قوعام • 15 مامىر، 2019

ەلى مىقتىنىڭ بەلى مىقتى نەمەسە ورتا تاپ – مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ نەگىزى

890 رەتكورسەتىلدى

قازاقتا «ەلى مىقتىنىڭ بەلى مىقتى» دەگەن بۇرىنعىدان قال­عان ءسوز بار. بۇگىنگى زاماندا بۇل ماقالدىڭ ءمانىن كەز كەلگەن مەملە­كەت­­تىڭ قۋاتتى بولماعى ورتا تاپ ۇلەسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى دەپ تۇ­سىنۋ­گە بولادى. ويتكەنى الەۋمەتتىك ستراتيفيكاسيادا ورتا تاپ – قو­عام­دا ءتارتىپ پەن تۇراقتىلىقتىڭ، ەكونوميكا دامۋى­نىڭ تىرەگى.

ەڭبەككە قابىلەتتى الەم حالقىنىڭ 27%-ى – ورتا تاپ وكىلى

اۋەلى ورتا تاپقا كىمدەر جاتادى دەگەنگە كەلسەك، نەگىزىنەن بىلىم مەن بىلىگى جوعارى، تابىسى، ماتەريالدىق جاعدايى تۇراقتى جۇرت قاراستىرىلادى. دەمەك، جۇمىسى، مەنشىگىندە باسپاناسى، كولىگى بار، ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمدى ازامات الەۋمەتتىك شيە­لەنىستەردەن ساقتانا وتىرىپ، ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعام­­نىڭ تىنىشتىعىنا مۇد­دەلى كەلە­دى. سوندىقتان اتالعان الەۋ­­مەتتىك توپتىڭ قوعامدا تۇراق­­تان­دىرۋشى رولىنە باسا ءمان بە­رىلەدى. الايدا، ورتا تاپ بۇل مارتەبەگە تەك ۇلەس سالماعى­نىڭ باسىمدىعىمەن عانا لايىق­تى بولا الادى. سەبەبى بۇل تاپتىڭ قاتارىنىڭ ارتۋى – باي مەن كەدەيدىڭ اراسىن­داعى الشاق­تىقتىڭ قىسقارۋى، تەپە-تەڭ­دىك­تىڭ ساقتالۋى. ەكىنشى جاعىنان جاع­دايى جاقسى جۇرت تۇراقتى سالىق تولەۋشىلەر رەتىندە مەملەكەت ءۇشىن ەكونو­ميكالىق دونور سانا­لادى. بۇعان قوسا، ورتا تاپ – كاسىپ­كەرلىكتىڭ نەگىزىن قالاي وتى­رىپ، بىلىكتى كادرلار دا­يىن­داي­تىن، حالىقتى جۇمىس­پەن قام­تاما­سىز ەتەتىن الەۋمەتتىك توپ.

الەمدە دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى قارقىندى، سايكەسىنشە ونداي ەلدەردە ورتا تاپتىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. حالىقارالىق ورتاق كريتەريي بويىنشا ورتا تاپقا جاتاتىن ادامنىڭ جىلدىق تابىسى 10 مىڭ دوللار مەن 100 مىڭ دوللاردىڭ اراسىندا بولۋى كەرەك. وسى ولشەممەن قاراعاندا شۆەي­ساريالىق Credit Suisse بانكىنىڭ زەرتتەۋ ورتالىعى 2018 جىلعا جاساعان ەسە­­بىندە دۇنيە جۇزىندە 1،3 ميل­ليارد ادامنىڭ ءال-اۋقاتى ورتاشا دەڭ­گەي­دە دەپ مالىمدەدى. ياعني ەڭبەككە قا­بىلەتتى الەم حالقىنىڭ 27 پايىزى – ورتا تاپ وكىلى. بۇل كورسەتكىش 2000 جىلى 14 پايىزدى، 2008 جىلى 23 پايىز­دى قۇراعان. ەندى 2023 جىلى جاھان بويىنشا ورتا تاپتىڭ ۇلەسى 29 پايىزعا جەتەدى دەپ بولجانىپ جاتىر. وسىنىڭ ىشىندە قىتاي ورتا تاپ ۇلەسىنىڭ كوپتىگىمەن كوش باستاپ تۇر. 2018 جىلى قىتايدا 641 ميلليون ادام­نىڭ، ياعني جۇمىسقا جارامدى حالىقتىڭ 59 پايىزىنىڭ ءال-اۋقاتى ورتا دەڭگەيگە جەتكەن. بۇل مەملەكەت 2015 جىلى ورتا تاپ كورسەتكىشى بويىنشا اقش-تى باسىپ وزعان ەدى. ال اقش-تا قازىرگى تاڭدا جاعدايى ورتا دەڭگەيدەگىلەردىڭ ۇلەسى 31 پا­يىزدى قۇراپ تۇر. بۇگىندە ورتا تاپتىڭ ۇلەسىنەن قىتايدىڭ ءىزىن الا ەكىنشى ورىنعا 58 پايىزدىق كورسەتكىشپەن وڭتۇستىك كورەيا جايعاستى. ءۇشىنشى ورىنعا 53 پايىزبەن كەيىنگى كەزدە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەكونوميكاسى قارقىندى ءوسىپ جاتقان چيلي كوتەرىلدى. ال دامۋ قالپى تۇراق­تى جاپونياداعى جاعدايى جاقسى­لاردىڭ ۇلەسى – 44 پايىز.


