مەديتسينا • 14 مامىر، 2019

سۋسامىردىڭ العاشقى بەلگىسىمەن كۇرەس الەمدىك سيپاتقا يە

775 رەت كورسەتىلدى

ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ، تاماقتانۋ مادەنيەتىنىڭ وزگەرۋى بەلگىلى ءبىر دەرتتەردىڭ بەلەڭ الۋىنا اكەلىپ وتىر. كەز كەلگەن كەسەل ەمدەمەسە قاۋىپتى، الايدا سۋسامىردىڭ باستاپقى بەلگىلەرىمەن بىردەن كۇرەسپەسە، جۇرە كەلە جازىلماس اۋرۋعا، مۇگەدەكتىككە، ءتىپتى اجالعا دۋشار ەتەتىنىن كوزى اشىق ادام بىلەدى. ماسەلەن، ونىڭ باسى – ديابەتالدى اۋرۋى.

قازاقستاندا قانت ديابەتى الەۋ­­­­­­­مەتتىك ماڭىزدى اۋرۋلاردىڭ قا­­تارىنا ەنگىزىلگەن. 2011 جىلدان بەرى ەلىمىزدە ديابەتتى ەرتە انىق­تاۋعا ارنالعان ۇلتتىق سكرينين­گىلەۋ باعدارلاماسى ارەكەت ەتەدى. جىل سايىن 40 جاس­­­­­تان اسقان 1،5 ميلليون ادام سكرين­ينگىدەن وتەدى. دەگەنمەن بۇل شارا جەتكىلىكسىز. ويتكەنى وتاندىق مەديتسينا ماماندارى (2017 جىلعى NOMAD زەرتتەۋى) قازاقستاندا ەرەسەكتەردىڭ 38 پايىزى (20-79 جاس) ديابەتالدىنا، ال 8،2 پايىزى ديابەتكە شالدىققانىن دايەكتەپ وتىر. بۇل كوزدى جۇمىپ قارايتىن دەرەك ەمەس. ال «2-ءتيپتى ديابەت» دياگنوزىمەن حالىقتىڭ تەك 1،8 پايىزى ەسەپتە تۇر. 

حالىقارالىق ديابەت­ فە­دەرا­تسياسىنىڭ (IDF) ءمالىم­دەۋىنشە، 2-ءتيپتى قانت ديابەتىنىڭ تارالۋى الەمدە ارتا تۇسكەن. وسى­لاي­شا، 2017 جىلى بۇل كور­سەتكىش 352،1 ميل­ليون بولسا، ال 2045 جىل­عا قا­راي 589 ميلليونعا جەتپەك. جو­عارىدا اتاپ وتكەندەي، ءار ديابەت­تىڭ باستاۋى، ياعني ديابەتالدى ءتۇرى بولادى. IDF دەرەكتەرىنە سۇيەن­سەك، 10 جىلدان كەيىن ديابەتالدى انىق­تالعان ناۋقاستاردىڭ 50 پايى­زى 2-ءتيپتى قانت ديابەتىنە شال­دىعادى. اقش-تا 86 ميلليون ەرە­سەكتە ديابەتالدى بار بولسا، ولار­دىڭ 90 پايىزى ءوز كەسەلى تۋرالى بىلمەيدى.

سونىمەن ديابەتالدى قالاي انىقتالادى جانە 2-ءتيپتى قانت ديابەتىنىڭ دامۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ وسى ماسە­لەگە وراي، قازاقستان مەن رەسەي­دىڭ ەندوكرينولوگيا مەن وتباسىلىق مەديتسينا ماماندارى «ديابەتالدى – ارەكەت ەتەتىن كەز كەلدى» تاقىرىبىندا ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. 

ديابەتالدى ماسەلەسىن شە­­شۋ­گە بولادى. بۇل ءۇشىن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باس­­تاپقى (جال­پى تاجىريبە/وتباسىلىق ءدارى­گەرلەر، ۋچاس­كەلىك تەراپەۆتەر، پەدياترلار) جانە ەكىنشى بۋىن (ەندوكرينو­لوگتار، كارديولوگتار، نەۆروپا­تولوگتار، رەابيليتولوگتار) ءدا­رى­گەرلەرىنىڭ بىرلەسكەن جۇمى­سىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت.  

