ون جەتى جىل جاي ايتۋعا عانا. ول مەنىڭ تورە گازەتتىڭ تورىنە وزىپ, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە ۇجىمعا جەتەكشىلىك جاساپ, رەسمي تۇرعىدان قىزمەت اتقارىپ, ەڭبەك ەتكەن مەرزىمىم. ايتپەسە باستى باسىلىممەن بايلانىسىم تۋ الىستا جاتىر. 1956 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تىرناقالدى «اقكول» اتتى ولەڭىمدى جاريالاپ, اقىندىق قادامىمنىڭ, اقەدىل قالامىمنىڭ تۇساۋىن تۇڭعىش كەسكەن ۇلىق ءۇنجاريا وسى. سودان بەرى سونشالىق ءجيى بولماعانىمەن, ارا-تۇرا جازعاندارىمدى باستىرىپ, ارالاسىپ وتىردىم. مۇنى مەن قاشان دا بەل كورىپ, بەدەل تۇتامىن. مەن ءۇشىن بۇل مەيىرىمى مول, پەيىلى كەڭ پاراسات مەكتەبى, ايتقانى اينىماس زاڭ سياقتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن باسقارماسىنان تۇسكەن تاپسىرىس بولسا, جانى-قۇتىم قالماي, قاشان قالتقىسىز ورىنداعانشا, تىنىم تاپپايمىن.
مەنىڭ عانا ەمەس, مىڭداردىڭ, ميلليونداردىڭ مەرەيلى مەكتەبى بولعان بۇل باسىلىمعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىم سوناۋ بالاڭ كۇننەن-اق بولەك. سول ءۇشىن باياعىدا ءبىر وپىق جەي جازداعانىم دا بار. سەگىزىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە ءۇلگەرىمى جاقسى وقۋشىلاردى كومسومول قاتارىنا الۋ ءۇشىن اۋداندىق جاستار ۇيىمىنىڭ باسشىسى شالعايداعى اۋىل مەكتەبىنە ءوزى كەلدى. ءبىر اياعىن مايدان دالاسىندا وتان ءۇشىن بەرىپ كەلگەن, ەڭگەزەردەي قاراسۇر جىگىت ەكەن. جاساندى اياعىن كوسىلە تاستاپ تاياقپەن جۇرەدى. مەكتەپ كومسومول كوميتەتىنىڭ, پيونەر ۇيىمىنىڭ جەتەكشىلەرىن جانە ءبىر جاس مۇعالىمدى الا وتىرىپ, ۇمىتكەرلەرمەن جەكە-جەكە ءاڭگىمەلەستى. سىن ساعات ماعان دا جەتتى. سۇراي قالسا, سوناۋ ءماسكەۋدەگى ميحايلوۆتان باستاپ, الماتىداعى قاناپين, وبلىستاعى دوساەۆ, اۋدانداعى مىناۋ مۇقىموۆقا دەيىنگى كومسومول باسشىلارىنىڭ اتى-ءجونىن جاتقا بىلەمىن. جوق, بۇل ولاردى ەمەس, اتا-تەگىمدى سۇراۋدان باستادى. الدىمدا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ ءبارى جەتى اتامىزدان بەرى جالشى بولعان كەدەيلەردەن دەپ ىزامدى كەلتىرگەن. سونان بولار مەن:
– اسىپ كەتكەن باي دا ەمەس, وتقا قاراپ وتىرعان كەدەي دە ەمەس, ورتا شارۋادانمىن, – دەپ سارت ەتكىزدىم.
– ءا, وتقا قاراپ وتىرعان كەدەي دە ەمەس دەيسىڭ بە؟! – دەپ مىرس ەتتى حاتشى.
– گازەت وقيسىڭ با ءوزىڭ؟ وقيتىنىڭ قانداي گازەت؟
– «سوتسياليستىك قازاقستان».
