بەرىكباي ساعىندىق ۇلىنىڭ جۋرناليستيكادان ءتىل بىلىمىنە, تۇركولوگيا عىلىمىنا كەلۋىنىڭ عيبراتتى تاريحى بار. عىلىم اكادەمياسىندا قىزمەت ىستەۋ تۋرالى ماقساتىنا ساي بەكەڭ 1971 جىلى اكادەميانىڭ ءتىل ءبىلىمى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا كەلەدى. الدىمەن ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور احمەدي ىسقاقوۆقا جولىعىپ, كوزدەپ كەلگەن ماقساتىن ايتادى. ول كىسى: «ءبىزدىڭ بولىمدە بوس ورىن جوق. ال اسپيرانتۋرادا ورىن بولىپ قالۋى ىقتيمال. ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءابدۋالي قايداروۆقا بارىڭىز», – دەپ كەڭەس بەرەدى.
رەسپۋبليكانىڭ باس گازەتىندە ون جىل قىزمەت ىستەپ, كىسىمەن سويلەسۋدىڭ, پىكىرلەسۋدىڭ, كەڭەسۋدىڭ ءجونىن, رەتىن جەتە ءبىلىپ, بۇل باعىتتا جەتكىلىكتى تاجىريبە جيناقتاپ العان بەكەڭ ءسوز رەتىنە قاراي ءوز تىلەگىن بىلدىرەدى:
– اعا, «تانىماستى سىيلاماس» دەگەن, باستىعىڭىز بار ورىندى جوق دەپ ايتىپ قالسا قايتەم؟ ايىپ بولماسا, ءوزىڭىز ەرتىپ بارساڭىز.
احمەدي ىسقاقوۆ بەكەڭە:
– ول جىگىت ءبىر كەزدە مەنىڭ شاكىرتىم ەدى, – دەپ جىميىپ ك ۇلىپ, بەرىكباي ساعىندىق ۇلىن ينستيتۋت ديرەكتورى ورىنباسارىنىڭ الدىنا الىپ بارادى.
بەكەڭنىڭ عىلىمداعى جولى وسىلاي اشىلدى. كوپ ۇزاماي تۇركولوگ عالىم ءامىر ءناجىپ ۇلى ءناجىپتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن زەرتتەۋ جۇمىسىن باستادى.
بەرىكباي ساعىندىق ۇلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى ءتىل ءبىلىمى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرىسىمەن كسرو عا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ويداعىداي ءبىتىردى, 1977 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اتاقتى تۇركولوگ عالىم ءا.ءناجىپتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن «ءحىV عاسىرداعى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ سالىستىرمالى لەكسيكاسى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعادى. بۇل قازاقستان ءتىل ءبىلىمى سالاسىندا بۇرىن زەرتتەلمەگەن, الەۋمەتتىك ءمانى زور, وزەكتى تاقىرىپ ەدى. جاس عالىم «ماحاببات-ناما», «حۇسراۋ مەن شىرىن», «گۇلستان» ەسكەرتكىشتەرىنىڭ لەكسيكالىق بىرلىكتەرىن ءوزارا سالىستىرا زەرتتەۋ نەگىزىندە عىلىمي ماڭىزى جوعارى, ءىرى ءماسەلەنى شەشىپ, تۇركولوگيانىڭ تەورياسى مەن تاريحى تۋرالى عىلىمي قاعيدالاردىڭ قورىن جاڭا ويلارمەن, جاڭا تۇجىرىمدارمەن بايىتتى. ءسويتىپ تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ كەڭ-بايتاق كەڭىستىگىنە شىقتى.
1975-1979 جىلدارى بەرىكباي ساعىندىق ۇلىن عالىم ءارى ادەبي جانە عىلىمي ءستيلدىڭ بىلگىرى رەتىندە عىلىم اكادەمياسى ارنايى قالاپ الىپ, «عىلىم» باسپاسىنا اۋەلى رەداكتور, سونان كەيىن رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە تاعايىندادى. بەكەڭ «عىلىم» باسپاسىنىڭ جۇمىسىن ءوز رەداكتسياسى بويىنشا جاڭا ساپا دەڭگەيىنە كوتەردى, ءوزى دە تاجىريبەسىن بايىتىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ءورىسىن كەڭەيتتى. 1979 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ءتىل ءبىلىمى كافەدراسىنا ۇستازدىق قىزمەتكە كەلگەندە, ول تۇركولوگيا, قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرىن عىلىمي قاۋىم جەتە تانىعان بەلگىلى عالىم ەدى. 1994 جىلى «قازاق ءتىلى لەكسيكاسى دامۋىنىڭ فونولوگيالىق زاڭدىلىقتارى» دەگەن تاقىرىپتا عىلىم دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
اتالعان مونوگرافيادا عالىم قازاق ءتىلى لەكسيكاسىنىڭ ىشكى دامۋ زاڭدىلىقتارىن, تۇبىرلەردىڭ عاسىرلار بويى وزگەرۋ, قالىپتانۋ, ءبىر قالىپتان ەكىنشى قالىپقا كوشۋ ەۆوليۋتسياسىن ورتا عاسىرلارداعى جازبا ادەبي ەسكەرتكىشتەر نەگىزىندە قاراستىردى.