ديابەتالدى – بۇل 2-ءتيپتى قانت­ ديابەتىنە اكەلەتىن جاعداي. بۇل كەزدە قانداعى قانت (گليۋكوزا) قۇرامى قالىپتان اسقانىمەن، «2-ءتيپتى قانت ديابەتى» دياگنوزىن قوياتىن كورسەتكىشكە جەت­پەي­دى. ادام بۇل كەزدە وزىندە قان­داي كىناراتتىڭ پايدا بول­عانىن سەزە بەرمەيدى. بىراق، العاش­قى  بەلگى­لەرى بىلىنگەننەن-اق، ۋاقتىلى انىق­تاپ، وتە اۋىر 2-ءتيپتى قانت ديا­بەتىنە جول بەرمەۋ قاجەت. جىل سايىن الەمدە قانت ديابەتىنەن 5 ميلليوننان استام ادام كوز جۇما­دى. ءولىم-ءجىتىم جاعىنان بۇل اۋرۋ ءجۇ­رەك-قان تامىرى اۋرۋلارى مەن­ ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان كەيىن­گى ءۇشىنشى ورىندا تۇر. جانە ونىڭ سالدارى زاعيپتىق، بۇيرەك اۋرۋ­لارى، ينفاركت، ينسۋلت پەن اياقتار­دىڭ امپۋتاتسيا­سىنا دەيىن جەتكىزەدى. 

ەۋرازيا مەديتسينالىق قا­ۋىم­داستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزي­دەنتى نادەجدا پەتۋحوۆانىڭ ايتۋىنشا، ديابەتالدى تۇرعىندار مەن دارىگەرلەرگە اسا ءمالىم ەمەس گليكيرلەنگەن گەموگلوبيننىڭ دەڭگەيىن حالىق اراسىندا اۋقىم­دى تۇردە زەرتتەپ، دۇرىس ستا­­تيستيكا قالىپتاستىرعان ءجون. تولىق زەرتتەۋ بارلىق جاس­تاعى ادامداردا 2-ءتيپتى قانت ديابەتىنىڭ الدىن الۋعا كومەك­تەسەدى. ويتكەنى قازىر 2-ءتيپتى قانت ديابەتىنىڭ جاستار اراسىندا بەلەڭ الىپ، تىپتەن 7 جاستاعى بالالاردا كەزدەسۋى مامانداردى الاڭداتادى. 

پەدياترلار دا بالالار اۋرۋ­لارىنىڭ قۇرىلىمىندا سەمىز­­دىكتىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانىن العا تارتىپ وتىر. بالاباقشادان باستاپ دۇرىس تاماقتانۋ مەن قيمىل-قوزعالىستى  رەتتەمەي، قانت ديابەتىمەن اۋىرۋ تەك ءور­شي تۇسپەك. ايتپەسە مەملەكەت سۋسامىرمەن اۋىراتىنداردى ەم­دەپ، ونىڭ اسقىنۋىنان مۇگە­دەكتىككە ۇشىراعاندارعا ءجار­دەماقى تولەۋگە وراسان قاراجات بولۋىنە تۋرا كەلەدى. وعان قوسا حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋدى كوزدەيتىن ماق­ساتىمىز دا الىستاي بەرمەك.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىگى مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىم­­داستىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسقار حوروشاش 2-ءتيپتى قانت ديابەتى ماسەلەسى ما­­­ڭىزدى سيپاتقا يە بولىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

سۋسامىردىڭ داۋاسى جوق بولسا دا، ەندى باستالىپ كەلە جات­­­قاندا ەمدەۋگە، الدىن الۋ­عا، اسقىنۋعا جول بەرمەۋگە ءمۇم­كىندىك بار. ديا­بەتالدى جاع­­­­دايدى انىقتاۋ ءۇشىن  مەديتسي­نا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىك­تى­لىگىن كوتەرۋ، حالىقتى اقپا­رات­تاندىرۋ، اۋرۋلاردى باسقارۋ باع­دارلاماسىنىڭ كومەگىمەن ازا­ماتتاردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. 

مامانداردىڭ ءمالىم­دەۋىن­شە، قازاقستاندا جاسىرىن ءتۇر­دە 2-ءتيپتى قانت ديابەتىمەن ءار­بىر ءتورتىنشى ادام اۋىرۋى ءمۇم­كىن. سوندىقتان ديابەتالدى سىرقاتتى ەرتە انىقتاۋ 2-ءتيپتى ديابەتتىڭ الدىن الۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. رەس­مي مالىمەتتەرگە ساي، 2018 جى­لى سۋسامىر 16 مىڭ ادامدا انىق­تالسا، ەلىمىزدە ديابەتكە شال­دىق­قاندار سانى 308 مىڭ ادامعا جەتكەن.

ديابەتالدى دەرتى 2-ءتيپتى ديا­بەت كلينيكالىق تۇردە باي­قال­­عانعا دەيىن 9-12 جىل ارا­لى­عىن­دا بىرتىندەپ داميدى. دەمەك ءار ادامنىڭ ديابەتالدى جازىلماس دەرتكە ۇلاستىرماۋىنا بىرنەشە جىل ۋاقىتى بار.


الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • كەشە

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار