بۇل ماسەلە ادام قۇقىن بۇزۋدىڭ ءۇيرەنشىكتى امالىنا اينالىپ وتىرعانداي اسەر قالدىرادى. بۇگىندە ەڭبەك ەتۋشى ادامداردىڭ قۇقى بۇزىلعانىن ءجيى ەستيمىز. ادال ماڭداي تەرى سىڭگەن جالاقىلارىن الا الماي جۇرگەندەر بارشىلىق. بۇعان قوسا ءوندىرىستە ادامداردىڭ جاراقاتتانۋى, قازا تابۋ جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. مۇنى تەك ءبىز ەمەس, ەلىمىزدىڭ كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى دا جاسىرىپ وتىرعان جوق. ولار قازاقستانداعى ءوندىرىستىك جاراقاتتانۋ سالدارىنان قازا بولۋ وقيعالارىنىڭ كوپتىگىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. «جىل سايىن ءوندىرىستىك جاراقاتتان 200-دەن استام ادام قازا تابادى. قازا بولعانداردىڭ 65%-دان استامى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كىناسىنەن بولعان», دەپ كورسەتىلگەن كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتكە جولداعان حاتىندا. ال ۇكىمەت مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ بار ەكەنىن بىلمەيدى ەمەس, بىلەدى. بىراق سونداي كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلەتىنى ويلاندىرا قويمايتىنداي. ونىڭ سەبەبى نەدە؟
سەبەبى كوپ ايتىلا بەرمەيدى. جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشىنىڭ اتا زاڭىمىزداعى قۇقى بىردەي بولعانىمەن, ەڭبەك قۇقىن ساقتاۋدا ول جۇرمەيدى. سودان ءمىندەتتى تۇردە داۋ تۋادى. مۇنىڭ سەبەبىن سۇراپ, ۇكىمەتكە سۇراۋ سالعان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى رىسقالي ابدىكەروۆ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر كورسەتكەندەي, قازىرگى كەزدە ەڭبەك داۋلارىنا قاتىستى سوت ىستەرى وسۋدە دەيدى. ماسەلەن, 2017 جىلى سوتتاردا ەڭبەكاقى تولەۋ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى 1 783 اكىمشىلىك ءىس, ال 2018 جىلى 1939 ءىس قارالعان, ياعني مۇنداي ىستەر 1 جىلدىڭ ىشىندە 8,7 پايىزعا ارتقان كورىنەدى. سونداي-اق ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 2019 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا 139 كاسىپورىنداعى 6 مىڭ 200 جۇمىسكەردىڭ الاشاعى 1 ملرد 940 تەڭگەنى قۇراعان. بۇل كاسىپورىنداردىڭ 77 پايىزى, ياعني 105-ءى (1,5 ملرد تەڭگە بەرەشەك) بانكروتقا ۇشىراعان.
بۇدان بولەك, بۇگىندە اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلار دا كەزىندە شارتقا وتىرماعاندىقتان, جالاقىلارىن ۋاقتىلى نەمەسە مۇلدە الا الماۋ, ال كەيبىر جاعدايلاردا جالاقىنىڭ ورنىنا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن الۋ فاكتىلەرى كەزدەسەدى (بيداي, ءشوپ, كوكونىس جانە ت.ب). مۇنىڭ سالدارى جۇمىسشى كۇشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن تۋعىزىپ, مامان كادرلاردىڭ تۇراقتاماۋىنا اكەپ سوقتىرۋدا. الايدا, حالىقارالىق تاجىريبەدە الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرى, ماسەلەن قىتاي, يسپانيا, جاپونيا سەكىلدى مەملەكەتتەردە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەكاقى تولەۋ تالاپتارىن بۇزۋ فاكتىلەرى قىلمىس رەتىندە تانىلىپ, جازالاۋ شارالارى قولدانىلادى. بىزدە نەگە سولاي بولمايدى؟
مىنە, وسى الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ەگەر كاسىپورىندا ادام ءولىمى ورىن السا, وعان سەبەپ بولعان مىڭداعان قاۋىپتى جاعدايدىڭ دا بار بولعانى دەيدى كاسىپوداق وكىلدەرى. بىراق, جۇمىس بەرۋشىلەر وسى قاۋىپتى جاعدايلاردى كوبىنەسە نازارعا المايدى. وسى تۇرعىدان العاندا, وندىرىستەگى ءولىم جاعدايلارى – تىركەلمەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ سالدارى كورىنەدى.