بەرىكباي ساعىندىق ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكولوگياسى, ءتىل تاريحى, تاريحي فونەتيكا, تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحي-سالىستىرمالى لەكسيكاسى, تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحي-سالىستىرمالى گرامماتيكاسى, كونە جازبا ەسكەرتكىشتەر, تەولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا ءۇش جۇزدەن اسا ەڭبەك جازىپ, جاريالادى. ولاردىڭ ىشىندە ون ەكى وقۋ قۇرالى, ءۇش مونوگرافيا – تۇركولوگياداعى, قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىنداعى عىلىمي جانە قولدانبالى ماڭىزى زور ەڭبەكتەر.
تۇركولوگ عالىمنىڭ ءتىل تاريحى مەن تەورياسى سالاسىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ ايرىقشا سىندارلى سالاسى – تۇبىرتەك تەورياسى. زەرتتەۋشى سيللابوفونەمالار, ەجەلگى ءتۇبىرتەكتەر, ولاردىڭ تۇقىلدارى تۋرالى ءوزىنىڭ تەورياسىن جاسادى. سول تەوريا كومەگىمەن دىبىستار (داۋىستى, داۋىسسىز) دەڭگەيىنىڭ وزىندە تامىرى تەرەڭ قۇبىلىستاردىڭ سىنى مەن سىرىنا بويلادى, ي-دج-ج-ت-د... داۋىسسىز دىبىستار سايكەستىگىنىڭ تۇپتەگىن, ارحەتيپىن, بايىرعى فونەمالار مەن مورفەمالاردىڭ قالىپتانۋ كەزەڭدەرىن انىقتادى. تىلدەگى اففريكاتتاردىڭ تاريحقا بەلگىسىز ەسكى داۋىردەن قازىرگى قالپىنا دەيىنگى دامۋ ۇدەرىسىندە باستان وتكەرگەن ءتورت كەزەڭىن, ول كەزەڭدەردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن انىقتادى, ءسوز قۇرامىنداعى وزگەرۋ مەحانيزمدەرىن ايقىندايتىن باستى زاڭدىلىقتاردى اشتى.
تۇبىرتەكتەردىڭ تۇركى حالىقتارى تىلدەرىنىڭ دامۋ تاريحىندا تۇلعالىق, ماعىنالىق جاعىنان جىكتەلۋى مەن بولشەكتەنۋ جۇيەسى, وزگە ءتۇبىرتەكتەرمەن بىرىگۋ جانە كىرىگۋ جولدارى – كۇردەلى, كۇرمەۋى كوپ, قيىن عىلىمي ماسەلە. ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىنداعى ارعى-بەرگى كەزەڭدەردىڭ جەتىستىكتەرىن, سان الۋان امال-ءتاسىلدەرىن باسقا عىلىم سالالارىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن ساباقتاس پايىمداي وتىرىپ, زەرتتەۋشى بۇل سالادا دا ۇلكەن عىلىمي ءناتيجەلەرگە جەتتى. ءبىر داۋىستى مەن ءبىر داۋىسسىزدىڭ تىركەسىنەن تۇراتىن كەيبىر تۇبىرتەكتەر تاريحي دامۋ بارىسىندا تۇلعاسى جاعىنان وزگەرىستەرگە ءتۇسكەنىمەن, ىلكىدەگى لەكسيكالىق نەمەسە گرامماتيكالىق ماعىناسىن ساقتاپ قالاتىنى تۋرالى ماڭىزدى عىلىمي تۇجىرىم جاسادى. بەلگىلى ءبىر ۇعىم نەگىزىندە تۋعان ماعىنالاردى بىلدىرەتىن ءتۇبىرتەكتەردى توپتاستىرىپ, ولاردىڭ دامۋ تاريحىنىڭ كەزەڭدەرىن ورنەكتەدى. وسى باعىتتاعى ىزدەنىستەرىنىڭ بىرىندە اۆتور ات[س/ش]~ت[س/ش]ا ءتۇبىرتەكتەرىنىڭ تاريحىن تارازىلايدى, ولاردان پايدا بولعان اتس-تسا, اچ-چا, ات-تا, اس-سا, اش-شا تۇبىرتەكتەرىن ساراپتايدى, وسى تۇبىرتەكتەردىڭ قاي-قايسىسى دا كۇن ۇعىمىنىڭ نەگىزىندە تۋىنداعان ماعىنالاردى بىلدىرەتىنى تۋرالى عىلىمي پىكىرىن دايەكتەدى.
