سارىكول اۋدانىنداعى ايدىنى 3,5 مىڭ گەكتار بولاتىن سارىكولدىڭ بەتىندە ءولى بالىقتىڭ قالقىپ جۇرگەنى بايقالدى. مۇنداي كورىنىس تورعايدىڭ تورىنەن اعىپ جاتقان قابىرعا وزەنىندە دە بولدى. قوستاناي قالاسىنىڭ ءبىر شەتىندەگى تارەلوچكا دەگەن كولشىكتە, ۇزىنكول اۋدانىنداعى بولشوە مەنشيكوۆو كولىندە دە بالىق ءولدى. اسپانعا قۇيىنمەن قامىس ۇشسا, «سامارقاندى جاۋ الدى» دەپ ۇدەرگەندەي, «قوستانايدا, تورعايدا بالىق قىرىلىپ جاتىر» دەگەن اقپاراتتار, سۋرەتتەر الەۋمەتتىك جەلىدە, كەيبىر جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا پايدا بولدى. بۇل كورىنىستەن العاشقىدا «سيال» جشس ديرەكتورى ۆيكتور يابلونسكيدىڭ دە جۇرەگى شايلىعىپ قالعانداي ەدى. بىراق قاشاننان سۋ جاعالاپ وسكەن ۆيكتور نيكولاەۆيچ بالىقتىڭ قىرىلۋىن وزىنشە توپشىلادى.
– بيىل قىس قارسىز, ءارى سۋىق بولدى عوي. بالىق سارىكولدە قىرىلعان جوق, كولگە جاقىن جەردە كەڭەس وداعى كەزىندە شارۋاشىلىققا پايدالانۋ ءۇشىن قولدان جاسالعان شۇڭقىر بار, اۋماعى ءبىر گەكتارداي بولادى. ءبىرازدان قار سۋى تۇسپەي ءارى بيىل بەتىن قار جاپپاعان سوڭ, تەرەڭدىگى بار-جوعى ءبىر مەتردەي عانا شۇڭقىرداعى قالىڭ مۇز استىندا بالىقتار وتتەگىدەن اشىعىپ, قىرىلىپ قالعان. قار ەرىپ, سۋ جايىلعان كەزدە قالقىعان ءولى بالىقتار كولگە وتكەن. نەگىزى بۇل قايتالانىپ تۇراتىن تابيعي قۇبىلىس, – دەيدى ۆيكتور نيكولاەۆيچ.
تورعايداعى قابىرعا وزەنىنىڭ دە بەتىندە ءولى بالىق قاپتاپ كەتتى.
– ارالباي اۋىلى جاعىندا ساياز, وزەننەن بولىنگەن سۋ بار. قالىڭ قاتقان مۇزدان قىرىلعان بالىق قار ەرىگەندە جايىلعان سۋمەن وزەنگە ءتۇسكەن, – دەيدى «سىما-ك» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى مانات كاربوزوۆ. قابىرعا وزەنىنەن 340 كيلوگرامم ءولى سازان جانە تورتا بالىقتار ءسۇزىپ الىندى. مۇنىڭ بارلىعىنان دەر ۋاقىتىندا حاباردار بولعان وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى, ەكولوگيا دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرى جەدەل ىسكە كىرىستى. ەكولوگيا دەپارتامەنتى زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بالىق قىرىلعان سۋ ايدىندارىنان, بالىقتان سىناما الدى. ناتيجەسىندە تابيعي اپاتتىڭ ساياز سۋلاردا مۇزدىڭ قالىڭ قاتۋىنا بايلانىستى وتتەگىنىڭ ازدىعىنان بولعانىن جازعان. انىقتامادا توبىل سۋ باسسەيندەرىنىڭ ايدىندارىندا تەمىر ەلەمەنتى مولشەردەن كوبەيگەنى, بىراق لابوراتورياداعىلار مۇنىڭ تابيعي ۇدەرىس ەكەنىن, ودان بالىققا قاۋىپ بولماعانىن دا جازادى. سونىمەن وبلىس ەكولوگتارى بەرگەن انىقتاما بويىنشا, بالىق قىرىلۋىنان كەيىنگى سۋدىڭ تازالىعى نورماعا سايكەس, ەشقانداي حيميالىق لاستانۋ, اۋرۋ تاراتاتىن جۇقپالى زاتتار جوق. وسىمەن جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلى ورنىنا تۇسكەندەي بولدى, وڭىردەگى سۋ ايدىندارىندا قىرىلعان 400 كيلوگرامنان اسا ءولى بالىق ورتەلىپ, كوزى جويىلدى.
