قازاقستان • 09 مامىر، 2019

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان قازاق وفيتسەرلەرى تۋرالى 25 تومدىق كىتاپ قالاي جازىلدى؟

1202 رەت كورسەتىلدى

قاي سوعىستىڭ بولسىن قاسىرەتى مەن زاردابى تۋرالى جازۋدىڭ ءوزى اۋىر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان قازاق وفيتسەرلەرى تۋرالى مالىمەتتىڭ ازدىعى ۇنەمى كوكەيىمدە جۇرەتىن. تاريحشىلارىمىز 50-60 وفيتسەردى اينالدىرىپ ايتۋ مەن جازۋدان اسا الماي قويدى. تەك 2005 جىلى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ءبىر پولكوۆنيگى تەلەجۋرناليستىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەنىندە مايدانگەر قازاق وفيتسەرلەردىڭ سانى شامامەن 500 بولعانىن رەسمي تۇردە ايتقانىن ەستىپ، كوڭىلىم جابىرقاپ قالدى. مۇمكىن ول 1 نە 2 مىڭ دەگىسى كەلگەن شىعار، بىراق قولىندا ناقتى دەرەك بولماعاسىن ايتا الماعان ءتارىزدى.

مايدانگەرلەرگە مىڭ تاعزىم

باستاپقى جوسپارىمدا وزىمە «سوعىسقا قازاق­ستاننىڭ ءىشى مەن سىرتىنان 600 مىڭ­داي قازاق قاتىسقان بولسا، سونىڭ 200-نەن كەم دەگەندە 1 وفيتسەر شىعۋى ءتيىس، ياع­ني 3 مىڭ وفيتسەردى قايتكەندە دە تابۋىم كەرەك» دەگەن مىندەتتەمە قويدىم. 2014 جىل­دىڭ كۇزىندە ىزدەگەندەرىمنىڭ سانى 7 مىڭ­نان اسقاسىن، اتىراۋ وبلىسىنىڭ باس­شى­لىعىن حاباردار ەتتىم. ول كەزدەگى وب­­لىس اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ پەن ونىڭ ورىنبا­سا­رى شىڭعىس مۇقان بىردەن قولداپ، قا­ر­ا­جات ءبولدى، جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قار­­س­اڭىندا 2015 جىلدىڭ ساۋىرىندە اتى­راۋ­داعى «اعاتاي» باسپاسىنىڭ ديرەك­تورى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­رات­كەرى قويشىعۇل جىلقىشيەۆ «ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قازاق وفي­تسەرلەرى» اتتى 10 تومدىق كىتابىمدى جارىققا شىعاردى. وعان 8437 وفيتسەر ەندى.

تاۋلىگىنە 16-18 ساعاتتان تاپجىلماي جۇ­مىس جاساپ، اراعا 19 اي سالىپ، 2016 جىل­­دىڭ جەلتوقسانىندا 12 056 قا­زاق وفي­­تسەر كىرگەن بۇل كىتاپ 25 توم بو­لىپ ەكىنشى رەت جارىققا شىقتى. وسى كىتاپ­تى قۇراستىرعاندا الدىمەن كومەكتى ەلى­مىزدىڭ ايماقتارىنداعى قورعانىس دە­پار­تامەنتتەرىنەن، اۋداندار مەن سەلو­لىق وكرۋگتەردىڭ باسشىلارىنان ءدا­مەت­كەنمىن، بىراق ولار ەشقانداي ءمان بەرمەدى. مايدانگەرلەردىڭ وتباسىلارى دا بەلسەندىلىك تانىتىپ جارىمادى، قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىندا جاريالانعانداردىڭ 80-90 پايى­زى قۇجاتتارمەن دالەلدەنبەگەن، كوبى ءبى­­رىن-ءبىرى ءتۇرلى فورماتتا قايتالايدى. سون­­­دىق­تان تەك قانا مۇراعاتتارمەن جەكە ءوزىم­نىڭ جۇمىس ىستەۋىمە تۋرا كەلدى. 8 جىل­دىڭ ىشىندە 4 ميلليونداي ادامدى سۇرىپ­تاۋ­دان وتكىزىپپىن. 2020 جىلدىڭ ورتاسىنا دە­يىن تاعى 1 ميلليون مايدانگەردى قاراۋ جوس­پارىمدا بار.