زەرتتەۋشىنىڭ بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە جەتۋى – باستى كورسەتكىش. ونى ايتۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار, اسىرەسە, كوپشىلىك قاۋىم ءۇشىن سول ناتيجەگە جەتۋ جولىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ۇدەرىسىن, ول ۇدەرىستىڭ مازمۇنىن, ءمانىن, ءتىپتى كەيبىر ناقتى بولشەكتەردىڭ, ۇساق تەتىكتەردىڭ قىزمەتىن ءبىلۋ دە ماڭىزدى. وسى جايلاردى ەسكەرىپ, بەرىكباي ساعىندىق ۇلى جوعارىدا كورسەتىلگەن ات[س/ش]~ت[س/ش]ا ءتۇبىرتەكتەردەن تارالعان تۋىندى ءتۇبىرتەكتەردىڭ كۇن ۇعىمىنىڭ نەگىزىندە پايدا بولعان ماعىنالاردى ءبىلدىرۋىنىڭ سىرىن تىلدىك فاكتىلەردى تاريحي-سالىستىرمالى جۇيەدە تالداۋ ارقىلى ءتۇسىندىرەدى. كۇن ءسوزى فونەتيكاسى, مورفولوگيالىق قۇرىلىمى, سەمانتيكاسى جاعىنان جۇيەسى باسقا-باسقا تىلدەردە دە بىردەي فورمادا, بىردەي ماندە قولدانىلاتىنىنا كوز جەتكىزەدى.
زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىر قىرىن عالىم لاق ءسوزى دەڭگەيىندە اشادى: باستاپقى ءتۇرى «وعۋللاق» بولىپ ايتىلعان لاق ءسوزىنىڭ ەتيمولوگيالىق نەگىزىن مىناداي يەرارحيا بويىنشا پايىمدايدى: وعۋل-لاق → وعۋ-لاق → وعى-لاق → و-لاق → ۇ-لاق → ى-لاق → لاق. وسى ۇلگىمەن زەرتتەۋشى قازاق ءتىلىندەگى لەكسيكالىق بىرلىكتەردىڭ ەتيمولوگيالىق تاريحىنىڭ تۇتاس ءبىر جۇيەسىن انىقتايدى, زەرتتەۋ نىسانىنا الىنعان ءار ءسوزدىڭ, تۇبىرتەكتىڭ ءتۇپ-تۇقيانىنان قازىرگى قالپىنا دەيىنگى قالىپتانۋ جولدارىن, ولارعا ءتان زاڭدىلىقتاردى اشادى.
قازاق ءتىلىنىڭ ت[C/ش], تس(تس), دز, تش(چ), دج جانە باسقا اففريكاتتارىن قازىرگى قالپىنان تۇپتەگىنە دەيىن بارلاپ, تۇپتەگىنەن بەرى قارايعى قالىپتانۋ كەزەڭدەرىن كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ سارالاۋ, تۇركى تىلدەرىنىڭ (وتىزعا جۋىق ءتىل) تاريحي دامۋ كەڭىستىگىندە سالىستىرمالى تالداۋ, ولاردى زەرتتەۋدىڭ جولىن, ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن تابۋ, ولاردىڭ تۋ, قالىپتانۋ, دامۋ زاڭدىلىقتارىن اشۋ – زەرتتەۋشىدەن تۇركولوگيانىڭ تاريحى مەن تەورياسى بويىنشا تەرەڭ ءبىلىمدى, ىرگەلى ىزدەنىستى, ەرەن ەڭبەكتى تالاپ ەتكەن وتە كۇردەلى, كوپقاتپارلى, ينەمەن قۇدىق قازعانداي قيىن جۇمىس.
زەرتتەۋشى بايىرعى تۇبىرلەر مەن قوسىمشالاردىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىقتاردى قاراستىرا وتىرىپ, كەيبىر دەربەس سوزدەردىڭ جۇرناققا نەمەسە جالعاۋعا اينالۋ ۇدەرىسىنىڭ كەزەڭدەرىن انىقتاۋ مەن كونە تۇبىرلەر مەن جاڭا تۇبىرلەردىڭ گەنەتيكالىق ىشكى بايلانىستارىن سالالاپ, سارالاۋدا دا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتتى.