وندا بيىل جازدا اشحابادتا نە بولعانىن ايتشى. اشحاباد قانداي قالا ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟
– بىلەمىن. تۇرىكمەنستاننىڭ استاناسى. بىراق بارعان دا, كورگەن دە قالام ەمەس. سوندىقتان وندا نە بولعانىن قايدان بىلەمىن, – دەدىم مەن دە ءجۇنىم جىعىلماي.
– گازەتتە جازعان ونى. الاپات جەر سىلكىنىسى بولىپ, التى جۇزگە تارتا ادام وپات بولعان. ونداي وقيعالاردى ءبىلىپ وتىرۋ كەرەك. الايدا ەتىڭ ءتىرى بالا ەكەنسىڭ, سەنى كومسومول قاتارىنا الايىق, – دەدى حاتشى سۋىق ءتۇسىن ءسال جىلىتىپ.
وسىلاي ارقا تۇتار اعا باسىلىمدى ايتامىن دەپ, ناردان جىعىلا جازداعانىم بار. گازەت اقتارعاندا الدىمەن ءدايىم ولەڭ, اڭگىمە, فەلەتوندارىن تەرىپ وقىپ, ساياسات جاعىنا ءمان بەرمەيتىنىمدى نەسىنە جاسىرامىن. سول داعدىدان ءالى دە ارىلىپ كەتكەنىم جوق. قازىر ايتەۋىر تانىمدىق, تالدامالى دۇنيەلەردى ىزدەپ, سولارعا كوبىرەك زەر سالاتىن بولدىق. باس باسىلىم سونداي ماسەلەلەرگە ارنا اشىپ, تاريحىمىزدى تىرىلتۋگە دەن قويعانى ءبىر عانيبەت بولدى. باياعىدان بەرى كۇتكەنىمىز وسى ەمەس پە ەدى.
ءبىز دەپ وتىرعانىم – ساپتىاياقتىڭ سابىنان قاراۋىل قاراپ بۇلتارتپايتىن پارتيالىق باقىلاۋدىڭ اسىرە كۇشتى كەزىندەگى جۋرناليستەردىڭ جانكەشتى بۋىنى. كۇندىز ماقالا وڭدەپ, تۇندە بەت قاراپ, تاڭ اتا قول قويعان گازەتىن ەرتەڭىنە ۇلكەن ۇيدەن «قىراعى كوزدەر» قاشان «دۇرىس ەكەن» دەگەنشە ۇستارانىڭ جۇزىندە جۇرگەندەي كۇي كەشەتىنبىز. تالابى زور, سالماعى ءزىل سول جۇرگەننەن سىتىلىپ شىعا الماي جۇرگەندە 1973 جىلى باسىمدى جاۋاپكەرشىلىگى بۇرىنعىدان بەتەر شىنجىر نوقتاعا سالۋعا تۋرا كەلدى.
الدىندا اعا گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قارىمدى قالامگەر, قابىلەتتى پۋبليتسيست ساپارجان حايداروۆ قايتىس بولىپ, ورنى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى بوس تۇرعان-دى. باسىلىم باسشىسى ءبىلىمدار دا بيازى, سارابدال دا, ساليقالى, سىرباز ازامات ۇزاق باعاەۆتىڭ قالاۋى استانالىق وبلىستىڭ گازەتىندە ءبىرىنشى ورىنباسار بولىپ ءجۇرگەن ماعان تۇسكەن سوڭ ونىڭ ورىنباسارى بولۋعا كەلىسىمىمدى بەرگەنمىن. ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بولىمدەرىنەن, ءتيىستى حاتشىلاردىڭ الدىنان ءوتىپ, كەلەسى اپتادا بولاتىن بيۋرودا بەكىتىلەيىن دەپ تۇرعاندا ۇزەكەڭ كەنەت ومىردەن ءوتىپ كەتىپ, مەنىڭ ماسەلەم كەيىنگە ىسىرىلدى.