قازاقتىڭ باتىر ۇلدارى

از عانا ادامنىڭ تاعدىرى ەمەس، مىڭ­دا­عان مايدانگەردىڭ قۇجاتتارىمەن تانىس­قانىمدا ولاردىڭ اۋىر دا تاڭعاجايىپ ەرلىك­تەرىنە ءتانتى بولدىم. كوبىندە تاپ­قان­دارىما قۋانىپ، شاتتانسام، كوزى­مە جاس كەلتىرگەندەر دە كەزدەستى. بۇل تاقى­رىپ­تى زەرتتەۋىم ءالى ءجۇرىپ جاتىر، بۇگىن­دە مايدانگەر وفيتسەرلەرىمىزدىڭ جالپى سانى 13 100-دەن استى. ولاردىڭ 12،5 مىڭدايى مايدانداردىڭ العى شەپتەرىندە جاۋمەن بەتپە-بەت ايقاسقاندار. وسى جەردە ستاتيست­يكاعا جول بەرۋگە تۋرا كەلەدى. قازاق­ستاننىڭ سىرتىندا ومىرگە كەل­گەن قازاق وفيتسەرلەر سانى – 1357. ءاسى­رەسە رە­سەي­­دىڭ استراحان، ومبى، ورىن­بور وبلىس­­تارى مەن التاي ولكەسى، ءوز­بەك­ستان­نىڭ تاش­كەنت وبلىسى مەن قارا­قال­پاق اسسر-ءى، تۇرىكمەنستاننىڭ كراس­نو­ۆودسك، چارد­­جوۋ وبلىستارى، ءبىزدىڭ ەلى­مىز­دە با­تىس قازاق­ستان وبلىسىندا وفي­تسەر­لەر كوپ شىققان.

13 مىڭ كورسەتكىشىمىزبەن مۇسىل­مان الەمىندەگى ۇلتتار اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا تۇرمىز. مۇسىلمان تەكتەس­تەر اراسىندا اعا وفيتسەرلەر بويىنشا تاتارلار مەن باشقۇرتتاردى العا جىبە­رىپ، ءۇشىنشى ورىندامىز. ونىڭ باستى سە­بە­بى – 1731 جىلى قازاقيا ءوز ەركىمەن رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنا ەنگەنىندە جاسالىنعان كەلىسىمشارتتا ورىس ارمياسىنا قازاقتاردى مىندەتتەپ الۋ كورسەتىلمەگەن ەدى، ول 1936 جىلعا دەيىن ساقتالىنعان دا، ەرىكتىلەر بولماسا، وفيتسەر دايىندايتىن اسكەري ۋچيليششەلەرگە قانداستارىمىز بارماعان. سوعىسقا قاتىسقان 271 اعا وفيتسەرىمىز (3 گەنەرال-مايور، 9 پولكوۆنيك، 30 پودپولكوۆنيك، 229 مايور) – بۇكىل وفيتسەرىمىزدىڭ 2،06 پا­يىزى عانا. سالىستىرساق: ورتالىق ازيا­داعى 6 ۇلت: وزبەك، قىرعىز، تۇرىكمەن، تاجىك، قارا­قال­پاق، ۇيعىرلاردىكىن قوسىپ ەسەپ­­تە­­گەن­­دە، وفيتسەرلەرى بىزدىكىنەن 4 ەسە كەم – 3 مىڭ­نان ءسال اسادى. اعا وفيتسەر­لەرى – 69.

ايگىلى قولباسشىلار سابىر راحيموۆ، شاكىر جەكسەنباەۆ، باۋىرجان مومىش­ ۇلى سوعىس باستالعاندا 40-30 جاس ارالى­عىنداعى اعا بۋىن سانالدى. اعا وفيتسەر دارەجەسىنە جەتكەن جاستار دا بولدى. 24 جاس وفيتسەرىمىز مايور شەنىن العان. ولاردىڭ ەڭ جاسى: كاپيات تولەكەەۆ، 20 جاسىندا 192-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 753-اتقىشتار پولكى قۇرامىنداعى 3-ات­قىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى، مايور، 21 جاسىندا وسى پولك كومانديرىنىڭ ساپ بويىنشا ورىنباسارى بولدى. قاسىم سىر­عاباەۆ، ساعادات نۇرماعامبەتوۆ، مي­حايل ءىزمۇراتوۆتاردىڭ ەسىمدەرى دە وسى قاتاردا ايتىلادى.