عىلىمدا زاڭدىلىق دەڭگەيىندە قالىپتاسقان كۇردەلى دە ىرگەلى قۇبىلىستىڭ اقيقاتىن ونىڭ بولىمدەرى, بولشەكتەرى دەڭگەيىندە انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداي قۇبىلىستى تۇگەل قامتىپ, ونىڭ زاڭدىلىعىن قۇرامداس بولىمدەرى مەن بولشەكتەرىنىڭ ءوزارا بايلانىستارى, قاتىناستارى, تۇتاستىعى جۇيەسىندە زەرتتەۋ عانا ويداعىداي ناتيجەگە الىپ كەلەدى. بەرىكباي ساعىندىق ۇلى ءتۇبىرتەكتەر تۋرالى تەورياسىن وسىنداي مەتودولوگيالىق ۇستانىمعا, پانارالىق زەرتتەۋ قاعيدالارىنا, ماتەماتيكالىق لوگيكا, ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ قيسىندارىنا سۇيەنە وتىرىپ جاسادى.
زەرتتەۋشى تۇركولوگيا, قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىندا ىرگەلى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن قاتار, ورتا عاسىرداعى جازبا ادەبي ەسكەرتكىشتەردىڭ ترانسكريپتسياسىن, اۋدارماسىن, تۇسىندىرمەلى, ءالفاۆيتتى, كەرى الفاۆيتتى جيىلىك سوزدىكتەرىن جاساپ, باسپادان شىعارىپ, ولاردىڭ كەڭ اۋقىمداعى عىلىمي اينالىمعا تۇسۋىنە اتسالىستى. ورتا عاسىردىڭ جازباشا ەسكەرتكىشتەرىن تۇپنۇسقادان وقۋ, دالمە-ءدال اۋدارۋ, ءار ءسوزدىڭ ماعىناسىن اشىپ, سوزدىك قۇراستىرۋ – عالىمنىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىنىڭ سارالىعىن تاعى ءبىر قىرىنان تانىتتى.
عالىمنىڭ احمەد يۇگىنەكيدىڭ «ھيبات-ۋل حاقايق» (اقيقات سىيى) داستانىنىڭ ترانسكريپتسياسىن, اۋدارماسىن جاساۋى, زەرتتەلۋ تاريحىن زەردەلەۋى, عىلىمي سيپاتتاماسىن جازۋى, لەكسيكا-گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋى, تۇرىكشە-ورىسشا-قازاقشا, ارابشا-ورىسشا-قازاقشا, پارسىشا-ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتەرىن بەرۋى – ءوز الدىنا اسا اۋماقتى, جاۋاپكەرشىلىگى مول جانە يگىلىكتى جۇمىس.
تۇركولوگ عالىمداردىڭ اراسىندا احمەد يۇگىنەكيدىڭ «ھيبات-ۋل حاقايق» (اقيقات سىيى), ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۆان-ۋ لۇعات-يت تۋرك», ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» شىعارمالارىنىڭ قارلۇق-ۇيعىر تىلىندە جازىلعانى تۋرالى پىكىردىڭ بارىن ايتا كەلىپ, عالىم بۇل پىكىردىڭ قاتەلىگىن بۇلتارتپاس تىلدىك فاكتىلەرمەن دالەلدەدى.
سونداي-اق رابعۋزيدىڭ «قيسساس-ۋل انبيا» ەڭبەگىن زەرتتەپ وقۋ, زەردەلەپ ءتۇسىنۋ بەرىكباي ساعىندىق ۇلىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتتى. تەولوگيا سالاسىنداعى «عالامنىڭ عاجايىپ سىرلارى» اتتى ىرگەلى ەڭبەگى, قورقىت اتانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, ويشىلدىعى تۋرالى ويلارى مەن تولعانىستارى عالىمنىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعىنىڭ ايرىقشا ايدىندى ارناسىنا اينالدى.
بەرىكباي ساعىندىق ۇلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى, كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كەڭەس توراعاسى رەتىندە ۇزاق جىلدار بويى ۇستازدىق ەتىپ, ونعا تارتا جاڭا جانە ارناۋلى وقۋ پاندەرىن وندىرىسكە ەنگىزدى. وتىزدان استام عىلىم كانديداتى مەن دوكتورلارىن دايارلادى. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ, تۇركولوگيانىڭ, قازاق فيلولوگياسىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى.
بۇگىندە سەكسەنگە كەلگەن دارا تۇلعا الدى-ارتىنا سەنىممەن قاراپ, ۇستازدىق جانە عىلىمي-شىعارماشىلىق ەڭبەگىن تابىستى جالعاستىرۋدا.
جانعارا دادەباەۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اباي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