اقىرى, اراعا ەكى-ءۇش اي سالىپ, باس رەداكتورلىققا بەلگىلى جۋرناليست, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى, پارتيالىق جۇمىستى ۇزاق ىستەگەن بەدەلدى قايراتكەر ساپار بايجانوۆ بەكىتىلدى دە, ونشاقتى كۇننەن سوڭ ءبىرىمىز ورىنباسار, ءبىرىمىز جاۋاپتى حاتشى بولىپ مىڭباي ىلەسوۆ ەكەۋىمىز كەلدىك. التى اي بويى ءۇش بىردەي باسشىسى بولماي, جالعىز قالعان ءبىر عانا ورىنباساردىڭ اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس بولىپ ابدەن ىعىرى شىققان الاكوڭىل ۇجىم ءبىزدى جامان قارسى العان جوق. جىلى ءسوز ەستىمەي جەتىمسىرەگەن جازارمان جىگىتتەردىڭ ەندىگى ءۇمىتى جاڭا باسشىلىقتا ەكەنىن ءبىز دە سەزدىك.
شىنىن ايتقاندا, گازەتتىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس ەدى. مازمۇنى جۇتاڭ, ماعلۇماتى از, ايتەۋىر قازتاگ-تان تۇسەتىن رەسمي ماتەريالدارمەن سىقيىپ شىعا بەرەدى ەكەن. اۆتورلىق تولعاۋلار بەرۋ, كوكەيتەستى ماسەلەلەر كوتەرۋ, تىڭ تاقىرىپ تابۋ جاعى جوقتىڭ قاسى. شتاتتاعى قىزمەتكەرلەردىڭ ءمىندەتى جازۋ ەمەس, ەڭبەكشىلەر حاتىن قورىتىپ, پىكىرلەرىن ۇيىمداستىرىپ, گازەتتى قاتەسىز شىعارۋ دەگەن جاڭساق قاعيدا بەل الىپ, ولاردىڭ ءوز جازعاندارىنا ورىن سيرەك بەرىلەتىن بولعان. سونىڭ سالدارىنان بۇرىن ءارالۋان باسىلىمداردا كورىنىپ جۇرگەن ءادىل, ءانۋار, ءدارىباي, عالىمجان سەكىلدى ءتاپ-ءتاۋىر جاس جۋرناليستەر داعدارىپ قالعان. ءتىپتى, مەنشىكتى تىلشىلەردىڭ ءوز جازعاندارى جاريالانباي, ايلاپ جاتادى ەكەن. ولاردىڭ دا مىندەتى جازۋ ەمەس, ەڭبەكشىلەر پىكىرىن ۇيىمداستىرىپ, سولاردىڭ اتىنان ماتەريال جىبەرۋ دەپ قاداپ قويعان. وسىنداي «ۇيىمداستىرۋدىڭ» ناتيجەسىندە ديقان عالىمشا, شوپان اقىنشا, مالشى مامانشا, قۇرىلىسشى ساۋلەتشىشە سويلەيتىن, ءبىر-ءبىرىنەن ەگىز-تامشىداي اينىمايتىن ماقالالار قاپتاپ كەتكەن.
الگى ايلاپ جاتىپ قالعان ماتەريالداردىڭ اراسىنان كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشى, اقيىق اقىن ەركەش ءيبراھيمنىڭ ءتورت تىركەمەمەن استىق تاسيتىن اتاقتى جۇرگىزۋشى ءجامشيت قوجانتاەۆ تۋرالى ولەڭ-وچەركى شىعا كەلدى. ونى وقي سالا باس رەداكتور كەزەكتى باس ماقالانىڭ ورنىنا سالعىزدى. بۇل ءتىلشى جازعان جاقسى ماتەريال جاتپايدى دەپ, ون توعىز وبلىستاعى وكىلەتتى وكىلدەرىمىزگە بەرىلگەن بەلگى ەدى. سودان باستاپ ءتيىستى ءبولىمدەرىممەن قوسا مەنشىكتى ءتىلشىلەرگە دە جەتەكشىلىك ەتۋ ماعان جۇكتەلدى. ءبىرىنشى ورىنباسار بولعاندا دا, سولاردىڭ جاقسىسىنا ءسۇيىنىپ, جامانىنا كۇيىنىپ, ىستىق-سۋىعىن بىرگە ارقالاستىم. وبالى نە كەرەك, مەنشىكتى تىلشىلەرىمىز بارىن سالىپ, جانىن سالىپ جۇمىس ىستەدى. شاماسىنا قاراي شاباتىن جۇيرىكتەي, قاي-قايسىسى بولسىن حال-قادەرىنشە تىڭ ماسەلەلەر كوتەرىپ, گازەت بەدەلىن ارتتىرۋعا اتسالىسا باستادى. بۇل ءۇردىس ءبولىم قىزمەتكەرلەرىنە دە جەل بەرىپ, ولار دا ءدۇر تۇلەپ, قالامىن ەركىن سىلتەۋگە كىرىستى.