اقيقات قالايدا اشىلادى

مايدان دالاسىندا باستارىن قاتەرگە تىگىپ، توبىقتان قان كەشكەن قازاق جاۋىن­گەر­لەرى مەن دارىندى اسكەرباسىلارىنا ادىلەتسىزدىك، قارالىق جاسالىنعانى تۋرالى دەرەكتەر دە از ەمەس. الدىمەن اسكەري قۇ­رىلىمدار بويىنشا سالىستىرىپ كور­سەتەيىن. كسرو مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ 1941 جىلدىڭ تامىزىنداعى №383 شەشىمىمەن سول جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 11 وداقتاس رەسپۋبليكادا 66 ۇلتتىق ديۆيزيا، بريگادا قۇرىلىپ، ولاردىڭ 37-ءسى مايدانداردا سوعىس قيمىلدارىنا قاتىستى. ءبىزدىڭ قازاقستاندا 3 دەربەس اتقىشتار بريگاداسى (100-ءشى، 101-ءشى، 151-ءشى) جانە 2 كاۆالەريالىق ديۆيزيا (105-ءشى، 106-شى) رەسمي تۇردە قازاق دەپ اتالدى، بارلىعى فاشيستىك گەرمانيا اسكەرلەرىمەن بەتپە-بەت شايقاستى. قاي­ران قالدىراتىنى، وسى ۇلتتىق 5 قۇرا­مانىڭ ءبىرىن دە قازاققا باسقارتپادى. مىس­الى، 100-ءشى قازاق دەربەس اتقىشتار بريگاداسى الماتىدا قۇرىلدى (86% قازاقتار)، 101-ءشى قازاق دەربەس اتقىشتار بريگاداسى اقتوبەدە جاساقتالدى (80،3 پايىزى قازاقتار)، 151-ءشى قازاق دەربەس اتقىشتار بريگاداسى قوستانايدا ومىرگە كەلدى (64% قازاقتار). بريگادا 1943 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءۇشىنشى رەت جاساقتالعان 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ نەگىزىنە اينالدى، بۇل ديۆيزيا رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ تۋ تىگۋىمەن تاريحقا ەندى. 105-ءشى قازاق كاۆالەريالىق ديۆيزياسى جامبىل وبلىسىندا (82% قازاقتار)، 106-قازاق كاۆالەريالىق ديۆيزيا­سى اقمولادا جاساقتالدى (89% قازاقتار). 1942 جىلدىڭ تامىزىندا بۇل 5 قۇرامانىڭ بارلىعىنان قازاق دەگەن ۇلتتىق اتاۋ الىنىپ تاستالدى. ال لاتىش، ليتۆان جانە ەستون اتاۋلارىمەن بۇل ۇلتتاردىڭ 9 اسكەري قۇراماسى سوعىس ءبىرجولا اياقتالعانشا ساقتالىندى. ءتىپتى لاتىش پەن ەستوننىڭ قۇرامدارىندا قوس-قوس ديۆيزياسى بار ەكى اتقىشتار كورپۋسى بولدى. قازاقتىڭ 5 ۇلتتىق اسكەري قۇراماسى باسىندا 11 كوماندير بولسا، ىشىندە ءبىر قازاق جوق. لاتىشتىڭ 3 ۇلتتىق اسكەري قۇراماسىن 6 ادام باسقارسا – ولار 100 پايىز لاتىشتار، ءبارى گەنەرال. ليتۆا مەن ەستونيادا دا سولاي. 