قازاقستان • 01 مامىر، 2019

تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق مەكەنى

848 رەتكورسەتىلدى

وتكەن دۇيسەنبىدە، ياعني 29 ءساۋىر كۇنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXVII سەسسياسى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. وعان تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاتىستى. القالى جيىندا ەل بىرلىگىنىڭ ماڭىزدىلىعى، بۇگىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز قوعامدىق كەلىسىمنىڭ، تاتۋلىقتىڭ، ەتنوسارالىق اۋىزبىرشىلىكتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلعانى اتاپ كورسەتىلدى.

ەلدەگى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ىشكى تاتۋلىعىنا، ءوزارا سەنىم مەن سىيلاستىعىنىڭ تەرەڭدەۋىنە، اسىرەسە قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ ارتۋىنا، ەتنوسارالىق تۇراقتىلىقتىڭ نىعايۋىنا قىزمەت ەتەتىن ەڭ باستى قۇرال – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. اسسامبلەيانىڭ ءتۇرلى ەتنوستاردان سايلانعان بەلسەندىلەرى شىن جۇرەكتەن قازاقستاننىڭ وزدەرى مەن اتا-بابالارىنا، اكە-شەشەلەرىنە جايلى قونىس بولعاندىعىن، ال قازاق حالقىنىڭ ولاردى قالاي جىلى قارسى العاندارىن ءجيى ايتىپ جاتادى.

ال الدىمىزداعى جىلى اسسامبلەيانىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ مىندەتى تۇر. قا­زاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلبا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋىردا قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، اسسام­بلەيا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جان­سەيىت تۇيمەباەۆتى قابىلداعانداعى سوزىندە: «كەلەسى جىلى ءبىز قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. اسسامبلەيانىڭ مەرەيتويىن ور­تالىقتا دا، بارلىق وڭىردە دە جوعارى دەڭگەيدە ءوت­كىزۋىمىز كەرەك. كەلىسىم، تۇراقتىلىق، حالىقتار دوستىعى، ءتۇرلى ەتنوستىق توپتار، ءدىني كونفەسسيالار اراسىنداعى ءوزارا قۇرمەت مەملەكەتىمىزدىڭ جانە دامۋىمىزدىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. جوسپارلانعان ءىس-شارانىڭ نەگىزى دە وسى بولۋعا ءتيىس»، – دەگەن ەدى.


وسىعان وراي ەتنوسارالىق قاتىناستاردى ۇيلەستىرۋدىڭ بىرەگەي قۇرالى رەتىندە قحا-نىڭ اتقارعان قىزمەتتەرىنە قىسقاشا شولۋ جاساپ كەتپەكپىز. الدىمەن قحا-نىڭ وسى باعىتتاعى قىزمەت تاجىريبەلەرى شەتەلدىك مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى، حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان جوعارى باعا العانىن ايتىپ وتكىمىز كەلەدى. ماسەلەن، بۇۇ-نىڭ 8-ءشى باس حاتشىسى بولىپ 2007 جىلدىڭ 
1 قاڭتارىنان 2016 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن قىزمەت اتقارعان پان گي مۋن بىلاي دەگەن ەدى: «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ پرينتسيپتەرى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ۇستانىمدارىمەن ۇندەسىپ جاتىر. دوستىق بەيبىتشىلىكتىڭ، وركەندەۋ مەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ىرگە­تاسى بولىپ تابىلادى، ول قۇرمەت، تولەرانت­تىلىق قۇندىلىقتارىنان باستاۋ الادى».


ال چەح رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى حالىقارالىق ىستەر كوميتەتىنىڭ توراعا­سى يان گاماچەك بىلاي دەپ جازدى: «قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سى اياسىن­دا قۇرىلعان تەتىكتەردى تاڭعالار­لىق ءناتي­جە دەپ باعالاۋعا بولادى. ولار­دى جۇزە­گە اسىرۋ ناتيجەسىندە قازاق­ستان­داعى بار­لىق ەتنوس وكىلدەرى بەل­گىلى ءبىر سال­ماققا يە بولىپ، ەل دامۋىنا قاتىستى ساياساتتى ايقىنداۋدا ارقايسىنىڭ داۋى­سى ەسكەرىلەتىنى ءسوزسىز. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە». ارينە مۇنداي پىكىر­لەردى وتە كوپ كەلتىرۋگە بولادى. وسىن­داي مويىنداۋلاردىڭ ناتيجەسىندە كوپەتنوستى قوعامدى يدەيالىق تۇرعىدان بىرىكتىرۋدەگى قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى قازىر الەمدىك قوعامداستىقتىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالىپ وتىر.