ادەتتە «سوتسياليستىك قازاقستان» قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى دەپ شاشباۋىن كوتەرىپ, شاڭ جۋىتقىمىز كەلمەيدى. ءتىپتى, ونى پارتيانىڭ باسشى ورگانى تسك-عا ۇقساتىپ «سق» دەپ قولپاشتايمىز. سونشالىق ءىش تارتقاننان ساناعا ءسىڭىپ, زەردەگە ورنىعىپ قالعانىنان شىعار. قازىر دە باس باسىلىمدى اۋىزەكى «سق» دەپ اتايمىز. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ىعايلارى مەن سىعايلارى وسى شاڭىراقتان شىققان. ونىڭ تابالدىرىعىن ءبىر اتتاپ, كورىگىنەن ءبىر ءوتۋدى ارماندامايتىن جۋرناليست كەمدە-كەم. سوندىقتان بۇعان ءبىر ءسىڭىپ, تۇعىرىنا كوتەرىلگەن جاننىڭ وتىرعان ورنىنان قوزعالمايتىنى, ءوسىپ كەتپەسە, ءوشىپ كەتكىسى كەلمەيتىنى زاڭدى دا. ءوستىپ وتىرىپ, گازەتتە ءجۇرىپ-اق, گازەتتەن شىعىپ قالۋعا بولادى. ءبىز كەلگەندە بەس ءبولىمدى الپىستى القىمداپ قالعان, اسۋعا دا تاياۋ بەس اقساقال باسقارىپ وتىر ەكەن. ءبارى دە وتان سوعىسىنىڭ وت-جالىنىن كەشىپ كەلگەن مايدانگەرلەر. ەل الدىندا ەلەۋلى ەڭبەگى بار وسىناۋ ارداگەرلەردىڭ وزدەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ, جاسى اسقاندارىن اسپەتتەپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىعارىپ, ورنىن جاس تولقىن جاڭا بۋىنمەن تولىقتىرۋ تۋرالى باس رەداكتورعا ۇسىنىس ءتۇسىردىم. قاريالاردى قانشا قيماعانمەن باسىلىمعا جاڭا لەپ, سونى سەرپىن, تىڭ كۇش كەرەك قوي.
– سوندا مۇنشالىق مىقتى جۋرناليستەردى قايدان الامىز؟ – دەدى باسشى.
– وبلىستاردان الامىز. سىرتتا «سق» تۇگىلى الماتىعا باسىن ءبىر باتىرۋدى ارمانداپ جۇرگەن تالاي تۇلپار تۇياق, جەز قانات جۋرناليستەر بار. قازىر ۇجىم كىلەڭ وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ ازاماتتارى. ارقادان, اتىراۋ مەن التايدان ءبىر جان جوق. الگىلەردى شاقىرساق, ايماقتاردى دا كەڭىنەن قامتىر ەدىك.
– ولارعا پاتەر كەرەك قوي.
– ءوزىڭىز بىلەسىز, كوزى تىرىسىندە باعاەۆ دوسىڭىز بيۋرونىڭ الدىنا گازەتتىڭ جاي-كۇيى جونىندە ماسەلە قويىپ, ورتالىق كوميتەت الدىنداعى ەكى جىلدا «سق»-عا ون پاتەر بەرۋدى الماتى اتكومىنا جۇكتەگەن جوق پا ەدى؟!
