭ ماڭايىن قولدان كەلگەنشە كورىكتەندىرىپ، كوگالداندىرۋدان بىردە-ءبىر جالىققان ەمەسپىن. جۇ­مىستان قولىم قالت ەتسە، اعاش­­تاردى كۇتىپ، گۇل ەگىپ، ولار­دى سۋعارىپ، اۋلاعا سۋ شاشىپ، كوڭىلىم جادىراپ، راحات سەزىمگە بولەنەمىن.ءتىپتى ءۇي ماڭىن­دا­عى كوشە بويىنا پايداسىز اعاش­تار­دىڭ ورنىنا جەمىس اعاشتارىن (جاڭعاق، ورىك، شيە، شابدالى) وتىرعىزىپ، ولاردىڭ جەمىسىن جەپ، پايداسىن كورىپ وتىرعانىمىز بار.

تۋعان ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسى – اينالاڭدى كوركەيتۋ، قالاڭدى، دالاڭدى قادىرلەۋ، وعان قامقورلىق جاساۋ دەپ بىلەمىن. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تابيعاتى كەدەي سارى دالاعا استانا ورناتۋمەن قاتار سارىارقانىڭ كەڭ دالاسىنا 70 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە ورمان وتىرعىزۋىن، وعان قىرعاۋىل، ەلىك جانە دە باسقا اڭ-قۇستاردى ءوسىرتۋ ۇلكەن كورەگەندىك دەپ ەسەپتەيمىن.

ادەمىلىككە ءمان بەرىپ، جەردىڭ قىرتىسىنا، ءۇيدىڭ ورنالاسقان جاعدايىنا قاراي جەردى يكەمدەپ، نەشە ءتۇرلى ادەمى گۇلزارلار، ادام تىنىستاپ، دەمالاتىن سايا­باق­تار جاساپ، قالا مەن اۋىل­دى گۇلدەندىرىپ وتىرۋ ءار زاماندا بولعان. اتا تاريحىمىزدا ءاردايىم بۇل ءۇردىس كورىنىس بەرىپ وتىرعانى بەلگىلى.

مىنە، اكەدەن بالاعا ميراس بولعان اعاش وتىرعىزۋ بۇگىندە مەنىڭ دە سۇيىكتى ىسىمە اينالعان. جانىم جابىرقاسا دا، كوڭىلىم قۇلازىسا دا، ءتىپتى قۋانىشىمدى دا ءوز اۋلامدا ەككەن جاسىل جەلەكپەن، گۇلدەرمەن بولىسەمىن. ءۇيىمنىڭ اۋلاسىندا جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان سانداعان گۇلدەرگە، ماۋە اعاشتارىنا قاراپ ءلاززات الامىن. مەنىڭ تابيعاتقا مەيى­رىم­دىلىكپەن قارايمىن جانە ءسۇيىس­پەنشىلىگىم ەرەكشە، ماحاببا­تىم ماڭگى. ول ەشقاشان سابىرلانىپ، وشپەك ەمەس. ءومىرىمنىڭ جالعاسى نەمەرەلەرىمنىڭ دە سولاي بولىپ ءوسۋىن قالايمىن...

سوناۋ ەرتەرەكتە، 1825 جىلى ورىستىڭ ۇلى اقىنى ا.س.پۋشكين ەدىل-جايىق بويىن ارالاپ ءجۇرىپ، قازاقتىڭ جازىق دارحان دالالارىنا كوز تىگىپ تۇرىپ: «شىركىن، ءار قازاققا قىردا ءبىر ءتۇپ اعاش وتىر­عىزۋ مىندەت ەتىلسە، جاپاند­ا ورمان جايقالار ەدى-اۋ!» دەپ ءتاتتى قيالعا بەرىلگەن ەكەن. شىنىندا دا ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى وسى ءبىر پارا­ساتتى ءسوزدى كوڭىلىنە توقىپ، جۇرەگىنە ايالاتىپ، اعاش ەگۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويىپ، بۇل ءداستۇردى كەلەر ۇرپاعىنىڭ بويىنا سىڭىرە بىلسە، اينالامىز جايقالعان جاسىل جەلەككە ورانباس پا ەدى! قازاق بابامىز «اتادان مال قالعانشا، تال قالسىن» دەگەن ەمەس پە ەدى؟..

 

ساعىندىق وردابەكوۆ،

دارىگەر-حيرۋرگ، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 تاراز

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

جاس تەننيسشىلەرمەن كەزدەسۋ

تەننيس • بۇگىن، 07:47

جاس عالىمنىڭ جەتىستىگى

عىلىم • بۇگىن، 07:43

ۇقساس جاڭالىقتار