قازاقستاندا ورتا تاپ قالىپتاستى ما؟

 ؛«ستراتەگيا» الەۋمەتتىك جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ەربول مولداشەۆ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنداعى كەيبىر كەزەڭدەردە ورتا تاپتىڭ قالىپتاسا باستاۋىنىڭ بەلگى­لەرىن بايقاۋعا بولاتىنىن، بۇگىندە ەلىمىزدە باي مەن كەدەي توپتاردىڭ ءاراسىندا ومىر سۇرەتىن ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى سەزىلەتىنىن ايتادى. دەي تۇرعانمەن، ساراپشى اتالعان الەۋ­مەتتىك توپ ورتا تاپتىڭ كوپتەگەن كري­تە­رييلەرىنە سايكەس كەلە بەر­مەيتىنىن العا تارتىپ، قازاقستان قوعامىندا قالىپتاسقان ورتا تاپ تۋرالى سەنىم­مەن ايتۋعا الى ەرتە دەگەن پىكىردە. ءسوي­تىپ ءوزى جۇمىس ىستەيتىن زەرتتەۋ ورتالىعى دايىنداعان 2007-2019 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق جاعدايى تۋرالى دەرەكتەر جيىنتىعىن نەگىزگە الىپ، ويىن كەڭىنەن تارقاتىپ ءتۇسىندىردى.

ونىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالنامالار كەدەيدىڭ كۇنىن كەشىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى قازىر­گى تاڭدا 1 پايىزعا تۇسكەنىن كورسە­تەدى. وسى كورسەتكىش 2008 جىلعى داعدا­رىستان كەيىن 10 پايىزعا دەيىن وسسە، كەيىنگى جىلدارى 3-5 پايىز شاماسىندا بولعان. بۇل توپقا ايلىق تابىسى الاتىن ازىق-تۇلىككە دە جەتپەي جۇر­گەن وتباسىلار كىرەدى.

ودان كەيىن تاپقان-تايانعانى ازىق-­تۇلىككە جەتكەنىمەن، قاجەتتى كيىم­دەرىن الۋعا جەتپەي قالاتىن وتانداس­تارىمىزدىڭ سانى – 10 پايىز. اتالعان توپتىڭ ۇلەسى دە 2008-2009 جىلدارى 37%-عا جەتكەن بولسا، كەيىنگى جىلدارى كۇرت ازايىپ كەلە جاتقانى بايقا­لادى.

قوعامنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قام­تيتىن ءۇشىنشى توپقا بار اقشاسى جۇرىپ-تۇرۋى مەن ىشىپ-جەمىنە تۇگەل جەتەتىن، تەك تۇرمىستىق تەحنيكا سە­كىل­دى زاتتاردى ساتىپ الۋدا عانا قار­­­­جىلاي قيىندىققا تاپ بولاتىن ازا­مات­تار جاتادى. وسى ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى 2019 جىلعى زەرتتەۋ بويىنشا 54 پايىزدى قۇراعان. داع­دارىس جىلدارى اتالعان توپتىڭ كولە­مى 40 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.

قارنى توق، كيىمى كوك، ءبىراق پاتەر مەن كولىككە اقشاسى جەتپەيتىندەردىڭ ۇلە­سى – 30 پايىز. ال تابىسى وتە ءقو­ماق­­تى، ال-اۋقاتى جوعارى توپ 2 پايىز­دى قۇرايدى.

ەندى ەربول مولداشەۆ بۇل جىك­تەۋدىڭ ىشىنەن قايسىسى ورتا تاپ ۇعى­مىنا جاقىن كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇ­گىندە ءبىز ورتا تاپ تۋرالى ءسوز قوزعا­عاندا ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك-ما­تەريالدىق جاعدايدى مەڭزەيمىز. سەبەبى تۇراقتى ماتەريالدىق بازا – ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىز­گى ەلەمەنتى. جوعارىدا اتالىپ وت­كەن دەرەكقوردىڭ ىشىنەن ەڭ كوپ كور­سەتكىشكە (54 پايىز) يە بولعان، اق­شاسى كۇندەلىكتى ومىرىنە تولىق جەت­كىلىكتى، تەك تۇرمىستىق تەحنيكا الاردا توسىلاتىن ازاماتتاردى قازاقستان قوعامىنداعى ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسۋ ءجيى كەزدەسەدى. ارتۇرلى زەرتتەۋلەردە ەلىمىزدەگى ورتا تاپ وكىل­دەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 15 پايىز بەن 60 پايىز اراسىن قۇرايتىنىنىڭ باس­تى سەبەبى دە – وسى. دەگەنمەن بۇل الەۋ­مەتتىك توپتى رەيتينگتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقانىنا قاراماستان، ورتا تاپ تۇسىنىگىنە ەش قاتىسى جوق دەپ ايتۋعا بولادى. ال ورتا تاپتىڭ نەگىزگى كريتەرييلەرىنە بارىنشا جا­قىندايتىن توپ – 30 پايىزدى قۇراعان ازاماتتار. بۇل كورسەتكىش سوڭعى 10 جىل ىشىندە 20-30 پايىز كولەمىندە ساقتالىپ كەلەدى»، دەيدى «ستراتەگيا» ءاسزو ساراپشىسى.

