كەشكە جاقىن جۇمىستان قول بوساعان ساتتە كوشەنى ارالاپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىس-ءتىرشىلىگىن قىزىقتايمىز. ۇيلەردىڭ اينالاسى مۇنتازداي تازا, ەسىكتەرىنىڭ الدى جاسىل كىلەم توسەپ تاستاعانداي تەگىس كوگال. كوگالدىڭ شەتىن الا ءبىزدىڭ شىرشا تەكتەس كورنەكى شاعىن اعاشتار وتىرعىزىلعان. بىزدەردەگىدەي بيىك دۋالمەن قورشالماعاندىقتان ءار ءۇيدىڭ اۋلاسى انىق كورىنىپ تۇرادى. ءتىپتى تەرەزەنىڭ ارعى جاعىندا كامين الدىندا كرەسلوعا ەمىن-ەركىن جايعاسىپ, ترۋبكا تارتىپ وتىرعان شالدارعا دەيىن انىق كورىنەدى. كوشەنىڭ تازالىعى سونداي كۇنىنە ءبىر رەت سۋسابىنمەن جۋىلادى ەكەن. كوشەدەن ءۇپ ەتكەن شاڭدى بايقامايسىڭ.
– مىنا حالىقتىڭ تۇرمىس ءمادەنيەتى كەرەمەت ەكەن. ۇيلەرىنىڭ ماڭايىن قانداي كۇتىپ ۇستايدى. شاشاۋ جاتقان ءبىر زات جوق. ەسىك الدىنىڭ كوگالدارىن كۇندە قىرقادى-اۋ دەيمىن, ءوسىپ كەتكەن ءبىرەۋىن بايقامادىم, – دەدىم ءبىزگە سەرىك بولىپ جۇرەتىن ۆەناداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرىنە.
– وي, اعا, مادەنيەتتەرى بىزدەن جوعارى عوي بۇلاردىڭ. بىراق ءبارى سوعان تىرەلىپ تە تۇرعان جوق. مۇندا ءتارتىپ قاتال. كوگالدى كۇتپەي كورسىن, ايىپ تولەتىپ ەستەرىن شىعارادى. جالپى بۇل جاقتا ەكولوگيالىق تالاپ دەگەن وتە زور. بايقادىڭىز با, كوشەدە ءبىردە-ءبىر ەسكى ماشينا جوق. ءويتكەنى ەۋروستاندارت دەگەن بار. ءبارى سوعان ءسايكەس بولۋى كەرەك. مۇندا ءتۇتىندى بۋداقتاتىپ, اۋانى لاستاۋعا ەشكىمگە جول بەرىلمەيدى. كاسىپورىندارعا قويىلار تالاپ ءتىپتى قاتال, – دەپ ءتۇسىندىردى ماعان ەلشىلىكتىڭ جىگىتى ءىستىڭ ءمانىسى تۋرالى ايتا كەلە.
سول ساتتە كوز الدىما قىس بويى مۇرجالارىنان قارا ءتۇتىندى بۋداقتاتاتىن, ال جازدا دۇرىس ءبىر جينالمايتىن ەلىمىزدىڭ استاناسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس اۋدانىنداعى جەكە ۇيلەر كەلە قالدى. «شىركىن, سول اۋدان تۇرعىندارىنا وسى ۆەناداعىداي تۇرمىس ءتارتىبى كەرەك-اق. بىراق ءبىزدىڭ ءوڭتۇستىك-شىعىس اۋداندا تۇراتىن تۇرعىنداردا ەكولوگيالىق تازالىقتى ساقتايتىنداي جاعداي دا جوق قوي. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, كوشەلەرىنىڭ ءوزى تولىق اسفالتتالماعان, شاڭى شىعىپ جاتقان دۇنيەدەن قانداي مادەنيەت كۇتۋگە بولادى» دەيمىن تاعى ىشتەي.
سويتسەك, مادەنيەتتىڭ ءوزى ءوركەنيەتكە بايلانىستى بولادى ەكەن عوي. اسىرەسە تۇرمىستىق مادەنيەت. بىزدە شىعىستىق مادەنيەت دەگەن بار. بۇل كوبىنەسە, ادامگەرشىلىككە, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەلگەن. ال تۇرمىستىق ءمادەنيەتكە كەلگەندە ەۋروپالىقتاردىڭ اتى وزىپ تۇرعانىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. سەبەبى ولاردىڭ قولىندا جاڭا تەحنولوگيالار بار. وسىنىڭ نەگىزىندە ولاردىڭ ونەركاسىبى دە, تۇرمىسى دا, سوعان ساي قالىپتاسقان مادەنيەتى دە ءبىر ساتى جوعارى تۇرعانى انىق.