ورامدى ويعا, ورىندى پىكىرگە, وڭ ۇسىنىسقا جانىپ كەتەتىن ساناسى سەرگەك ساپەكەڭ «ءپالى» دەپ ءبىر ك ۇلىپ الدى دا, الاقانىن سارت ەتكىزىپ, «ەندەشە وسىعان كىرىسەيىك», – دەدى. ۇزاماي-اق ەكى جىلعا جەتەر-جەتپەس مەرزىمدە ەكى قاريانى قۇرمەتتى دەمالىسىنا شىعارىپ, جاسىراق ءبىر ارداگەردى وبلىستىق گازەتكە رەداكتور ەتىپ جىبەرىپ, كورنەكتى ءبىر ءبولىم باستىعىن «قازاقستان» باسپاسىنا, ونەر جايىندا جازۋعا ىڭعايى بار ارىپتەسىن «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنا باس رەداكتور ەتىپ ۇسىندىق. ۇلكەن ءبىر ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنان ءوز ورنىن تاپتى.
– ولاردىڭ ورنىن ارنايى شاقىرىلعان العىر قالامگەرلەر باستى. تورعايدان بەكبولات ادەتوۆ, «لەنينشىل جاستان» بولات بوداۋباەۆ, قوستانايدان قويشىعارا سالعارين, وسكەمەننەن توقتاربەك قىزىقباەۆ, قىزىلوردادان زۇلقارناي ساقيەۆ, قاراعاندىدان اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, قازتاگ-تان كەڭەس يۋسۋپوۆ, شىمكەنتتەن حاليدوللا راحماتۋللين كەلدى. كىلەڭ قىرىقتىڭ ار جاق, بەر جاعىنداعى شوق شايناپ, وت بۇرىككەن ارىندى دا الىمدى قالامگەرلەر. كەيىنىرەك سىننان باسقاعا مويىن بۇرمايتىن قالامى جۇردەك, قيالى قيعاق نۇريددەن مۋفتاحتى اتىراۋدان الدىرتتىق. وعان بوس ورىن بولماي, اۋەلى رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى ەتىپ الىپ, ارتىنان فەلەتون ءبولىمىن اشىپ بەردىك. كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىققان سىن ماقالالارىمەن ول دا گازەت بەدەلىن كوتەرۋگە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
ۇلىق گازەت ۇجىمىنىڭ كادر ماسەلەسىن كەزىندە ءبىز وسىلاي شەشكەن ەدىك. وزىمىزدە وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتكەندە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن جۋرفاك تۇلەكتەرى ەرجۇمان مەن ساۋىتبەكتى, ءجۇنىسبەك پەن جۇمابەكتى قىزمەتكە الىپ قالىپ ەدىك, ولار دا گازەت مەرەيىن وسىرۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. بۇگىندە جوعارىدا اتتارى اتالعانداردىڭ ءبارى دەرلىك قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالارى.
قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان», بۇرىنعى «سق»-نىڭ بەدەلى بيىكتەن, ابىرويى اسقاقتاعان تۇسى دا سولار قىزمەت ىستەگەن كەزەڭ. ءبىر بەتكە تۇتاس بەرىلەتىن وچەرك-ەسسەلەر, سۇحبات-سىرلاسۋلار, تاقىرىپتىق بەتتەر بەلگىلى ءبىر ماسەلە جايىندا وتكىزىلەتىن «دوڭگەلەك ۇستەل» باسىنداعى اڭگىمەلەر سول كەزدىڭ تۋمالارى. بەلگىلى ءبىر سالانىڭ باسشىلارى مەن ماماندارى, ايتۋلى ەڭبەك ادامدارى باس قوسىپ, ويلارىن ورتاعا سالعان كەيبىر «دوڭگەلەك ۇستەل» اڭگىمەلەرى قاپتال بەتكە بەرىلەتىن, ءتىپتى تۇتاس نومىرگە دە كوسىلىپ كەتەتىن. كەيىن ولار كوتەرگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءتيىستى مەكەمەلەر قاۋلى قابىلداپ, قىرۋار شۇعىل شارالار بەلگىلەپ جاتاتىن. تاقىرىپتىق ارناۋلى بەتتەر ءوز الدىنا.
