ەڭبەككە قابىلەتتى الەم حالقىنىڭ 27%-ى – ورتا تاپ وكىلى
اۋەلى ورتا تاپقا كىمدەر جاتادى دەگەنگە كەلسەك, نەگىزىنەن ءبىلىم مەن بىلىگى جوعارى, تابىسى, ماتەريالدىق جاعدايى تۇراقتى جۇرت قاراستىرىلادى. دەمەك, جۇمىسى, مەنشىگىندە باسپاناسى, كولىگى بار, ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمدى ازامات الەۋمەتتىك شيەلەنىستەردەن ساقتانا وتىرىپ, ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ تىنىشتىعىنا ءمۇددەلى كەلەدى. سوندىقتان اتالعان الەۋمەتتىك توپتىڭ قوعامدا تۇراقتاندىرۋشى رولىنە باسا ءمان بەرىلەدى. الايدا, ورتا تاپ بۇل مارتەبەگە تەك ۇلەس سالماعىنىڭ باسىمدىعىمەن عانا لايىقتى بولا الادى. سەبەبى بۇل تاپتىڭ قاتارىنىڭ ارتۋى – باي مەن كەدەيدىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ قىسقارۋى, تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالۋى. ەكىنشى جاعىنان جاعدايى جاقسى جۇرت تۇراقتى سالىق تولەۋشىلەر رەتىندە مەملەكەت ءۇشىن ەكونوميكالىق دونور سانالادى. بۇعان قوسا, ورتا تاپ – كاسىپكەرلىكتىڭ نەگىزىن قالاي وتىرىپ, بىلىكتى كادرلار دايىندايتىن, حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن الەۋمەتتىك توپ.
الەمدە دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى قارقىندى, سايكەسىنشە ونداي ەلدەردە ورتا تاپتىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. حالىقارالىق ورتاق كريتەري بويىنشا ورتا تاپقا جاتاتىن ادامنىڭ جىلدىق تابىسى 10 مىڭ دوللار مەن 100 مىڭ دوللاردىڭ اراسىندا بولۋى كەرەك. وسى ولشەممەن قاراعاندا شۆەيتساريالىق Credit Suisse بانكىنىڭ زەرتتەۋ ورتالىعى 2018 جىلعا جاساعان ەسەبىندە دۇنيە جۇزىندە 1,3 ميلليارد ادامنىڭ ءال-اۋقاتى ورتاشا دەڭگەيدە دەپ مالىمدەدى. ياعني ەڭبەككە قابىلەتتى الەم حالقىنىڭ 27 پايىزى – ورتا تاپ وكىلى. بۇل كورسەتكىش 2000 جىلى 14 پايىزدى, 2008 جىلى 23 پايىزدى قۇراعان. ەندى 2023 جىلى جاھان بويىنشا ورتا تاپتىڭ ۇلەسى 29 پايىزعا جەتەدى دەپ بولجانىپ جاتىر. وسىنىڭ ىشىندە قىتاي ورتا تاپ ۇلەسىنىڭ كوپتىگىمەن كوش باستاپ تۇر. 2018 جىلى قىتايدا 641 ميلليون ادامنىڭ, ياعني جۇمىسقا جارامدى حالىقتىڭ 59 پايىزىنىڭ ءال-اۋقاتى ورتا دەڭگەيگە جەتكەن. بۇل مەملەكەت 2015 جىلى ورتا تاپ كورسەتكىشى بويىنشا اقش-تى باسىپ وزعان ەدى. ال اقش-تا قازىرگى تاڭدا جاعدايى ورتا دەڭگەيدەگىلەردىڭ ۇلەسى 31 پايىزدى قۇراپ تۇر. بۇگىندە ورتا تاپتىڭ ۇلەسىنەن قىتايدىڭ ءىزىن الا ەكىنشى ورىنعا 58 پايىزدىق كورسەتكىشپەن وڭتۇستىك كورەيا جايعاستى. ءۇشىنشى ورىنعا 53 پايىزبەن كەيىنگى كەزدە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەكونوميكاسى قارقىندى ءوسىپ جاتقان چيلي كوتەرىلدى. ال دامۋ قالپى تۇراقتى جاپونياداعى جاعدايى جاقسىلاردىڭ ۇلەسى – 44 پايىز.
قازاقستاندا ورتا تاپ قالىپتاستى ما؟
«ستراتەگيا» الەۋمەتتىك جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ەربول مولداشەۆ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنداعى كەيبىر كەزەڭدەردە ورتا تاپتىڭ قالىپتاسا باستاۋىنىڭ بەلگىلەرىن بايقاۋعا بولاتىنىن, بۇگىندە ەلىمىزدە باي مەن كەدەي توپتاردىڭ اراسىندا ءومىر سۇرەتىن ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى سەزىلەتىنىن ايتادى. دەي تۇرعانمەن, ساراپشى اتالعان الەۋمەتتىك توپ ورتا تاپتىڭ كوپتەگەن كريتەريلەرىنە سايكەس كەلە بەرمەيتىنىن العا تارتىپ, قازاقستان قوعامىندا قالىپتاسقان ورتا تاپ تۋرالى سەنىممەن ايتۋعا ءالى ەرتە دەگەن پىكىردە. ءسويتىپ ءوزى جۇمىس ىستەيتىن زەرتتەۋ ورتالىعى دايىنداعان 2007-2019 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق جاعدايى تۋرالى دەرەكتەر جيىنتىعىن نەگىزگە الىپ, ويىن كەڭىنەن تارقاتىپ ءتۇسىندىردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالنامالار كەدەيدىڭ كۇنىن كەشىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى قازىرگى تاڭدا 1 پايىزعا تۇسكەنىن كورسەتەدى. وسى كورسەتكىش 2008 جىلعى داعدارىستان كەيىن 10 پايىزعا دەيىن وسسە, كەيىنگى جىلدارى 3-5 پايىز شاماسىندا بولعان. بۇل توپقا ايلىق تابىسى الاتىن ازىق-ت ۇلىككە دە جەتپەي ءجۇرگەن وتباسىلار كىرەدى.
ودان كەيىن تاپقان-تايانعانى ازىق-ت ۇلىككە جەتكەنىمەن, قاجەتتى كيىمدەرىن الۋعا جەتپەي قالاتىن وتانداستارىمىزدىڭ سانى – 10 پايىز. اتالعان توپتىڭ ۇلەسى دە 2008-2009 جىلدارى 37%-عا جەتكەن بولسا, كەيىنگى جىلدارى كۇرت ازايىپ كەلە جاتقانى بايقالادى.
قوعامنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قامتيتىن ءۇشىنشى توپقا بار اقشاسى ءجۇرىپ-تۇرۋى مەن ءىشىپ-جەمىنە تۇگەل جەتەتىن, تەك تۇرمىستىق تەحنيكا سەكىلدى زاتتاردى ساتىپ الۋدا عانا قارجىلاي قيىندىققا تاپ بولاتىن ازاماتتار جاتادى. وسى ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى 2019 جىلعى زەرتتەۋ بويىنشا 54 پايىزدى قۇراعان. داعدارىس جىلدارى اتالعان توپتىڭ كولەمى 40 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.
قارنى توق, كيىمى كوك, بىراق پاتەر مەن كولىككە اقشاسى جەتپەيتىندەردىڭ ۇلەسى – 30 پايىز. ال تابىسى وتە قوماقتى, ءال-اۋقاتى جوعارى توپ 2 پايىزدى قۇرايدى.
ەندى ەربول مولداشەۆ بۇل جىكتەۋدىڭ ىشىنەن قايسىسى ورتا تاپ ۇعىمىنا جاقىن كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. «ءبۇگىندە ءبىز ورتا تاپ تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق جاعدايدى مەڭزەيمىز. سەبەبى تۇراقتى ماتەريالدىق بازا – ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى. جوعارىدا اتالىپ ءوتكەن دەرەكقوردىڭ ىشىنەن ەڭ كوپ كورسەتكىشكە (54 پايىز) يە بولعان, اقشاسى كۇندەلىكتى ومىرىنە تولىق جەتكىلىكتى, تەك تۇرمىستىق تەحنيكا الاردا توسىلاتىن ازاماتتاردى قازاقستان قوعامىنداعى ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسۋ ءجيى كەزدەسەدى. ءارتۇرلى زەرتتەۋلەردە ەلىمىزدەگى ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 15 پايىز بەن 60 پايىز اراسىن قۇرايتىنىنىڭ باستى سەبەبى دە – وسى. دەگەنمەن بۇل الەۋمەتتىك توپتى رەيتينگتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقانىنا قاراماستان, ورتا تاپ تۇسىنىگىنە ەش قاتىسى جوق دەپ ايتۋعا بولادى. ال ورتا تاپتىڭ نەگىزگى كريتەريلەرىنە بارىنشا جاقىندايتىن توپ – 30 پايىزدى قۇراعان ازاماتتار. بۇل كورسەتكىش سوڭعى 10 جىل ىشىندە 20-30 پايىز كولەمىندە ساقتالىپ كەلەدى», دەيدى «ستراتەگيا» ءاسزو ساراپشىسى.
راسىندا, قازاقستانداعى ورتا تاپقا كلاسسيكالىق ۇلگىدە باعا بەرۋ قيىن. ماسەلەن, بيىل ناۋرىزدىڭ سوڭىندا finsovet.kz پورتالى جاريالاعان مالىمەتكە قاراساق, ەلدىڭ جۇمىس كۇشىن قۇرايتىن حالىقتىڭ شامامەن 15 پايىزى – 70-100 مىڭ تەڭگە, 63 پايىزى ورتاشا جالاقى 100-170 مىڭ تەڭگە الادى ەكەن. ال 19 پايىزى ايىنا 200 مىڭنان جوعارى تابىس تابادى. بۇل 200 مىڭ تەڭگەدەن ارتىق تاباتىندار جىلىنا شامامەن 2,5 ميلليونعا جۋىق پايداعا كەنەلەدى. مۇنىڭ ءوزى جوعارىدا كەلتىرگەن الەمدىك كوزقاراستاعى ورتا تاپتىڭ كەم دەگەندەگى 10 مىڭ دوللارلىق مەجەسىنە جەتە بەرمەيدى.
الايدا, كەيبىر ساراپشىلار ءار قوعامنىڭ تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, كلاسسيكالىق ءۇلگىدەگى ورتا تاپ كريتەريلەرى بارىنە ساي كەلە بەرمەيتىنىن العا تارتادى. ءويتكەنى ەل ىشىندە جۇرگىزىلگەن ساۋالنامالار كورسەتكەندەي, ءبىراز جۇرت ءوزىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان قالىپتى دەڭگەيدە سەزىنىپ, ورتا تاپقا جاتامىز دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان قاراپ, قازاقستاندا شىنايى ورتا تاپ قۇرۋعا سەرپىن بەرەتىن, ورنىققان, بەلسەندى, تۇراقتى ماتەريالدىق بازاعا يە الەۋمەتتىك توپ بار دەپ توپشىلاۋعا بولادى. مەملەكەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردى, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بەرىلگەن باسىمدىقتاردى نازارعا الساق, بۇل توپ شىنايى ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىنا جول باستايدى.
