شەبەردىڭ ايتۋىنشا, قاندا بار ونەر وعان ءبارىبىر مازا بەرمەدى. بالا كەزىنەن اكەسى باياحمەتتىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, قۇلاعى دا, كوزى دە شەبەرلىككە قانىپ ءوستى. بالا كەزىندە باياحمەت اقساقال شاپقى بالتامەن اتتىڭ ەرىنەن باستاپ, ەت سالاتىن تاباق, قازى سالاتىن استاۋ, قازاننىڭ قاقپاعى, بالتا مەن ايىر-كۇرەككە ساپ, ايتەۋىر اۋىل تۇرمىسىنا قاجەتتىڭ بارلىعىن جاسايتىن. قورعاننان يلەنگەن تەرى الدىرىپ, ءماسى تىگەتىن. اكەسى ەكەۋى توعايعا بارىپ, اعاش اكەلەتىنى ەسىندە. باياحمەت اقساقال كوپ اعاشتىڭ ىشىنەن كوكتەرەكتى تاڭدايدى. قاراپ ءجۇرىپ, قاجەت ءبىر-ەكى اعاشتى عانا كەسىپ الاتىن. جىڭىشكەلەۋىن اكەلىپ, قيسىقتاۋ بولسا ءبىر جاعىنا اۋىر جۇك بايلاپ, مال قورانىڭ ىشىنە ءىلىپ قويادى. جىل بويى سولاي ءىلۋلى تۇرعان اعاشتى شەشىپ العان كەزدە وقتاي ءتۇزۋ بولىپ شىعادى. «بالام ايىر مەن كۇرەككە ساپتى تالدان دا, قايىڭنان دا جاساۋعا بولادى, بىراق كوكتەرەكتەن جاسالعان ساپ ادامنىڭ قولىن مۇيىزگەكتەندىرمەيدى» دەيتىن باياحمەت اقساقال.
قازىر تاڭاتقان شەبەرحاناسىنىڭ اينالاسى دا ءىشى دە تولعان اعاش. جوكەنىڭ, كوكتەرەكتىڭ, قايىڭنىڭ, الما اعاشىنىڭ, قارااعاشتىڭ, ۇيەڭكىنىڭ ءارقايسىسىنىڭ كەپتىرىلۋى دە ءارتۇرلى. قايىڭنىڭ قابىعىن سىپىرىپ الماسا, كەبۋى قيىن. اعاشتاردىڭ بارلىعىن دا مەرزىمىمەن اۋدارىستىرىپ تۇرماسا, كەبۋى ءبىرقالىپتى بولماي, ساپاسى كەميدى.
– مىنا جوكە اعاشىن جۋاندىعىنا قىزىعىپ, باشقۇرتستان جاعىنان اكەلگەن ەدىم. كەبە كەلە جارىلىپ كەتتى. بۇل اعاشتىڭ سۋدا وسكەنىنىڭ بەلگىسى. جارىلعان اعاشتى دا بۇيىم جاساۋعا جاراتامىن, بىراق جارىلماعانى دۇرىس ەدى. ال مىنا الما اعاشىن ماعان تانىستارىم ءوزىنىڭ ساياباعىنان اكەلىپ بەردى. بۇل اعاشتى كەپتىرۋ وتە باپ تىلەيدى, قيىن. الما اعاشىن كەپتىرگەندە ونىڭ تەڭ جارتىسى عانا پايداعا اسادى. ويتكەنى دىڭىندەگى شىرىننان الما اعاشى جارىلا بەرەدى, بىرنەشە رەت كەسىپ قويامىن, – دەيدى تاڭاتقان اعاي.
اكەسى باياحمەت 1964 جىلى ءوزىنىڭ اعاشتان, تەرىدەن, تەمىردەن جاساعان قولونەر بۇيىمدارىمەن ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى كۇندەرى كورمەسىنە قاتىسىپ قايتقان ەكەن, مەدالمەن دە ماراپاتتالىپتى.