«جەتىسۋ» گازەتىندە ينتەرۆيۋدىڭ ورنىنا «سەزد دەلەگاتتارىمەن سۇحبات» دەپ ءوزىم العاش پايدالانعان «سۇحبات» ماعىناسىن مولايتىپ, ۇعىمىن ۇلعايتىپ, «سق»-عا بىردەن ءسىڭىپ, ايدىك ءبىر ايدارعا اينالدى. ۇمىتپاسام, قازىرگى كيەلى ءمانى بار «ەلباسى» ءسوزى دە ءاۋ باستا مەنىڭ قالامىما ورالعان سياقتى. كەزىندە ابىلايحان نايمانداردىڭ حاندىعىن قاراكەرەي قابانبايعا ۇسىنعاندا باتىر: «ەل بولىنبەۋى كەرەك, ەلباسى بىرەۋ بولۋى, باسقالارى وعان تىرەۋ بولۋى ءتيىس» دەگەن ەكەن. سول ءسوزدى مەن 90-جىلداردىڭ باسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت تۋرالى جازعان وچەركىمدە پايدالانىپ, «ەلباسى بىرەۋ, ەل-جۇرتى تىرەۋ بولۋى كەرەك» دەگەن تاقىرىپ قويعان ەدىم. ال «ەگەمەن» ءسوزىن ءبىرىنشى بولىپ ەنگىزگەنىمدى جالتاقتاماي-اق, تولتىرىپ ايتا الامىن.
ول كەزدە يگى باسىلىمنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلارى ۇلكەن ءۇيدىڭ ۇيعارىمىمەن پارلامەنت ءتىلشىسى رەتىندە ماسكەۋگە ءجيى بارىپ, حالىق دەپۋتاتتارى سەزىنەن رەپورتاجدار بەرىپ تۇرۋعا ءتيىس بولاتىن. بالتىق رەسپۋبليكالارىنىڭ سۋۆەرەندى ەل بولامىز دەپ, وداقتان شىعىپ جاتقان تۇسى «التىنشى باپتىڭ اينالاسىنداعى ايتىس» دەپ ءماسكەۋدەن جازىپ جىبەرگەن ماقالامدا سۋۆەرەنيتەتتى «ەگەمەندىك» دەپ قولدانعان ەدىم. جازعانىم ەش وزگەرىسسىز توقسانىنشى جىلعى اقپان ايىنىڭ ورتاسىندا جارىق كورگەن. جاڭا سوزگە جانى قۇمار شەرحان باسشىمىز «ەگەمەندى» بىردەن ماقۇلدادى. وسىلاي «كوللەكتيۆتىڭ» ورنىنا ۇجىم, «سوۆحوزدىڭ» ورنىنا كەڭشار ماتىندەرى سوزدىك قورىمىزعا ءسىڭىپ كەتتى.
ءوز باسىم گازەت-جۋرنالداردا ۇزىن سانى 30 جىل باسشىلىق قىزمەت اتقارعاندا 500-گە تارتا باس ماقالا جازعان اداممىن. كەڭەس كەزىندە باس ماقالاسىز گازەت شىقپايتىن, ونى باسىلىمنىڭ تۋى دەپ بىلەتىن-ءدى. «سق»-داعى سەز, سەسسيا, پلەنۋم سياقتى مارتەبەلى جيىنداردان كەيىن ءبىرىنشى بەتكە بەرىلىپ, ءتورت باعاندى الىپ جاتاتىن ناسيحاتتىق تۇجىرىمداما, باس ماقالالاردىڭ دەنىن مەن جازاتىنمىن.