وسىمەن ءىس ءبىتتى مە؟ جوق, قايتا سۋ ايدىندارىنىڭ ەكولوگياسىندا, بالىق شارۋاشىلىعىندا وزەكتى ماسەلەلەر باس كوتەرگەن سىڭايلى. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ ءبولىم باستىعى تاڭات سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, توبىل – تورعاي وڭىرىندە وزەن-كولدەردىڭ بارلىعىن قوسقاندا 8 مىڭنان استام سۋ ايدىنى بار. ونىڭ ىشىندە 802 كولدە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بولادى دەپ بەلگىلەنگەن. وڭىردەگى تابيعات پايدالانۋشى 150 كاسىپكەر 228 كولدى بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ءۇشىن جالعا العان, رەزەرۆتە 574 سۋ ايدىنى بار. 2018-2019 جىلداردىڭ كۇزگى-قىسقى ماۋسىمدارىندا وبلىستاعى شارۋاشىلىقتار يەلىگىندەگى سۋ ايدىنىندا مۇزعا 55373 قىستاۋ شۇڭقىرى, 1900 شاماسىندا مۇز ويىقتار جاسالعان. ويىقتارعا 4485 قامىس باۋلارى قويىلعان, 174 تەحنيكا تارتىلعان, 5,5 مىڭ تەكشە مەتر سۋ ايدالعان. ال قالعان مىڭداعان سۋ ايدىندارىنا كۇتىم جاسالمايدى, قىستا مۇزىن ويىپ جاتقان ەشكىم جوق. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل مۇمكىن دە ەمەس. مىسالى, سارىكول اۋدانىنداعى «سيال» شارۋاشىلىعى سارىكول كولىندە قىس بويى شۇڭقىرلار, مۇز ويىقتارىن ويادى. ال وسى كولگە ىرگەلەس, الگى بالىق قىرىلعان قازانشۇڭقىرعا قول تيگىزبەيدى, ءويتكەنى شارۋاشىلىقتىڭ بالانسىنا كىرمەيدى.
– بىزدە ماسەلەنى تۇبىرىنەن قارايتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى. وبلىستا وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا جاسالعان مالىمەت بويىنشا, 8 مىڭ شاماسىندا سۋ ايدىنى بار. ونىڭ ازايىپ-كوبەيگەنىن ەشكىم بىلمەيدى, ءالى كۇنگە دەيىن سول مالىمەتتى كولدەنەڭ تارتىپ ءجۇرمىز. ەڭ باستىسى, ءوڭىردەگى سۋ ايدىندارىنا قايتادان ساناق جۇرگىزىلىپ, تۇگەندەپ تىركەۋ كەرەك. از بولسا دا, ساز بولاتىنداي ەتىپ, سۋى تەرەڭ كولدەردى عانا بالىق شارۋاشىلىعىنا بەرۋ ورىندى ەمەس پە؟ كەيبىر كولشىكتەردىڭ تەرەڭدىگى 1-1,5 مەتردەن اسپايدى. بالىق شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى وزەن-كولدەرگە جاسالاتىن جۇمىستىڭ بارلىعى عىلىمي كوزقاراس تۇرعىسىنان قايتا قارالسا يگى ەدى, – دەيدى ت.سمايىلوۆ.
– تابيعات قورعاۋدا كەيبىر زاڭدىلىقتار ساقتالا بەرمەيدى. ەگىنگە جەردى جىرتقاندا سوقا كولدەردى كەمىندە 500 مەتر قاشىقتان اينالىپ ءوتۋى كەرەك. بۇرىن وسىلاي ەتەتىن. قازىر وسى 300 مەترگە دەيىن كەمىتىلگەنى بىلاي تۇرسىن, ەرەجە ساقتالمايدى. ال بۇل كولدەردىڭ كەبۋىنە اكەلىپ سوعادى, سورلانىپ, تۇزداناتىنى دا سودان, – دەيدى ۆيكتور نيكولاەۆيچ.
تابيعات, اڭشىلىق, بالىقشىلىق تۋرالى قالام تارتاتىن وبلىسقا بەلگىلى ارىپتەسىمىز اناتولي ەرمولوۆيچ تە بيىلعى بالىقتىڭ قىرىلۋىن قاردىڭ از تۇسۋىنەن, تابيعاتتا قايتالانىپ وتىراتىن ەپيزودتىق قۇبىلىس دەپ بىلەدى. بىراق تابيعاتقا قارسى ءىسىمىزدىڭ سالدارى از ەمەس ەكەنىن دە ايتادى.