وسىعان وراي ءبىز باس پروكۋراتۋراعا حابارلاسقان ەدىك. ولاردان العان جاۋابىمىزدا: «ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ – پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى», دەپ بىردەن جاۋاپ قايىردى قوعامدىق مۇددەلەردى قورعاۋ قىزمەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ر.سماعۇلوۆ. «ءسوزسىز, ەڭ باستى مىندەت – جۇمىسشىلار الدىنداعى جالاقى بويىنشا بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋ. جالاقى بويىنشا بەرەشەكتىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشى 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە تىركەلىپ, كولەمى 5 ملرد تەڭگەگە جەتكەن جانە ودان ءارى جوعارىلاۋ ۇدەرىسى بايقالعان. وسى ورايدا پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ قارقىنىن ارتتىرىپ, دەرەكتەرمەن الماسۋ جولعا قويىلدى, دەبيتورلار مەن بورىشكەرلەردىڭ مۇلكىن ىزدەۋ بويىنشا جۇمىستار باستالدى», دەيدى ول.
الايدا, 2017 جىلى پروكۋراتۋرا قىزمەتىن رەتتەيتىن زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزىلگەن سوڭ, ياعني «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن پروكۋروردىڭ نۇسقاۋلار ەنگىزۋ جانە ولاردى ماجبۇرلەپ ورىنداتۋعا جىبەرۋ وكىلەتتىگى الىنىپ تاستالعان. سودان باستاپ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى جۇمىستاعى نەگىزگى ءرول ۋاكىلەتتى ورگاندارعا: ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلگەن كورىنەدى. ءمۇمكىن ەڭبەك داۋلارىنىڭ, وندىرىستىك جاراقاتتاردىڭ دا كوبەيىپ كەتكەن سىرى دا وسىدان شىعار. قاتاڭ باقىلاۋ بولماعان جەردە بىلىق تا ورىن الاتىنى بەلگىلى عوي. دەمەك, جەدەل تۇردە قانداي دا بولماسىن ءبىر شارا قولدانىلۋى ءتيىس.
سوعان وراي قازاقستان كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە ەڭبەكتى قورعاۋ جانە تەحنيكا قاۋىپسىزدىگى, سونىمەن بىرگە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەڭبەك زاڭناماسىنا بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. ولار كاسىپكەرلىك كودەكسىنەن وندىرىستىك جاراقاتپەن, جازاتايىم وقيعالارمەن بايلانىستى كوممەرتسيالىق قۇپيا بولىپ تابىلاتىن نورمالاردى الىپ تاستاۋدى, جۇمىس ورىندارىنداعى كەمشىلىكتەردى جويۋ مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا الەۋمەتتىك ماقساتتى كوزدەيتىن جۇمىس بەرۋشىلەرگە سالىقتىق جەڭىلدىك جاساۋدى, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جۇمىس بەرۋشىلەرگە اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك شارالارىن كۇشەيتۋدى قالايدى. ەڭبەكتى قورعاۋ جۇيەسىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا نىسانعا الدىن الا ەسكەرتۋسىز بارۋ مۇمكىندىگى مەن ءوندىرىستەگى جازاتايىم جاعدايلار مەن كاسىبي سىرقاتتاردى ەسەپكە الۋ مەن باقىلاۋ جۇرگىزۋدىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەسىن جاساۋدى, وندىرىستە زارداپ شەككەندەردى, كاسىبي سىرقاتتاردى جانە جوعارى دارەجەلى كاسىپتىك قاۋىپتى سالادا ەڭبەك ەتەتىن قىزمەتكەرلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءۇشىن كاسىپتەر اتلاسىن جاساۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى.
بىراق بۇدان ناتيجە شىعىپ, ادال ەڭبەكتەرىن داۋلاپ جۇرگەن, كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قورعاي الماي سوتتاسىپ جۇرگەن جانداردىڭ جاعدايى جاقسارار ما ەكەن؟ ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەز كەلگەن جۇمىسشى مەن قىزمەتكەردىڭ ەلىمىزدىڭ زاڭدارىنا ساي الاڭسىز دا قىسىمسىز پايدالى ەڭبەك ەتۋىنە جاپپاي مۇمكىندىك تۋار ما ەكەن؟