راسىندا، قازاقستانداعى ورتا تاپ­قا كلاسسيكالىق ۇلگىدە باعا بەرۋ قيىن. ماسەلەن، بيىل ناۋرىزدىڭ سو­ڭىندا finsovet.kz پورتالى جاريا­لاعان مالىمەتكە قاراساق، ەلدىڭ جۇمىس كۇشىن قۇرايتىن حالىقتىڭ شامامەن 15 پا­يىزى – 70-100 مىڭ تەڭگە، 63 پايىزى ورتاشا جالاقى 100-170 مىڭ تەڭگە الادى ەكەن. ال 19 پايىزى ايىنا 200 مىڭنان جوعارى تابىس تابادى. بۇل 200 مىڭ تەڭگەدەن ارتىق تاباتىندار جىلىنا شامامەن 2،5 ميلليونعا جۋىق پايداعا كەنەلەدى. مۇنىڭ ءوزى جوعارىدا كەلتىرگەن الەم­دىك كوزقاراستاعى ورتا تاپتىڭ كەم دەگەن­دەگى 10 مىڭ دوللارلىق مەجەسىنە جەتە بەرمەيدى.

الايدا، كەيبىر ساراپشىلار ءار قوعام­نىڭ تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن ەسكەرىپ، كلاسسيكالىق ۇل­گى­دەگى ورتا تاپ كريتەرييلەرى بارىنە ساي كەلە بەرمەيتىنىن العا تارتادى. ويت­كەنى ەل ىشىندە جۇرگىزىلگەن ساۋالنامالار كورسەتكەندەي، ءبىراز جۇرت ءوزىن الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان قالىپتى دەڭگەيدە سەزىنىپ، ورتا تاپقا جاتامىز دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان قا­راپ، قازاقستاندا شىنايى ورتا تاپ قۇ­رۋعا سەرپىن بەرەتىن، ورنىققان، بەلسەندى، تۇراقتى ماتەريالدىق بازاعا يە الەۋمەتتىك توپ بار دەپ توپشىلاۋعا بولادى. مەملەكەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىر­عان ساياساتىن – ءحالىقتىڭ ال-اۋقا­تىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان باعدار­لامالاردى، كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بەرىل­گەن باسىمدىقتاردى نازارعا الساق، بۇل توپ شىنايى ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىنا جول باستايدى.


سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋشىق اۋىلى 80 جىلدىعىن تويلادى

ايماقتار • بۇگىن، 16:35

اباي دۇكەنى – بەلگيادا

رۋحانيات • بۇگىن، 16:32

گەرولد بەلگەرگە كوشە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 15:57

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ريزا يساەۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:50

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربيكە قۇدايبەرگەنوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:45

ەڭ قىسقا اڭگىمە. داۋرەن داريابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نازەركە سانيازوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقىلبەك شاياحمەت

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:22

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الدابەرگەن كەمپىرباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:00

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەركەعالي بەيسەنوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:42

ەڭ قىسقا اڭگىمە. كوگەداي شامەرحان

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. جاسۇلان سەرىك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقجول قالشابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:28

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربەك نۇرجانۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:24

ەلباسى تاكەو كاۆامۋرامەن كەزدەستى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 11:34

ساعىنايدىڭ بەيىتى تابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:52

اقمولانىڭ استىعىنا سۇرانىس مول

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

كۇلكى كەرۋەنى № 7

رۋحانيات • بۇگىن، 10:20

اتالماي نەگە قالسىن مۇسا اتى؟!

رۋحانيات • بۇگىن، 10:01

جاقسى ءداستۇر جالعاسادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:49

الاشتانۋشى عالىمنىڭ بەلەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:47

يگىلىكتى ەڭبەك يەسى

قوعام • بۇگىن، 08:46

نامازالى وماشۇلى: ەل شەجىرەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:42

تاراز شاھارىنداعى تاماشا ءتۇن

ايماقتار • بۇگىن، 08:39

تۇڭعىش ءتىل فورۋمى وتەدى

قوعام • بۇگىن، 08:36

پاتريارحتىڭ ورىندالعان پارىزى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:33

كەدەرگىسىز كەلەشەك

قوعام • بۇگىن، 08:31

جوشى حانعا ەسكەرتكىش ورناتىلادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:24

قازاقتاردىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى

قازاقستان • بۇگىن، 08:22

ەۋرونى ساتىپ الۋشىلار كوبەيدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اQR: 14 بانكتى «ساۋىقتىرۋ» كەرەك پە؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:15

ۇقساس جاڭالىقتار