ەلگە ايگىلى تانىمال تۇلعالار جايىنداعى باس ماقالالاردى دا گازەتكە ەنگىزگەن مەن ەدىم. باستى ماقالا بولعان سوڭ ونىڭ پىكىرى ايقىن, ءتىلى ايشىقتى, ءارلى دە, ءنارلى, ويلى بولۋى ءلازىم. ول ءۇشىن ۇدايى ىزدەنىپ, دامىل-تىنىم تاپپاۋ كەرەك. سونداي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە تالاي تىڭ تىركەستەر تۋىنداپ, سىرتتان كىرگەن سوزدەردىڭ قازاق ۇعىمىنا جەڭىل اڭداتپا (اننوتاتسيا), باعدارلاما (پروگرامما), ايقىنداما (كونتسەپتسيا), تۇعىرناما (پلاتفورما) ءتارىزدى ءبىرپارا بالامالارى تابىلىپ, ءتىلىمىزدى بايىتا ءتۇستى.
ءبىر وكىنىشتىسى, سول ماقالالاردىڭ ءبارى اۆتورسىز باسىلىپ, گازەتتىڭ ۇجىمدىق تۋىندىسىنداي ورتاق دۇنيە سانالىپ, ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. ايتپەسە, ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى ءتىلى توگىلىپ, ءۇنى سايراپ تۇرعان ءتاپ-ءتاۋىر پۋبليتسيستيكا ەدى. اتتەڭ, ولاردىڭ كەيبىر پىسىقايلاردىڭ عىلىمي, ادەبي ەڭبەكسىماقتارىنا ەنىپ, ءادىپ بولىپ, الدەكىمنىڭ جەمساۋىنا كەتكەنىنە ءىشىڭ ۋداي اشيدى. جارىق كورگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە-اق ولاردى ءبازبىر عالىمسىماقتاردىڭ اراسىنا ءبىردى-ەكىلى ءبىردەڭەلەر قوسىپ, راديودان ءوزى شىعارعانداي سامپىلداپ وقىپ تۇرعانىن ەستىپ, زىعىردانىم قايناعانى بار. مۇنى مەن ءوزىمدى دارىپتەۋ ءۇشىن ەمەس, ەش بولعان ەڭبەككە وزەگىم ورتەنگەننەن ايتىپ جاتىرمىن.
جالپى, جاڭا ءسوزدى جۋرناليست جاسايدى دا, جازۋشى پايدالانادى, حالىق يگىلىگىنە اينالدىرادى. كوبىنە ونىڭ العاشقى اۆتورى ۇمىت قالادى. كادىمگى حان ايتقان ءسوزدى قارا دا ايتادى. بىراق اۋزىنىڭ دۋاسى جوقتىڭ «كەرى». قازىر ءسوز قادىرىن بىلەتىندەر دە شامالى. ال الاش ارىستارىنان باستاپ, الدىڭعى تولقىن اعالار تىڭ پىكىر, ۇتقىر ويعا ايرىقشا ءمان بەرۋشى ەدى عوي. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەگىندە «پلياجدى» جاعاجاي دەپ العانىمىزعا قۋانىپ, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن مارعاسقا قايراتكەر, ساناۋلى ساناتكەرلەردىڭ ءبىرى نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ رەداكتسيامىزعا حات جولداپ قۇتتىقتاعانى بار. جارىقتىق الماتىعا جولى ءتۇسسە رەداكتسيامىزعا ءبىر سوقپاي كەتپەۋشى ەدى. بىردە قاراعاندىلاتىپ كەلىپ, بىزگە ارنايى كىرىپ, قال-جاعدايىمىزدى ءبىلدى. اڭگىمە ۇستىندە: «تىڭ تاقىرىپتارىڭدى جاڭا, جاتىق تەرميندەرىڭدى كورىپ, قۋانىپ وتىرامىن. گازەت ءتىل بايلىعىنىڭ كەن كوزى عوي» دەپ باستاپ, ويىن ءارى قاراي وربىتكەن-ءدى. – ارينە, كەن يەسى – «حالىق». باياعىدا سوۆمين توراعاسى