1941 جىلى مايدانعا باۋىرجان مومىش ۇلىمەن بىردەي باتالون كومانديرى، اعا لەيتەنانت بولىپ كىرگەن 9 ورىس وفيتسەر 1944 جىلى-اق ديۆيزيا كومانديرى، گەنەرال-مايور بولسا، قولباسشىلارعا بەرىلەتىن سۋۆوروۆ، كۋتۋزوۆ، بوگدان حمەلنيتسكي وردەندەرىنىڭ جوعارى دارەجەلەرىن كەۋدەلەرىنە تاقسا، ەسىمى الەمنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىنە بەلگىلى ءبىزدىڭ باۋكەڭ 1943 جىلدىڭ قازانىندا پولكوۆنيككە، 1945 جىلدىڭ اقپانىندا ديۆيزيا كومانديرىنە جەتتى، انا ءۇش وردەننىڭ ءبىرى بۇيىرمادى. 1942 جىلدىڭ ساۋىرىندە-اق 47 دەربەس تانك بريگاداسىنىڭ كومانديرى (گەنەرال-مايور شەنىنە لايىق لاۋازىم) بولعان پودپولكوۆنيك عالي ادىلبەكوۆتى 4 ايدان كەيىن 47-دەربەس گۆارديالىق تانك پولكىنا تومەندەتۋمەن اۋىستىرا سالادى، ول سول لاۋازىمدا 1943 جىلدىڭ 25 قازانىندا قازا تاپتى. ع.ادىلبەكوۆپەن ءبىر مەزگىلدە تانك بريگاداسى كومانديرىنە تاعايىندالعان ي.ياكۋبوۆسكي سوعىستى تانك كورپۋسى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى، گەنەرال-مايور، ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بولۋمەن اياقتادى، كەيىن كسرو قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا، كەڭەس وداعىنىڭ مارشالىنا جەتتى. بۇل دا ءوز مەمۋارىندا ع.ادىلبەكوۆتىڭ دارىندى اسكەرباسى ەكەنىن، سوعىستى جوعارى لاۋازىممەن اياقتاۋى مۇمكىن بولعانىن كەلتىرگەن. مۇنداي مىسالدار از ەمەس. 102.0 بيىكتىك اتالعان ستالينگرادتاعى ماماي قورعانى ءۇشىن شايقاس 135 تاۋلىككە سوزىلعان، قىزىل ارميا مەن ۆەرماحت 51 مىڭ اسكەرىنەن ايىرىلعان. وتە ماڭىزدى سانالاتىن ول بيىكتىكتە جاۋ جەڭىل زەڭبىرەكتەرىمەن، مينومەتتەرىمەن، ءتورت جاققا ءىرى كاليبرلى پۋلەمەتتەرى ورناتىلعان دزوت-تارىمەن 62-ارميانىڭ اسكەرلەرىن 4،5 اي بويىنا ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراتىپ، جوعارى بەتتەتپەي قويعان. سول بيىكتىكتى 1943 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا 284-اتقىشتار ديۆيزياسى 1045-اتقىشتار پولكىنىڭ 2-اتقىشتار باتالونى ءبىرىنشى بولىپ باسىپ العانىنان باستاپ، ودان جاۋدى 26 قاڭتاردا وزگە بولىمدەر تولىق تازارتقانشا 17 كۇن بويىنا ۇستاپ تۇردى. وسى ءۇشىن باتالون كومانديرى لەيتەنانت شامشيت قاب­دوناسوۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن مارا­پاتتالادى. قازاق وفيتسەر كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق ەدى. اقي­قاتتى تولىق اشۋ – قايسار توزىمدىلىكتى، ۇلكەن بىلىكتىلىكتى جانە مول ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى.


