– اباي الەمىنە دەگەن العاشقى قادامىم جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلى مۇرات مۇحتار ۇلىنىڭ 2002 جىلى تۇركيادا وتكەن جيىندا سويلەيتىن ءسوزىن اۋدارۋدان باستالدى. اتالعان باياندامادا اباي اتامىزدىڭ «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا, بار قالان» دەگەن جولدارى تۇرىكتىك تانىمىمدى ءتۇرتىپ وياتقانداي بولدى. ءتىپتى سول ەكى اۋىز ولەڭ اقىندىق ونەرى بار مەنى شابىت شالقارىنا شارىقتاتىپ, ولەڭدەر جازدىرتا باستادى. سول كەزدە مەن وزىمە تۇرىك پەن قازاق باۋىرلاردىڭ اراسىنا التىن كوپىر بولۋدى ماقسات تۇتتىم. «اباي جولىن» اۋدارىپ, مۇقاعاليدى تارجىمالاعانعا دەيىن الدىمەن «قىز جىبەك», «كوشپەندىلەر» سىندى فيلمدەردى تۇرىكشە سويلەتىپ, ءوزىمنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ ۇلكەن جۇمىسىمنىڭ ءبىرى – ابايدىڭ قارا سوزدەرىن اۋدارۋعا وتىردىم. قازاقتىڭ باي ءتىلى مەن اباي فيلوسوفياسىنىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلۋگە جەتى جىل ۋاقىت كەتتى. ءار ءسوزى التىنعا بەرگىسىز قىرىق بەس قارا ءسوز مەنى جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەردى. كەيىن قازاقستانعا كەلگەنىمدە اباي اتامىزدىڭ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت, داڭعىلداردى كورىپ اقىن تۇلعاسىن ءتىپتى قادىر تۇتا باستادىم. قازاقستاندا جۇرگەن كەزىمىزدە دوستارمەن اڭگىمەمىز اباي الەمىندە شەكتەسەتىن. سول كەزەڭدە مەنىڭ قولىما ابايدىڭ 45 قارا ءسوزى جيناقتالعان كىشكەنە كىتاپشا ءتيدى. اۋدارۋ كەرەگىن تۇسىنسەم دە ءتارجىمالاۋ كەزىندە كوپ ءسوزدى تۇسىنبەيتىنىمدى سەزدىم. ماعان كەيبىر قازاق دوستارىم «اباي الەمىن, ءتىلىن, فيلوسوفياسىن تۇرىك باۋىر ءسىز تۇرماق, كەيبىر ءوزىمىزدىڭ قازاقتارىمىز دا ءالى تۇسىنبەي ءجۇر», دەپ كۇلدى. سىرلى سەزىم, ۋىتتى ويلارعا تولى كەسەك ەڭبەكتى ءبىراز ءوزىم ءسىڭىرىپ, وقىپ الۋدى ءجون سانادىم. اۋدارماعا ءسويتىپ بارىپ وتىردىم.
– اباي الەمى دەگەنىمىز – قازاق الەمى, قازاقتىڭ انا ءتىلى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. قازاق ءتىلىن قاشان ۇيرەندىڭىز؟
قازاق ۇلتىنا دەگەن ەرەكشە ماحاببات مەندە ەرتە وياندى. ءتىپتى تۇركيادا تانىسىپ, جاقىن ارالاسىپ كەتكەن قازاقتارمەن سول كەزدە تەلەفون, فاكس جوق زاماندا تەلەكس دەگەن ماشينا ارقىلى مورزە الفاۆيتىمەن حات الماسىپ تۇردىق. كەيىن تاۋەلسىزدىك ورناعان مامىراجاي زاماندا قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى بايلانىس ءتىپتى جاقىنداي تۇسكەنى بەلگىلى. سول كەزەڭدە قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلىپ, اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان شاقتا وتە ۇلكەن جۇمىستار ىستەدىك. ءتىپتى سوناۋ ۇلكەن ءبىلىم ورداسىنىڭ نەگىزىن قالاعان كادرلاردىڭ ءبىرى ەكەنىمىز دە وتىرىك ەمەس. اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسقارۋشى قۇرامىندا 1994 جىلدان 2010 جىلعا دەيىن قىزمەت ىستەدىم.
– «اباي جولىن» اۋدارعانعا دەيىن قازاقتىڭ قايتالانباس تۇلعاسىنىڭ ءبىرى – مۇقاعالي جىرلارىن ءتارجىمالاپسىز. تاعى كىمدەردى اۋدارۋدى ويلايسىز؟
شىن كوڭىلدەن تۋعان وي شىڭعا شىعارماي قويمايتىنىنداي, ءمانى تولىق, ماعىناسى تەرەڭ ەكى اقىننىڭ جىرلارى قازىر دە تۇرىك اعايىندارعا كەڭىنەن جول تارتقان, جۇرەكتەرگە جەتكەن دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اتالعان ءۇش كىتاپ 2014 جىلى جارىققا شىقتى. كىتاپتاردىڭ ەڭ ءبىر ەسكەرىپ ايتاتىن ەرەكشەلىگى – ەكى ءتىلدە قوسا جارىق كورگەن. ياعني, ءبىر بەتى تۇرىكشە بولسا, ەكىنشى بەتىندە قازاقشا ءتۇپنۇسقاسى قوسا جاريالانعان ەڭبەك ءبىر جاعى وقۋلىق, ءتىل ۇيرەنۋگە تاپتىرماس قۇرال دەۋگە كەلەدى. بۇگىندە وسىناۋ ۇلكەن ەڭبەكپەن قاتار قازاقتىڭ تاعى ءبىر تۇعىرلى تۇلعاسى, اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ولەڭدەرىن تۇرىك تىلىنە ءسوز ءسايكەستىگىنەن بولەك ىشكى, سىرتقى ۇيقاسى تولىق ولەڭ ەتىپ دايىندادىم. سونىمەن قاتار اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ ءبىراز ولەڭدەرى مەن ءۇش سپەكتاكلىن تۇرىك تىلىنە اۋدارىپ قويدىم. بۇل ەڭبەكتەر ازىرگە قامقورىن كۇتىپ, ءالى جارىققا شىعا الماي جاتقان بولاشاق كىتاپتار دەۋگە بولادى.
– اڭگىمەمىزدى «اباي جولىنىڭ» وزىنە قاراي بۇرساق. قوس تومنىڭ بىرەۋىن تولىق ءتارجىمالاپ بولىپسىز. قانشا ۋاقىت جۇمسادىڭىز, قانداي قيىندىقتارعا كەزىكتىڭىز؟
نەگىزگى ماقساتىم – تۇركيا مەن قازاقستاننىڭ رۋحاني قارىم-قاتىناسى كۇشەيىپ, ەكى ەل اراسى اشىق پىكىردە وسكەنىن قالايمىن. وسى جولدا ايانباي ەڭبەك ەتۋگە دايارمىن. اباي اتامىز ايتقانداي, ادامزاتتىڭ ءبارىن باۋىرىم دەپ ءسۇيۋ – ءاربىرىمىزدىڭ ازاماتتىق بورىشىمىز جانە «اباي جولىنىڭ» تۇگەل تۇرىك ەلىنە قايتادان ءتارجىمالانۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. بۇگىندە زامان باسقا, تاپتىق كوزقاراس جويىلعان. جاڭا ۇرپاق بىزشە ويلامايدى. بۇل رەتتە «اباي جولى» بارلىق تىلگە قايتادان اۋدارىلسا دا ارتىقتىق ەتپەيدى. بۇگىندە ءبىرىنشى تومى تولىق ءتارجىمالانىپ, ەكىنشى تومىنىڭ جۋان ورتاسىنا كەلىپ قالدىق. الداعى ۋاقىتتا اۋقىمدى جۇمىستى كىتاپ قىلىپ شىعارۋدى ويلايمىن.
– ءوزىڭىزدىڭ وسكەن ورتاڭىز جايلى قىسقاشا ايتىپ بەرسەڭىز؟
ۇيدەگى التى بالانىڭ ىشىندە تەك مەن جوعارى ءبىلىم الدىم. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمىزدە ءبىز ءبىلىم الىپ جاتقان وقۋ ورنىنىڭ كىرەبەرىسىنە اتا تۇرىكتىڭ ءبيۋستىن ورناتتى. ءمۇسىننىڭ استىڭعى جاعىنا «ومىردە ەڭ دۇرىس جول كورسەتەتىن نارسە – عىلىم» دەپ جازىلعان قاناتتى ءسوز بار. ءسوز, ارينە, ماعىنالى. بىراق مەن بايقاعانداي, ەدەن جۋشىلاردان باستاپ ۇستازدارىما دەيىن سول ءمۇسىندى قاتتى سىنادى. تۇسىنگەنىمدەي, الگى كىشكەنتاي ەسكەرتكىشكە جۇمسالعان اقشاعا جەتىم-جەسىرگە ءۇي ساتىپ الۋعا بولاتىنىن ايتىپ نارازىلىق تانىتىپ جاتتى. بىراق مەنى باسقا ويلار جەتەلەپ اكەتتى. ءوزىم كەدەي وتباسىنان شىققام, «نەگە مەن وسىنداي بيۋست جاسايتىن مامان بولىپ شىقپايمىن, نەگە ءسويتىپ جان-جاعىما پايدا اكەلمەيمىن؟» دەگەن وي مەنى العا ادىمداتىپ مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ الدىنا اپاردى. ديرەكتور مىرزاعا وسىناۋ ورناتىلعان ءمۇسىندى قانداي ماماندىق جاساپ, دايىندايدى دەپ سۇراپ ەدىم, ول مۇنداي ماماندىق يەلەرىن «مۇسىنشىلەر» دەپ اتايتىنىن جەتكىزدى. ءسويتىپ ديرەكتوردىڭ نۇسقاۋىمەن ويدا-جوقتا سەگىزىنشى سىنىپتى بىتىرگەننەن كەيىن ماماندىقتار دايىندايتىن ليتسەيگە ءتۇسىپ كەتتىم. ول كەزدەردە كەڭەس ۇكىمەتى مەن تۇركيانىڭ اراسىندا «تەمىر پەردە» بولعانى راس. ول «تەمىر پەردەگە» اتەيزم ءىلىمى دە, تۇركيانىڭ ناتو اسكەري ۇيىمىنا مۇشە بولعاندىعى, تۇركى دۇنيەسىنىڭ بىرىگۋى سياقتى ۇلكەن ۇرەي اسەر ەتپەي قويمايتىنى بەلگىلى. ەلۋىنشى جىلدارى تۇركيادا كيريلل قارپىمەن جازىلعان كىتاپ ۇستاپ جۇرگەن ستۋدەنت بولاتىن بولسا ونى بىردەن وقۋدان شىعارىپ, ءتىپتى تۇرمەگە توعىتاتىن. كوممۋنيزم ءۇشىن كۇرەستىڭ قۇرباندارى سول جىلدارى كوپ بولدى. تۇركى دۇنيەسىمەن, ونىڭ ىشىندە كيريلل قارپىن قولداناتىن قازاق, قىرعىز, وزبەك قانداستارمەن تۇرىكتەردىڭ اراسى سول جىلدارى قاتتى الىستاپ كەتتى دەسەم بولادى. ايتپاعىم, مەنىڭ ادامدى سۋرەتتەۋدە, كەسكىندەۋدە مۇسىنشىلىك ماماندىعىمنىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولدى. بىلايشا ايتقاندا, اباي ءمۇسىنىن سوزبەن قاشاعان مۇحتار اتامىزدىڭ اۋقىمدى ەڭبەگىن اۋدارىپ جاتقان مەنى ىلعي وسى وي مازالايدى. مۇقاڭ مەن ءۇشىن – ءسوز ءمۇسىنشىسى سياقتى.
– ءوزىڭىز دە ولەڭ جازادى ەكەنسىز. ابايدىڭ, مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرىن اۋداردىڭىز, شابىت دەگەنگە قانداي انىقتاما بەرەر ەدىڭىز؟
– شابىت بولمايتىن بولسا, رۋحاني تابىس تۇگەسىلەدى. زامان دامىپ, تەحنولوگيا جەتىلگەن كەزدە «اباي جولىن» كومپيۋتەرلەر دە اۋدارا باستاۋى مۇمكىن. الايدا, شابىتسىز اۋدارىلعان شىعارما – شالا ەڭبەك. جازۋشى نە اۋدارماشى جانىن اۋىرتىپ جازباعان بولسا, وقىرماننىڭ دا جانى كۇيزەلىپ وقي قويۋى ەكىتالاي. ەكى ەلدىڭ رۋحاني الەمىن جاقىنداستىرىپ جۇرگەندىكتەن ماعان شابىت سوزدەن, ءسوزدىڭ قۋاتىنان كەلەتىن سياقتى.
– اسەرلى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
