قوعام • 15 مامىر، 2019

ەلى مىقتىنىڭ بەلى مىقتى نەمەسە ورتا تاپ – مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ نەگىزى

934 رەتكورسەتىلدى

قازاقتا «ەلى مىقتىنىڭ بەلى مىقتى» دەگەن بۇرىنعىدان قال­عان ءسوز بار. بۇگىنگى زاماندا بۇل ماقالدىڭ ءمانىن كەز كەلگەن مەملە­كەت­­تىڭ قۋاتتى بولماعى ورتا تاپ ۇلەسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى دەپ ءتۇ­سىنۋ­گە بولادى. ويتكەنى الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسيادا ورتا تاپ – قو­عام­دا ءتارتىپ پەن تۇراقتىلىقتىڭ، ەكونوميكا دامۋى­نىڭ تىرەگى.

ەڭبەككە قابىلەتتى الەم حالقىنىڭ 27%-ى – ورتا تاپ وكىلى

اۋەلى ورتا تاپقا كىمدەر جاتادى دەگەنگە كەلسەك، نەگىزىنەن ءبىلىم مەن بىلىگى جوعارى، تابىسى، ماتەريالدىق جاعدايى تۇراقتى جۇرت قاراستىرىلادى. دەمەك، جۇمىسى، مەنشىگىندە باسپاناسى، كولىگى بار، ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمدى ازامات الەۋمەتتىك شيە­لەنىستەردەن ساقتانا وتىرىپ، ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعام­­نىڭ تىنىشتىعىنا ءمۇد­دەلى كەلە­دى. سوندىقتان اتالعان الەۋ­­مەتتىك توپتىڭ قوعامدا تۇراق­­تان­دىرۋشى رولىنە باسا ءمان بە­رىلەدى. الايدا، ورتا تاپ بۇل مارتەبەگە تەك ۇلەس سالماعى­نىڭ باسىمدىعىمەن عانا لايىق­تى بولا الادى. سەبەبى بۇل تاپتىڭ قاتارىنىڭ ارتۋى – باي مەن كەدەيدىڭ اراسىن­داعى الشاق­تىقتىڭ قىسقارۋى، تەپە-تەڭ­دىك­تىڭ ساقتالۋى. ەكىنشى جاعىنان جاع­دايى جاقسى جۇرت تۇراقتى سالىق تولەۋشىلەر رەتىندە مەملەكەت ءۇشىن ەكونو­ميكالىق دونور سانا­لادى. بۇعان قوسا، ورتا تاپ – كاسىپ­كەرلىكتىڭ نەگىزىن قالاي وتى­رىپ، بىلىكتى كادرلار دا­يىن­داي­تىن، حالىقتى جۇمىس­پەن قام­تاما­سىز ەتەتىن الەۋمەتتىك توپ.

الەمدە دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى قارقىندى، سايكەسىنشە ونداي ەلدەردە ورتا تاپتىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. حالىقارالىق ورتاق كريتەري بويىنشا ورتا تاپقا جاتاتىن ادامنىڭ جىلدىق تابىسى 10 مىڭ دوللار مەن 100 مىڭ دوللاردىڭ اراسىندا بولۋى كەرەك. وسى ولشەممەن قاراعاندا شۆەي­تساريالىق Credit Suisse بانكىنىڭ زەرتتەۋ ورتالىعى 2018 جىلعا جاساعان ەسە­­بىندە دۇنيە جۇزىندە 1،3 ميل­ليارد ادامنىڭ ءال-اۋقاتى ورتاشا دەڭ­گەي­دە دەپ مالىمدەدى. ياعني ەڭبەككە قا­بىلەتتى الەم حالقىنىڭ 27 پايىزى – ورتا تاپ وكىلى. بۇل كورسەتكىش 2000 جىلى 14 پايىزدى، 2008 جىلى 23 پايىز­دى قۇراعان. ەندى 2023 جىلى جاھان بويىنشا ورتا تاپتىڭ ۇلەسى 29 پايىزعا جەتەدى دەپ بولجانىپ جاتىر. وسىنىڭ ىشىندە قىتاي ورتا تاپ ۇلەسىنىڭ كوپتىگىمەن كوش باستاپ تۇر. 2018 جىلى قىتايدا 641 ميلليون ادام­نىڭ، ياعني جۇمىسقا جارامدى حالىقتىڭ 59 پايىزىنىڭ ءال-اۋقاتى ورتا دەڭگەيگە جەتكەن. بۇل مەملەكەت 2015 جىلى ورتا تاپ كورسەتكىشى بويىنشا اقش-تى باسىپ وزعان ەدى. ال اقش-تا قازىرگى تاڭدا جاعدايى ورتا دەڭگەيدەگىلەردىڭ ۇلەسى 31 پا­يىزدى قۇراپ تۇر. بۇگىندە ورتا تاپتىڭ ۇلەسىنەن قىتايدىڭ ءىزىن الا ەكىنشى ورىنعا 58 پايىزدىق كورسەتكىشپەن وڭتۇستىك كورەيا جايعاستى. ءۇشىنشى ورىنعا 53 پايىزبەن كەيىنگى كەزدە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەكونوميكاسى قارقىندى ءوسىپ جاتقان چيلي كوتەرىلدى. ال دامۋ قالپى تۇراق­تى جاپونياداعى جاعدايى جاقسى­لاردىڭ ۇلەسى – 44 پايىز.