جازاتىن دۇنيە ءالى كوپ

ماعان دەيىنگى زەرتتەۋ-انىقتاۋلار بويىنشا اسكەري اۆياتسيادا قىزمەت ەتكەن وفيتسەر قازاقتاردىڭ سانى 8 ەدى، ولاردى 88-گە جەتكىزدىم. جاكىر ابانوۆ، ءابدىلدا ايتباەۆ، قۇبايىس الدياروۆ، ماحمەت امانتاەۆ، مۇحامەديار اسىلبەكوۆ، زيا احيمبەكوۆ، ساعىن احمەتعاليەۆ، ت.ب. وسى جەردە ايتۋعا ءتيىسپىن، الگى 1943 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە 242-ءنشى تۇنگى بومبالاۋ اۆياديۆيزياسى قۇرامىندا قۇرىلعان ۇلتتىق 1-لاتىش بومبالاۋشى اۆياپولكىنىڭ بۇكىل ەرلىگىنەن – ءبىزدىڭ ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ باستاعان تەك قازاق ۇلتتى ۇشقىش-شتۋرمان وفيتسەرلەرىمىزدىڭ ەرلىك-ەڭبەكتەرى ەسەلەپ اسىپ تۇسەدى.

بيىل بەس تومدىق «مايدان كەشكەن. اتىراۋلىق ماراپاتتى مايدانگەرلەر» جانە 2 تومدىق «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلمەگەن قازاقستاندىقتار» دەگەن كىتاپتارىم جارىق كوردى. الدىڭعىسىنا 5162 وردەن-مەدال العان اتىراۋلىق مايدانگەر جەرلەستەرىم ەنسە، ەكىنشىسىندە ەڭ جوعارى اتاق بۇيىرماعان، قازاق جەرىندە كىندىك قاندارى تامعان 321 وتانداسىمىزدى سول اتاققا ۇسىنعان قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرىن تۇگەلىمەن بەردىم. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ەكى رەتتەن ۇسىنىلعان 14 قازاقستاندىققا قوس «التىن جۇلدىز» بۇيىرمادى. ولاردىڭ ىشىندە 6 قانداسىمىز بار: زەيتەن بايجانوۆ، قۇدايبەرگەن جانسەرىكوۆ، قابىش كوكتاەۆ، ساعادات نۇرماعامبەتوۆ، مىنايقۇل ساعىن­دىقوۆ، سەيتحان تەمىرباەۆ.

«جەنششينى-فرونتوۆيكي كازاحستانا» دەگەن 6 تومدىق ەڭبەك ازىرلەندى. وعان 7477 قىز-كەلىنشەكتەر كىردى، 637-ءسى وفيتسەرلەر. ايتپاقشى، 13100 قازاق وفيتسەردىڭ 22-ءسى قىز-كەلىنشەكتەر. الدا جوسپارلار جەتكىلىكتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا وتانداستارىمنىڭ، اعا وفيتسەر اتقاراتىن لاۋازىمداردا، اسكەري اۆيا­تسيادا بولعاندارى، مايداندا 3 جانە ودان كوپ وردەن العاندارى تۋرالى كىتاپتارىمدى جارىققا شىعارسام دەيمىن. رەسەيدەن ۇسىنىستار بار، الاپات سوعىسقا قاتىسقان كەڭەس ارمياسىنىڭ ديۆيزيا، بريگادا، كورپۋس، ارميا، فلوت، مايداندارى مىڭداعان باسشىلارىن كىتاپتارعا جيناقتاۋ، باشقۇرتستان مەن شەشەنستان ۇكىمەتتەرى دە ەرجۇرەك ماي­دان­گەرلەرىن تولىق انىقتاپ بەرۋدى الدەنەشە رەت ءوتىنىش ەتتى. تۇركيانىڭ ءبىر تەلەارناسى قازاق حالقىن الەمدەگى مۇسىل­­مان تەكتەس ۇلتتار اراسىندا ءبىرىنشى ورىنعا شىعارعان 13 مىڭ مايدانگەر وفيتسەرىمىز جايلى ءبىر ساعاتتىق قۇجاتتى فيلم تۇسىرگىسى كەلەدى.

ءسوزىمنىڭ سوڭىندا مەملەكەتى­مىزگە، ونىڭ بولاشاعىنا قاجەت اسكەري تاقى­رىپ­تارداعى كىتاپتا­رىم­نىڭ جارىق كورۋى­نە جاعداي تۋعى­زىپ وتىرعان اتىراۋ وب­لى­­سى­نىڭ اكىمى، ناعىز پاتريوت ازامات نۇرلان اسقار ۇلى نو­عاەۆ­قا العىسىمنىڭ شەكسىز ەكە­نىن جۇرتشىلىققا جاريا ەتكىم كەلەدى.


جۇماباي دوسپانوۆ،

تاريحشى-جۋرناليست

 اتىراۋ


سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار