تەراكتىلەرگە كۇدىكتى دەپ 70 ادامدى ۇستادى. جارىلىستان 253 ادام كوز جۇمىپ, 500-دەيى جارالانعان. جالپى سانى 45 بالا قايتىس بولدى. كوز جۇمعانداردىڭ كوپشىلىگى – جەرگىلىكتى تۇرعىندار, شري-لانكانىڭ 207 ازاماتى. سونداي-اق 46 شەتەلدىك تە باقيلىق بولدى. ولاردىڭ ءتىزىمى مىناداي: ءۇندىستان – 12, قىتاي مەن بريتانيا – 6, دانيا مەن نيدەرلاند 3 ازاماتىنان ايرىلعان. 253 قۇرباننىڭ ىشىندە بۇكىل وتباسىلار دا بار ەكەن. ال دانيانىڭ 3 ازاماتى – ءبىر ءۇيدىڭ بالالارى. اكەسى وسى ەلدىڭ ەڭ باي ازاماتى, ميللياردەر اندەرس حولح پوۆلسەن.
تەراكتىنى جاساعان كىم؟ تراگەدياعا دايش جانە تاۋحيد جاماعات تەرروريستىك ۇيىمدارى جاۋاپتى دەگەن اقپارات تارادى. دايش تەرروريستىك ۇيىمى بۇل تەراكتىلەرگە جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الدى. وعان قوسا, جارىلىسقا دايش-تىڭ قاتىسى بار ەكەنىن وسى ەلدىڭ پرەمەر-مينيسترى رانيل ۆيكراماسينگحە حابارلادى. الايدا, بارلىق جارىلىستى دايش ۇيىمداستىردى دەپ ايتۋ قيىن. نەگە؟ سەبەبى تەراكتىلەردە ءوزىن-ءوزى جارىپ ءجىبەرگەندەردىڭ بارلىعى الگى تاۋحيد جاماعات ۇيىمىنا قاتىسى بولعان. وعان قوسا, ولار شەتەلدەن نۇسقاۋ العانعا ۇقسايدى. سەبەبى بىرنەشە جارىلىستى ءبىر توپ ادامنىڭ ۇيىمداستىرۋى قيىن. ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتقان زاحران حاشيم ەسىمدى ازامات بولعان. ول جەرگىلىكتى جاستارعا راديكالدى تاقىرىپتاردا ءجيى ۋاعىز ايتقان ەكەن. شري-لانكا مۇسىلماندار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ءحاشيمدى باقىلاۋعا الۋ كەرەك دەپ ەسكەرتكەنىن ايتادى. بىراق جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى نەگە شارا قابىلداماعانى بەلگىسىز.
تەراكتىنى نە ءۇشىن جاسادى؟ شري-لانكا حالقىنىڭ 70%-ى – بۋدديستەر, 12% -ى – يندۋيستەر, 9,7%-ى – مۇسىلماندار جانە تەك 7,4%-ى عانا حريستياندار. ال جارىلىس حريستيان مەرەكەسى پاسحا كۇنىندە بولدى. تەرروريستەر ەلدەگى ازشىلىق توپ حريستينداردى نەگە نىساناعا الدى؟ بولجامنىڭ ءبىرى – شري-لانكاداعى بۇل تەرراكتىلەر جاڭا زەلانديانىڭ كرايسچەرچ قالاسىندا جەرگىلىكتى ۇلتشىل ادامنىڭ 50 مۇسىلماندى ءولتىرۋىنە قايتارعان جاۋابى بولۋى مۇمكىن. ەگەر ەستەرىڭىزدە بولسا, بيىل 15 ناۋرىز كۇنى جاڭا زەلانديانىڭ كرايسچەرچ قالاسىندا برەنتون حارريسون تاررانت ەسىمدى قىلمىسكەر جەرگىلىكتى ءۇش مەشىتتە 50 مۇسىلماندى اتىپ ولتىرگەن ەدى. ول انتييمميگرانتتىق جانە انتييسلامدىق كوزقاراستاعى ۋلترا ۇلتشىل بولعان. ونىڭ قىلمىسىن جەرگىلىكتى ۇكىمەت تەراكت دەپ باعالادى. ياعني, تارانتتى تەرروريست دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. ايتپاقشى, ول ءوزى جاريالاعان مانيفەستە ءوزىن فاشيست دەپ تە اتايدى.
تەرروريست جايلى ەسكى تۇسىنىك. جالپى, سوڭعى ءۇش جىلداعى تەرراكتىلەر, كەيبىر وقيعالار تەرروريزم جايلى ءداستۇرلى تۇسىنىكتى وزگەرتىپ تاستادى. بۇرىندارى تەرروريست دەگەن ءسوز ايتىلسا, قولىندا كالاشنيكوۆ اۆتوماتى بار, اراب ەلدەرىنەن شىققان, جۇمىسسىز, بايلىعى دا, ءبىلىمى دە تايازداۋ ادام ەلەستەيتىن. تاياۋ شىعىستا تەرروريستىك توپتاردىڭ كوبەيۋىنە وسى ايماقتاعى كەدەيلىك, جۇمىسسىزدىق تا تىكەلەي اسەر ەتەدى دەپ ايتىلاتىن. بىراق شري-لانكادا ءوزىن-ءوزى جارعان جانكەشتىلەردىڭ بارلىعى ورتا داۋلەتتى, ءبىلىمدى ازاماتتار بولعان. ءتىپتى, اراسىندا بىرەۋى بريتانيادا وقىعان. الگى برەنتون تاررانت تا جەرگىلىكتى فيتنەس زالدا جۇمىس ىستەپ, كەيىن الەمنىڭ ءبىراز ەلىن ارالاپ شىققان ورتا تاپ وكىلى ەدى. ياعني, ادام ساناسى راديكاليزممەن ۋلانسا, وعان تابىس تا, ءبىلىم دە كەدەرگى بولا المايدى ەكەن.
وسى ورايدا 2016-2017 جىلدارى ميانمادا روحيندجا مۇسىلماندارىنا قارسى جاسالعان جاپپاي قىلمىس تا ەسكە تۇسەدى. سول كەزدە جەرگىلىكتى اسكەريلەر يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن روحيندجالىقتارعا شابۋىل جاساپ, مىڭداعان كىسىنى زورلاپ, كەيىن ولتىرگەن. ءجۇز مىڭداعان روحيندجالىق كورشى ەلدەرگە باس ساۋعالاپ كەتتى. ال مۇنىڭ ءبارىن ءىستەگەن – بۋدديزم ءدىنىن ۇستاناتىن ميانما اسكەريلەرى. الايدا, ەڭ سوراقىسى – وسى ءبىر ۇلكەن قىلمىستى ءارى تراگەديانى ەلدىڭ باسشىسى, نوبەل سىيلىعىنىڭ بەيبىتشىلىك نومينياتسياسى بويىنشا يەگەرى اۋن سان سۋ چجي توقتاتپادى. ياعني, نوبەل سىيلىعى دا گۋمانيزم ولشەمى ەمەس ەكەن.
فاكتىلەر. جالپى, الەمدەگى تەرروريزم جايلى فاكتىلەرگە ءۇڭىلسەك, بىلتىر جاھان بويىنشا 15 300 تەراكت بولعان. ودان 13 400 بەيبىت تۇرعىن كوز جۇمعان. سونداي-اق تەرروريستەر 90 مەملەكەتتە بوي كورسەتكەن. زەرتتەۋشىلەر بيىل جاعداي جاقساردى, تەراكتىلەر 30 پايىزعا ازايدى دەپ وتىر. بىراق 15 300 جارىلىس, قاقتىعىس, قىلمىس جاقسى ناتيجە دەپ ايتۋ قيىن.
جوعارىدا سيپاتتالعان جايتتار تەرروريزمدە ۇلت تا, ءدىن دە بولمايتىنىن كورسەتتى. تەك ادام سەنىمىن, كوزقاراستارىن ءوز ماقساتىندا قولداناتىن قىلمىسكەرلەر, تەررورشى توپتار بولادى. ال ەندى راديكالدى يدەيالار قانات جايماۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قاجەت-اق: ارنايى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ جۇمىسى – ءوز الدىنا بولەك مىندەتتى ءىس. بىراق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرىپ, ساۋاتىن جان-جاقتى ارتتىرۋ دا – ماڭىزدى ماقسات. سەبەبى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, قارنى توق, كويلەگى كوك سانالى ادامنىڭ قولىنا قارۋ ۇستاپ, جارىلىستى جوسپارلاۋى ەكىتالاي.