– اكەم جارىقتىق قولونەرگە سوعىستان كەيىنگى جىلدارى عانا دەن قويىپتى. «وعان دەيىن اشتىق, قۋعىن-سۇرگىن, سوعىس مۇرشامىزدى كەلتىرگەن جوق. ءبىز ءبىر ءتىلىم نان ءۇشىن عانا ءومىر سۇردىك. اعاش شاۋىپ وتىراتىن شاما بولدى ما؟» دەپ زارىعىپ ايتاتىن ەدى اكەم, – دەيدى تاڭاتقان شەبەر. ول اكەسى اناسىنا جاساپ بەرگەن ۇرشىقباستى وسى كۇنگە دەيىن ءجادىگەردەي ساقتاپ كەلىپتى. ونى دوڭگەلەكتەپ اعاشتان ويىپ, مىسپەن قاپتاعان. اكەسىنىڭ ءارى سۇلۋ, ءارى مىقتى ۇرشىقباستى قانداي قۇرالمەن جاساعانىن بىلمەي, ءوزى دە تاڭعالادى. ول اناسى تالاي كىلەمنىڭ ءجىبىن يىرگەن ۇرشىقتى قايتا جاساپ, ۇرشىقباسپەن بىرگە مۋزەيگە وتكىزۋدى ويلاپ وتىر. بۇگىنگى سارىكولدىكتەر ۇرشىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى.
– سارىكولدە ءار بەس قادام جەر توعاي بولۋشى ەدى. اكەم ەكەۋمىز قايىڭ توعايىن ارالاپ ءجۇرەمىز. سوندا اكەم: «بالام, وسى اعاش قىزىل قايىڭ بولار, ءسىرا» دەپ, قايىڭنىڭ قابىعىن ارشىپ قالعاندا قىزعىش ءدىڭى كورىنەتىن. اكەم التىن تاۋىپ العانداي, ءماز بولىپ قۋاناتىن. قىزىل قايىڭنىڭ نەگە قاسيەتتى ەكەنىن بالا كەزدە سۇراماپپىن عوي. سودان ىدىس, تاباق جاسايتىن, ول ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن, – دەيدى ول. 2017 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن ەكسپو كورمەسىنە وبلىستاعى قولونەر شەبەرلەرىمەن بىرگە تاڭاتقان بوجاقوۆ تا باردى. ەكسپو-عا كەلگەندەر ونىڭ اعاشتان جاساعان ىدىستارىنىڭ بارلىعىن ساتىپ الدى.
– ءبىر اقساقال ىدىستارىمدى قىزىقتاپ تۇرىپ, «سەن قاي جەردەنسىڭ؟» دەپ سۇرادى. قوستانايدان, سارىكول تۋماسى ەكەنىمدى ايتتىم. ۇلكەن كىسى عوي, اعا ۇرپاقتىڭ قالپىمەن: «ارعىنسىڭ با, كەرەيسىڭ بە؟» دەدى. مەن كەرەي ەكەنىمدى ايتتىم. ول «ونىڭ ىشىندە قايسىسى؟» دەپ تۇكپىرلەگەن سوڭ, «سيبانمىن» دەدىم. «ءا, سولاي دە. سيباندار ۇل تۋسا «اعاشتىڭ يەسى كەلدى» دەپ قۋانادى دەۋشى ەدى, شەبەر-اق ەكەنسىڭ!» دەدى الگى كىسى. اقساقالمەن ءارى قاراي ءاڭگىمەلەسكىم-اق كەلدى, بىراق مەنىڭ الدىمدا بۇيىمدارىمدى كورەتىن ەرسىلى-قارسىلى ادام كوپ بولعان سوڭ, توقتاتا المادىم, – دەيدى تاڭاتقان اعاي وكىنىشپەن.
تاڭاتقان بوجاقوۆ 1999 جىلى اۋىلدان قوستاناي قالاسىنا كوشىپ كەلەدى دە ءبىرجولا قولونەرمەن اينالىسۋعا كىرىسەدى. ءمۇمكىن ونىڭ ەندىگى جەردە ونەرگە باس ۇرماۋعا شىدامى دا جەتپەگەن بولار. سول جىلدارى كۇنى-ءتۇنى اعاشتى ويلايتىن ادەتكە ۇشىرادى. 2000-جىلدارى اۋىلدىڭ دا, قالانىڭ دا تۇرمىسى قالجىراپ تۇرعان كەز. شەبەرحاناسى, ستانوكتارى دا بولماي, ءار جەردە كوشىپ-قونىپ لاجداپ باقتى. وسىنداي قيىنشىلىقپەن جۇرسە دە ونىڭ قولىنان شىققان ەت سالاتىن تاباقتار, قىمىز قۇياتىن توستاعاندار مەن كەسەلەر, بال سالاتىن بوشكەلەر, قاسىق پەن ءشومىشتەر كوزدىڭ جاۋىن الا باستادى. وبلىستا ءوتىپ جاتاتىن مەيرامداردا كورمە جاساۋدان دا جالىقپادى.
– كوكتەرەكتەن جاسالعان ىدىسقا سالعان نان كوگەرىپ كەتپەيدى. بۇل اعاشتىڭ سونداي قاسيەتى بار. ال كادىمگى تەرەك ەڭ جەڭىل اعاش. ماقتاۋلى يتاليان مەبەلدەرىنىڭ بارلىعى وسى تەرەكتەن جاسالاتىنىن كوبىمىز بىلمەيمىز. كەز كەلگەن اعاشتىڭ ءوزىنىڭ تابيعي «ويۋ-ورنەگى» بولادى, اسىرەسە الما اعاشىنان جاسالعان ىدىستىڭ كوركەمدىگىندە شەك جوق. جوكە اعاشى ناعىز ىدىس جاساۋعا ارنالعانداي. جوكە رەسەيدىڭ ىشكەرى جاعىندا جاقسى وسەدى. ۇيەڭكىنىڭ كەبۋى دە, وڭدەلۋى دە قيىن, بىراق سۇلۋ اعاش, – دەپ سىر شەرتەتىن تاڭاتقان اعانىڭ اعاشتار تۋرالى اڭگىمەسى تاۋسىلمايدى. اعاش شەبەرىنىڭ ايتۋىنشا, كوشپەلى قازاقتىڭ كۇنكورىسىنىڭ ءبىرى اعاش بولعان. ءۇيى دە, ىدىسى دا, بەسىگى دە اعاشتان جاسالعان. قازىرگىدەي ءتۇرلى ستانوك, بوياۋلار, كەرەمەت جەتىلدىرىلگەن قۇرالدار تاپشى, ءتىپتى جوق كەزدە اتالارىمىزدىڭ شىن مانىسىندە اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەنى, كۇن بەينەسىندەي شاڭىراق, اتقا ەر, بالاعا بەسىك جاساۋى عاجاپ قۇبىلىس ەمەس پە؟
– وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان باستاپ, اعاشتان جاسالعان بۇيىمنىڭ بارلىعى جۇرتتىڭ كوزىنە قۇقاي كورىندى. دۇكەندەردە ءتۇرلى ىدىستار كوبەيدى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اعاشتان جاسالعان بۇيىمنىڭ بارلىعى تۇرمىستان شەتتەپ, اقىرىندا كەرەكسىز بولىپ قالدى. قازاق ەت تاماقتى ەشقاشان داستارقانعا قازىرگىدەي استاۋعا سالىپ اكەلمەگەن. ۇلكەندى, كىشىلى ءدوڭگەلەك اعاش تاباققا سالىپ قوياتىن, مەن ونى كورىپ ءوستىم. ءبىلمەيتىنىمىز كوپ, ويتكەنى تەز ۇمىتتىق. مەن سول ۇمىتىلعان قولونەر بۇيىمدارىنا جۇرت نازارىن قايتا اۋدارسام, ماقساتتىڭ ورىندالعانى, – دەيدى تاڭاتقان شەبەر.
وبلىستاعى ونەر مەن مادەنيەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىن قولدايتىن «مەتسەناتتار كلۋبى» ءمۇشەلەرى مەن وسى بايقاۋدىڭ قازىلار القاسى تاڭاتقان بوجاقوۆتىڭ ونەرىن عانا ەمەس, وسى ماقساتىن دا جوعارى باعالاسا كەرەك. ول بيىل وبلىستىق «مەتسەناتتار كلۋبىنىڭ» «قازىنا» سىيلىعىنا يە بولدى.
جاقىندا تاڭاتقان اعانىڭ شەبەرحاناسىنا باردىق. قىمىز قۇياتىن توستاعان مەن كەسە, ءشومىش جاساپ بولىپ قالىپتى. «ءماسكەۋدەن سۇراتىپ ەدى», دەيدى اعاش شەبەرى...
قوستاناي