قازاقستاندا ورتا تاپ قالىپتاستى ما؟

 «ستراتەگيا» الەۋمەتتىك جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ەربول مولداشەۆ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنداعى كەيبىر كەزەڭدەردە ورتا تاپتىڭ قالىپتاسا باستاۋىنىڭ بەلگى­لەرىن بايقاۋعا بولاتىنىن، بۇگىندە ەلىمىزدە باي مەن كەدەي توپتاردىڭ اراسىندا ءومىر سۇرەتىن ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى سەزىلەتىنىن ايتادى. دەي تۇرعانمەن، ساراپشى اتالعان الەۋ­مەتتىك توپ ورتا تاپتىڭ كوپتەگەن كري­تە­ريلەرىنە سايكەس كەلە بەر­مەيتىنىن العا تارتىپ، قازاقستان قوعامىندا قالىپتاسقان ورتا تاپ تۋرالى سەنىم­مەن ايتۋعا ءالى ەرتە دەگەن پىكىردە. ءسوي­تىپ ءوزى جۇمىس ىستەيتىن زەرتتەۋ ورتالىعى دايىنداعان 2007-2019 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق جاعدايى تۋرالى دەرەكتەر جيىنتىعىن نەگىزگە الىپ، ويىن كەڭىنەن تارقاتىپ ءتۇسىندىردى.

ونىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالنامالار كەدەيدىڭ كۇنىن كەشىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى قازىر­گى تاڭدا 1 پايىزعا تۇسكەنىن كورسە­تەدى. وسى كورسەتكىش 2008 جىلعى داعدا­رىستان كەيىن 10 پايىزعا دەيىن وسسە، كەيىنگى جىلدارى 3-5 پايىز شاماسىندا بولعان. بۇل توپقا ايلىق تابىسى الاتىن ازىق-ت ۇلىككە دە جەتپەي ءجۇر­گەن وتباسىلار كىرەدى.

ودان كەيىن تاپقان-تايانعانى ازىق-­ت ۇلىككە جەتكەنىمەن، قاجەتتى كيىم­دەرىن الۋعا جەتپەي قالاتىن وتانداس­تارىمىزدىڭ سانى – 10 پايىز. اتالعان توپتىڭ ۇلەسى دە 2008-2009 جىلدارى 37%-عا جەتكەن بولسا، كەيىنگى جىلدارى كۇرت ازايىپ كەلە جاتقانى بايقا­لادى.

قوعامنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قام­تيتىن ءۇشىنشى توپقا بار اقشاسى ءجۇرىپ-تۇرۋى مەن ءىشىپ-جەمىنە تۇگەل جەتەتىن، تەك تۇرمىستىق تەحنيكا سە­كىل­دى زاتتاردى ساتىپ الۋدا عانا قار­­­­جىلاي قيىندىققا تاپ بولاتىن ازا­مات­تار جاتادى. وسى ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى 2019 جىلعى زەرتتەۋ بويىنشا 54 پايىزدى قۇراعان. داع­دارىس جىلدارى اتالعان توپتىڭ كولە­مى 40 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.

قارنى توق، كيىمى كوك، بىراق پاتەر مەن كولىككە اقشاسى جەتپەيتىندەردىڭ ۇلە­سى – 30 پايىز. ال تابىسى وتە قو­ماق­­تى، ءال-اۋقاتى جوعارى توپ 2 پايىز­دى قۇرايدى.

ەندى ەربول مولداشەۆ بۇل جىك­تەۋدىڭ ىشىنەن قايسىسى ورتا تاپ ۇعى­مىنا جاقىن كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. «ءبۇ­گىندە ءبىز ورتا تاپ تۋرالى ءسوز قوزعا­عاندا ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك-ما­تەريالدىق جاعدايدى مەڭزەيمىز. سەبەبى تۇراقتى ماتەريالدىق بازا – ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىز­گى ەلەمەنتى. جوعارىدا اتالىپ ءوت­كەن دەرەكقوردىڭ ىشىنەن ەڭ كوپ كور­سەتكىشكە (54 پايىز) يە بولعان، اق­شاسى كۇندەلىكتى ومىرىنە تولىق جەت­كىلىكتى، تەك تۇرمىستىق تەحنيكا الاردا توسىلاتىن ازاماتتاردى قازاقستان قوعامىنداعى ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسۋ ءجيى كەزدەسەدى. ءارتۇرلى زەرتتەۋلەردە ەلىمىزدەگى ورتا تاپ وكىل­دەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 15 پايىز بەن 60 پايىز اراسىن قۇرايتىنىنىڭ باس­تى سەبەبى دە – وسى. دەگەنمەن بۇل الەۋ­مەتتىك توپتى رەيتينگتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقانىنا قاراماستان، ورتا تاپ تۇسىنىگىنە ەش قاتىسى جوق دەپ ايتۋعا بولادى. ال ورتا تاپتىڭ نەگىزگى كريتەريلەرىنە بارىنشا جا­قىندايتىن توپ – 30 پايىزدى قۇراعان ازاماتتار. بۇل كورسەتكىش سوڭعى 10 جىل ىشىندە 20-30 پايىز كولەمىندە ساقتالىپ كەلەدى»، دەيدى «ستراتەگيا» ءاسزو ساراپشىسى.

راسىندا، قازاقستانداعى ورتا تاپ­قا كلاسسيكالىق ۇلگىدە باعا بەرۋ قيىن. ماسەلەن، بيىل ناۋرىزدىڭ سو­ڭىندا finsovet.kz پورتالى جاريا­لاعان مالىمەتكە قاراساق، ەلدىڭ جۇمىس كۇشىن قۇرايتىن حالىقتىڭ شامامەن 15 پا­يىزى – 70-100 مىڭ تەڭگە، 63 پايىزى ورتاشا جالاقى 100-170 مىڭ تەڭگە الادى ەكەن. ال 19 پايىزى ايىنا 200 مىڭنان جوعارى تابىس تابادى. بۇل 200 مىڭ تەڭگەدەن ارتىق تاباتىندار جىلىنا شامامەن 2،5 ميلليونعا جۋىق پايداعا كەنەلەدى. مۇنىڭ ءوزى جوعارىدا كەلتىرگەن الەم­دىك كوزقاراستاعى ورتا تاپتىڭ كەم دەگەن­دەگى 10 مىڭ دوللارلىق مەجەسىنە جەتە بەرمەيدى.

الايدا، كەيبىر ساراپشىلار ءار قوعام­نىڭ تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن ەسكەرىپ، كلاسسيكالىق ءۇل­گى­دەگى ورتا تاپ كريتەريلەرى بارىنە ساي كەلە بەرمەيتىنىن العا تارتادى. ءويت­كەنى ەل ىشىندە جۇرگىزىلگەن ساۋالنامالار كورسەتكەندەي، ءبىراز جۇرت ءوزىن الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان قالىپتى دەڭگەيدە سەزىنىپ، ورتا تاپقا جاتامىز دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان قا­راپ، قازاقستاندا شىنايى ورتا تاپ قۇ­رۋعا سەرپىن بەرەتىن، ورنىققان، بەلسەندى، تۇراقتى ماتەريالدىق بازاعا يە الەۋمەتتىك توپ بار دەپ توپشىلاۋعا بولادى. مەملەكەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىر­عان ساياساتىن – حالىقتىڭ ءال-اۋقا­تىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان باعدار­لامالاردى، كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بەرىل­گەن باسىمدىقتاردى نازارعا الساق، بۇل توپ شىنايى ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىنا جول باستايدى.


سوڭعى جاڭالىقتار

اسا رەيتينگى جاڭارتىلدى

سپورت • بۇگىن، 14:08

ۇيدەن شىقپاي قازاقشا ۇيرەن

قوعام • بۇگىن، 13:08

«...تاۋىڭدا قىران قالدى ما؟»

ايماقتار • بۇگىن، 12:52

ءداستۇردى بۇلداۋ ما بۇل؟!

قوعام • بۇگىن، 12:23

كوروناۆيرۋس شاش ارقىلى جۇعادى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 12:19

«التىن وردا» كۇيىن شىعاردى

رۋحانيات • بۇگىن، 11:21

كارانتيننەن كەلەتىن زارداپ مول

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 11:09

ۇقساس جاڭالىقتار