– قوستاناي – تورعاي وڭىرىندەگى كولدەردىڭ 90 پايىز بالىعى قىرىلىپ تۇراتىن سۋ ايدىندارى قاتارىنا جاتادى. ويتكەنى قىس قارسىز, مۇزدىڭ بەتىن قار جاپپاعان, قارا سۋىق بولعان جىلدارى قالىڭ مۇز استىندا ەڭ الدىمەن شورتان, الابۇعا, تۇقى, تورتا بالىقتارى قىرىلادى. بالشىق, تۇنباعا كومىلىپ قالاتىن موڭكە بالىق يتجاندىلىقپەن كوكتەمگە جەتەدى, ايتەۋىر. مۇنىڭ قالاي الدىن الۋعا بولادى؟ بالىقتىڭ قىرىلۋىنان مەليوراتيۆتىك بالىق اۋلاۋ عانا قۇتقارادى. قازىر اۋەسقوي بالىقشىلارعا بەس كيلوگرامنان ارتىق بالىق اۋلاتپايدى. عاسىرلار بويى سۋ جاعالاعان اتالارىمىز, ورىسى دا, قازاعى دا كولدەن بالىق اۋلاپ كۇن كورمەپ پە ەدى؟ ودان كولدىڭ بالىعى تاۋسىلىپ قالعان جوق ەدى. ال قازىر بالىعى جوق, سۋى ۋ تاتيتىن بوس كولدەر جەتەرلىك. بىزدە تابيعات قورعاۋ جۇيەسى بالىققا كەلگەندە تىم بيۋروكرات, جەدەل, ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا قاۋقارسىز, ليميتتىك قىسىمى كوپ, – دەيدى اناتولي ەرمولوۆيچ.
ارينە بۇل جەردە تابيعاتقا قاسكويلىكپەن قارايتىن, وڭاي پايدا تابۋ ءۇشىن بالىقتى ەلەكتر توگىمەن قىرىپ سالاتىن نەمەسە تەحنيكا كۇشىن قولداناتىن بروكونەرلەرگە قارسى ءتيىستى شارا تۋرالى اڭگىمە ءبولەك. سونىمەن قاتار بىزدە يحتيولوگ مامانداردىڭ جوقتىعىن ينسپەكتسيا ماماندارىمەن بىرگە تابيعات قورعاۋشىلارى دا, تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قارايتىن اۋەسقوي بالىقشىلار دا ايتىپ وتىر. ەلىمىزدە مۇنداي ماماندى دايىندايتىن ءبىلىم ورداسى تۋرالى اقپارات تا ەستىلمەيدى. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كولدەرگە مونيتورينگ ءجۇرگىزۋ ءالسىز, بۇل ءتىپتى ءاتۇستى عانا ءجۇرگىزىلەدى. كولدەردى جالعا الىپ, بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىرعان جەكە كاسىپكەرلەردىڭ دە سۋ ايدىنىن كۇتۋگە, تابيعي اپاتتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ وتىرۋعا ماتەريالدىق رەسۋرسى تىم جۇتاڭ. مىسالى, ولاردا قاجەتتى تەحنيكالار جوق.
ادامزاتپەن قوسا تابيعاتتاعى ءتىرى جاننىڭ ءبارى ءبىر كەمەنىڭ ۇستىندەگى جولاۋشى ىسپەتتەس. سوندىقتان كول كەپسە, بالىق قىرىلسا, ول تەك تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ عانا شارۋاسى بولۋى كەرەك پە؟
– ءبىز اۋا رايى بولجامىن الدىن الا ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن «قازگيدرومەت» رمك وبلىستىق فيليالىنان ءمالىمەتتەر سۇراعانبىز. بىراق ولار بىزگە قىزمەتتىڭ اقىلى ەكەنىن ايتتى. ال بىزدە ونداي قىزمەت ءۇشىن ارنايى قارجى قارالماعان, – دەيدى تاڭات توپىش ۇلى. وسى ورايدا عالىم-اگرونوم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, مارقۇم ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكيدىڭ جىل سايىن كوكتەمگى دالا جۇمىستارى الدىنداعى قوستانايلىق ديقانداردىڭ باسقوسۋىندا قوستاناي – تورعاي وڭىرىندە 4 جىل قۇرعاقشىلىق, ءبىر جىل قارلى, جاڭبىرلى جىل بولىپ, تابيعي تسيكلدىڭ اينالىپ وتىراتىنى تۋرالى ايتقانى ەسكە تۇسەدى. مۇنىڭ ءوزى ديقانعا عانا ەسكەرتۋ ەمەس, تابيعات قورعاۋ ىسىندە, ونىڭ ىشىندە سۋ ايدىندارىن قورعاۋ مەن پايدالانۋعا دەگەن جاڭا كوزقاراستى تا تالاپ ەتەتىندەي. سوندا تابيعاتقا قارسى شاپپاي, ونىڭ ىڭعايىمەن جۇرگەندە بالىق تا, بارلىعىمىز دا امان بولامىز.