مىنە, وسى جاڭا تەحنولوگيالاردى جەتكىزۋ مەن ەنگىزۋ ماسەلەسى قيىننىڭ قيىنى ەكەنىنە ەندى عانا كوز جەتكىزە باستاعاندايمىز. وسى ىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن ەلىمىزدەگى مينيسترلىكتەر مەن تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى باسىندا مۇنى قالپاقپەن ۇرىپ الۋعا بولاتىن شارۋاداي كورگەنىن دە جاسىرۋعا بولمايدى. سويتسەك, بۇل ءىستىڭ استارى تىم كوپ ەكەن. ارينە جەكە كومپانيا دەڭگەيىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە بولادى. ونى كورىپ تە ءجۇرمىز. بىراق ەل كولەمىندە جاپپاي ەنگىزۋ وتە قيىن. ويتكەنى ەڭ جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ءوزى ءبىز سەكىلدى ەلدەر ءۇشىن قولجەتىمدى ەمەس. ءتىپتى سوعان كوپ قارجىنىڭ كۇشىمەن قول جەتكىزدىك, اكەلىپ ورناتتىق دەيىك. ال ەندى سەرۆيستىك قىزمەتىن قايتپەكپىز؟ بۇل ءۇشىن ونىڭ ءتىلىن بىلەتىن, سىنسا, قايتا ىسكە قوساتىن ماماندار كەرەك قوي.
سوندىقتان جاڭا تەحنولوگيالاردى جاپپاي اكەلۋدىڭ جولىنا تۇسكەن ەلدەر الىستاعى ايعا بىردەن قول سوزباي قادامىن ساناپ باسقاندى ءجون كورەدى. ويتكەنى «الۋان-الۋان جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى» دەگەندەي ءوز شاماڭدى مىقتاپ ەسكەرىپ الۋ كەرەك.
ءبىز مۇنداي ويعا شەتەلدىك وزىق تەحنولوگيالاردى جاپپاي جەتكىزۋ ماسەلەسىن ويلاستىرىپ, وسىنىڭ ورتاق تا ورنىقتى باعدارلاماسىن جاساۋ سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كوپتەگەن ماماندارمەن اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن كەلىپ وتىرمىز. ەلىمىزدە مۇنداي باعدارلامانى جاساۋ ءىسى قولعا الىنعانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. بىراق ونىڭ قۇجاتتارى تولىق ازىرلەنىپ بولعان جوق. سەبەبى بۇل كوپتەگەن زاڭدار مەن تارتىپتەردى قامتۋى ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە, اكەلىنەتىن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دەڭگەيى ءار سالا بويىنشا جەكە قاراستىرىلادى. وسى ءۇشىن ءار سالاعا مۇنىڭ جولدارى مەن مۇمكىندىكتەرىن جانە تالاپتارىن قاراستىراتىن جەكە انىقتامالىقتار ازىرلەنۋى كەرەك.
مۇنداعى ءبىر ماسەلە, اكەلىنەتىن تەحنولوگيا جاقسى بولۋىمەن قاتار, ەكونوميكالىق نەمەسە الەۋمەتتىك سالامىز ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋى كەرەك ەكەن. ءايتپەسە باس قاتىرىپ جاساعان قۇجاتىمىزدىڭ, وندا قاراستىرىلعان ءتارتىپتەر مەن تالاپتاردىڭ ءوزى ءتۇپتىڭ تۇبىندە بوس اڭگىمە بولىپ شىقپاق. ال وندا كوزدەلگەن تالاپتار مەن تارتىپتەر ەرتەڭ ءبىزدىڭ كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر ءۇشىن ورىندالۋى مىندەتتى ستاندارتقا اينالۋى ءتيىس. مىنە, سوندىقتان دا بۇل باعىتتاعى كەشەندى شارالاردىڭ ءوزى «وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ» دەپ اتالادى ەكەن.
قازاقستانعا وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيانى اكەلۋدىڭ جولدارىن بەلگىلەۋ, قۇجاتتارىن ءازىرلەۋ ماسەلەسىنە بۇگىندە ۇكىمەت شەنەۋنىكتەرىمەن, كاسىپكەرلىك قاۋىمداستىقتار وكىلدەرىمەن قاتار ەكولوگيالىق ۇيىمدار دا بەلسەنە قاتىسۋدا. سەبەبى قۇجاتتارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ەڭ باستىسى ەكولوگيالىق سيپاتتا. ەلىمىزگە جەتكىزىلەتىن ءاربىر جاڭا تەحنولوگيا ءوندىرىستى وركەندەتۋ, جۇمىستى جەڭىلدەتۋمەن قاتار, ەكولوگيالىق جاعدايدى ساۋىقتىرۋ ىسىنە ۇلەس قوسۋى ءتيىس. ماسەلەن, كەز كەلگەن ءونىم ساپالى, ارزان بولۋىمەن قاتار, الدىمەن ادام ومىرىنە قاۋىپسىز بولۋى كەرەك. مىنە, سوندىقتان دا قازىر ەكولوگيالىق كودەكسى قايتا قارالۋ ۇستىندە. بۇل كودەكس حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن, قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن قورعاۋمەن قاتار, وندىرىسشىلەر مەن ونەركاسىپشىلەردىڭ ءونىمدى ءوندىرۋ ءتارتىبىن دە قاراستىرادى. سوندىقتان ءوندىرىسشىلەر مەن ونەركاسىپشىلەر اسسوتسياتسيالارىنىڭ وكىلدەرى دە ونىڭ جوباسىن تالقىلاۋ ىسىنە بەلسەندى تۇردە كىرىسىپ وتىر.
«قازاقستاندا ەكولوگيالىق جاعدايدى ساۋىقتىرۋ جونىندە وسىعان دەيىن بىرنەشە ارەكەت جاسالدى. كاسىپورىندارعا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلدى. قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرگەن جاعدايدا ايىپپۇل تولەۋمەن قاتار, ءاربىر كاسىپورىن جىل سايىن ەكولوگيانى ساۋىقتىرۋ جونىندەگى قورعا قارجى اۋدارىپ وتىرۋعا مىندەتتى بولدى. بىراق وكىنىشكە قاراي, ەكولوگيالىق جاعداي جاقسارىپ كەتە قويعان جوق. نەگە؟ سەبەبى قورشاعان ورتانى لاستاۋعا ۇلەس قوساتىن كاسىپورىنداردىڭ جىلما جىل بولەتىن قارجىسى ناقتى قانداي ماقساتتارعا جۇمسالاتىنى بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ كەلەدى. بۇل از قارجى ەمەس. ماسەلەن, «قازاقستان اليۋمينيى» جىلىنا 6-7 ملن دوللار, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» 10 ملن دوللار قارجى اۋدارادى. ءبىر ەسەپتەن مۇنى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ءۇشىن سالىنعان ەكولوگيالىق سالىق دەۋگە دە بولادى. بىراق وسى قارجىلاردىڭ ەكولوگيانىڭ پايداسىنا قانشالىقتى تيىمدىلىكپەن جۇمسالاتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. جۇمسالسا, شاماسى 2-3 پايىزى عانا جۇمسالاتىن بولار. سوندىقتان بۇل جەردە باسقا دا ادىستەر قاجەت سەكىلدى. بۇل ادىستەر ءبىرىنشى كەزەكتە كاسىپورىننىڭ زياندى قالدىقتاردى مەيلىنشە از شىعارۋىن ىنتالاندىراتىنداي شارالاردى قاراستىرۋى كەرەك. ماسەلەن, وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ىسىنە كىرىسكەن رەسەيدە وسىنداي شارالار قولعا الىنۋدا» دەيدى «تاۋ-كەن جانە كەن-مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى رەسپۋبليكالىق اسسوتسياتسياسى» زتب اتقارۋشى ديرەكتورى نيكولاي رادوستوۆەتس.
قازاقستان ەكولوگيالىق ۇيىمدارى اسسوتسياتسياسىنىڭ باسقارما باسشىسى ايگۇل سولوۆەۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارا قانشاما كۇردەلى بولسا دا, ەلىمىز ونى قولعا الماي تۇرا المايدى. ويتكەنى اڭگىمە ءونىمنىڭ ساپاسى مەن وتىمدىلىگىنە عانا قاتىستى ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە كەلىپ تىرەلىپ تۇر. وسى ماسەلەمەن ونداعان جىلدار بويى اينالىسقان ەۋروپالىق ەلدەر بۇل تالاپ بويىنشا ءوز ونىمدەرىن ابدەن مىقتاپ الدى. ەرتەڭ ولار ءونىمنىڭ تازالىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قويىلاتىن تالاپتاردى قازىرگىدەن دە كۇشەيتە ءتۇسۋى جانە سوعان ساي جوعارى ستاندارتتار بەلگىلەۋى ءمۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا بىزدە دايىندالعان ونىمدەردى ءوز رىنوكتارىنا كىرگىزبەي قويۋى دا عاجاپ ەمەس. دەمەك قولجەتىمدى جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ دەگەنىمىز – ءبىز ءۇشىن ومىرلىك ءماسەلە. 18 ميلليون عانا حالقى بار قازاقستان ەكسپورتقا ءونىم شىعارماي تۇرا المايدى. ال ءونىم ەكسپورتىنسىز ەشقانداي دامۋ بولمايدى. سوندىقتان اتالعان ىسپەن شۇعىلدانۋعا ءبىز مىندەتتى عانا ەمەسپىز, سونىمەن قاتار ءماجبۇرمىز.
قولجەتىمدى جاڭا تەحنولوگيالاردى ءبىرىنشى كەزەكتە ەل ەكونوميكاسىنا جاپپاي ەنگىزۋدىڭ وڭتايلى تاجىريبەسى رەسەيدە كورىنىس بەرۋدە. بۇل ەل ءىستى ىلگەرى جىلجىتۋدا ايتارلىقتاي تاجىريبە جيناقتادى. جۋىقتا ەل استاناسىنا وسى ەلدىڭ ماماندارى شاقىرىلىپ, ءتاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى. سوندا نەگىزگى باياندامالاردىڭ ءبىرىن جاساعان يليا كۋروشەۆ بۇل ماسەلەنىڭ الەمدە وتكەن عاسىردىڭ 70-ءنشى جىلدارىنان باستاپ قولعا الىنعانىن, ەۋروپالىقتاردىڭ بىزدەن الىستاپ كەتكەنىن ايتىپ ءوتتى. دەمەك ءدال قازىرگى ساتتە ەۋروپالىقتاردىڭ ەكولوگيا مەن ءونىمدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قوياتىن تالاپتارىن رەسەيلىكتەر ءوز كاسىپورىندارىنا قويا المايدى. ويتكەنى وندىرىستە قولدانىلاتىن تەحنولوگيالار بولەك. سوعان قاراماستان ەكونوميكا بويىنشا كەشەندى جۇمىستاردىڭ قولعا الىنعانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. بىراق ءىس ءالى دە اياعىنا دەيىن جەتكىزىلگەن جوق. ويتكەنى باسقا شارۋالاردى بىلاي قويعاندا, قولجەتىمدى جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندە كەمىندە 52 انىقتامالىق ازىرلەنۋى ءتيىس. وسى انىقتامالىقتاردى ازىرلەۋدىڭ ءوزى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەتىن جانە كاسىپورىندارمەن كەڭەسىپ وتىرىپ شەشىلەتىن اسا كۇردەلى شارۋا. سوندىقتان بىلىكتى ماماندار توبى قاتىساتىن ءاربىر انىقتامالىقتى ازىرلەۋگە كەمىندە 1 جىل ۋاقىت بەرىلۋدە. ياعني, زاڭ ازىرلەۋ قيىن ەمەس, باعدارلاما جاساۋ قيىن ەمەس, ال انىقتامالىق ازىرلەۋ وتە قيىن. ويتكەنى وندا ءاربىر سالاداعى كاسىپورىنداردىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايىمەن قاتار ونىڭ الەۋەتىنە سايكەس ءتيىمدى تەحنولوگيالار تاڭدالۋى, ستاندارتتارى جانە ەنگىزۋ تالاپتارى بەلگىلەنۋى جانە بۇل ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ نەگىزىندە ەرىكتى تۇردە جۇزەگە اسۋى كەرەك.
ال وتاندىق مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بىزدە ەكونوميكالىق سالالار بويىنشا وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ 12 انىقتامالىعى ازىرلەنۋى كەرەك تە, بۇل ءاربىر كاسىپورىن ءۇشىن ۇنەمى مەجەگە الىپ وتىراتىن باستى قۇجاتتاردىڭ بىرىنە اينالۋى ءتيىس.