بولىپ تۇرعاندا ءبىر كۇنى «سوتسياليستىك قازاقستاندى» قاراپ وتىرىپ, «اۋىلشارۋاشىلىق مادەنيەتتەرىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرايىق» دەگەن تاقىرىپقا كوزىم ءتۇسىپ, تۇسىنبەي اڭىرىپ قالدىم. سوسىن تەلەفون شالىپ, رەداكتورى بالتابەك اسانوۆتى شاقىرىپ الىپ «مىناۋ ونىمدىلىگىن ارتتىراتىن قانداي مادەنيەت؟» دەپ سۇرادىم. «سەلسكوحوزيايستۆەننايا كۋلتۋرا» ەمەس پە؟» دەدى ول ابالاقتاپ. ەجەلدەن ەگىنشىلىكپەن اينالىسىپ كەلە جاتقان وڭتۇستىك حالقى مۇنى «اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى» دەيدى, ارپا, س ۇلى, بيداي, كوكونىس, ءبارى سونىڭ ىشىندە. سوندىقتان بۇنى بۇدان بىلاي «داقىل» دەپ جازىڭدار» دەپ داقىلدى ەنگىزگەن مەن ەدىم. قازاقتان تىلگە باي حالىق كەمدە-كەم. سول بايلىقتى بايىپتى زەرتتەپ, زەردەلەي بىلسەك, سىرتتان كەلگەن كەز كەلگەن سوزگە بالاما تاۋىپ, ءتىپتى وزىمىزشە تۇرلەندىرىپ, تىلىمىزگە ءسىڭىرىپ جىبەرۋگە بولادى.
بۇل كۇندەرى مۇنداي ۇلتقا قامقور, تىلگە جاناشىر, بيىك مانساپتى, بىرەگەي قايراتكەردى قايدان تابارسىڭ؟ قازىرگىلەر قيت ەتسە, كوپكە تۇسىنىكتى بولسىن دەپ, ورىسشا شۇلدىرلەي جونەلەدى ەمەس پە؟..
الگى اسانوۆتىڭ قىرقىنشى جىلداردىڭ باسىندا «سق»-نىڭ باس رەداكتورى بولعانىن بۇگىنگى بۋىن بىلمەيدى دە. بيىل 100 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرعان گازەتىمىزگە زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, 42 رەداكتور قول قويعان ەكەن. سولاردىڭ كەيبىرەۋى ەكى-ءۇش نومىرگە عانا قول قويعان. ال مەن باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولا ءجۇرىپ, ءتورت جۇزگە تارتا نومىرگە قول قويدىم. بىراق رەداكتور ەمەس, ورىنباسار دەپ. الايدا تورە گازەتتىڭ توبە باسشىسى بولمادىم دەپ ەشقاشان وكىنگەن ەمەن. ساڭلاق اقىن سىراعاڭنىڭ, سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارناعان ءبىر ولەڭىندە:
كۇننىڭ كوزى تۇرعانىندا قانتالاپ,
تۇرعانىندا جان-جاقتان جاۋ انتالاپ,
ءوزىڭ باتىر بولماساڭ دا اعاجان,
شىعىپ ەدىڭ سان باتىردى ارقالاپ, – دەگەن جولدار بار. سول ايتقانداي, ءوزىم رەداكتورى بولماعانمەن, اعالىق اقىلىمدى اياماي, العاۋسىز قامقورلىقپەن باۋلىپ, قاناتىمنىڭ استىنا العان ءتورت شاكىرتىم, اتاپ ايتقاندا: ساۋىتبەك ءابدىراحمانوۆ, ءۋاليحان قاليجانوۆ, ەرجۇمان سمايىلوۆ, جانبولات اۋپباەۆتىڭ «سق»-عا باس رەداكتور بولىپ, مارتەبەلى باسىلىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاعانى ماعان زور مەرەي. اعا ءۇشىن ودان اسقان ابىروي بار ما؟!
سارباس اقتاەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى, جازۋشى