تەوريالىق تۇرعىدان جوعارى باعا العان بۇكىلقازاقستاندىق بىرلىكتىڭ بىرەگەي مودەلى بولىپ وتىرعان قحا-نىڭ قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جولىندا اتقارىپ جاتقان كەيبىر ناقتى شارا­لارىنا دا توقتالا كەتەيىك. ولار اسسامبلەيا قۇرىلعاننان بەرگى 24 جىلدا وتە كوپ وتكىزىلدى. سوندىقتان ءبىز تەك سوڭعى جىلدارى عانا ۇيىمداستىرىلعان شارالار­دى عانا ءسوز ەتەمىز.

اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى مىندەتى – ەتنوسارالىق قاتىناستار بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋ ار­قىلى ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن تولەرانت­­تىلىقتى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ، ەل بىرلىگىن نىعاي­تۋ. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەكسترەميزم مەن راديكاليزم كورىنىستەرىنە قارسى ارەكەت ەتۋدە دە، ازاماتتاردىڭ دەموكراتيا نورمالارىنا نەگىزدەلگەن ساياسي-قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا دا كومەك كورسەتەدى. سونىمەن قاتار اسسامبلەيا ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ كۇش بىرىكتىرۋىن، قازاقستان حالقى­نىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتەرى، تىلدەرى مەن داستۇرلەرىنىڭ وركەندەۋىن، ساقتالۋىن جانە دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ءوزىنىڭ وسى مىندەتتەرىن اسسامبلەيا ءتۇرلى قۇرى­لىمدارى ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن، سونىڭ ىشىندە 2014 جىلى قۇرىلعان «قوعامدىق كەلىسىم» رمم-نىڭ ءرولى زور. ول قحا قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ ءىس-شارالارىن وتكىزۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم. ول بارلىق وبلىس ورتالىق­تارى مەن نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىندا قۇرىلعان.

اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى تىرەگى – ەتنو­ما­دەني بىرلەستىكتەر. قحا-نىڭ ءوزى باس­تاپ­قىدا وسى بىرلەستىكتەردىڭ جۇمى­سىن ۇيلەس­تىرۋشى رەتىندە تانىلعان. قا­زىر ەلى­مىز­دە ولاردىڭ سانى ەسەلەپ ارت­قان. بۇگىنگى تاڭدا 27 مىڭعا جۋىق ادام قاتى­ساتىن 29 رەسپۋبليكالىق، 176 مىڭ­نان ادام­دى قامتيتىن 331 وبلىستىق، 85 مىڭ­­نان ارتىق ادامى بار 76 قالالىق، 51 مىڭ­­نان استام ادام قاتىساتىن 88 اۋدان­­دىق ەتنومادەني ورتالىقتار بار. ەتنو­ما­دەني ورتالىقتار 2018 جى­لى 3542 ءىس-شارا وتكىزدى. سونىڭ ىشىندە 114-ءى – رەس­پۋبليكالىق، 2342-ءسى – وبلىستىق، 476-سى – اۋداندىق، 283-ءى – قالالىق شارا. ميلليونداعان ادامدار قاتىسقان بۇل شارالاردا قازاقستاندىق بىرتەك­تى­لىك يدەيا­­لارى، وتاندىق پاتريوتيزم مۇرا­لارى، تاتۋلىق پەن تولەرانتتىق ۇلگىلەرى ناسي­حاتتالىپ، حالىقتىڭ ءوزارا تىعىز جاقىنداسۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.

ماسەلەن، بىلتىر ورال قالاسىنىڭ جەڭىس الاڭىندا قحا وبلىستىق في­ليالىنىڭ باستاماسىمەن «تاريحي تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» اتتى ۇلكەن شارا بولىپ، ول ۇلى وتان سوعىسى اردا­گەرلەرىن ەسكە الۋ اكتسياسىمەن باستالىپ، سىرىم اۋدانىندا ورنالاسقان سىرىم دات ۇلىنىڭ كەسەنەسىنە تاعزىم ەتۋمەن جالعاستى. سونداي-اق وسىندا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارى جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ، حالەل دوسمۇحامەدوۆ جانە ت.ب. ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتاردى ەسكە الۋ شاراسى بولدى. وسى اۋداننىڭ جىمپيتى اۋىلىنداعى الاش ساياباعىندا تاريحشى عالىمدار، ساياساتتانۋشىلار كوشەتتەر وتىرعىزۋ اكتسياسىنا قاتىستى. ال «قحا: 20 يگى ءىس» اياسىنداعى قايىرىمدىلىق اكتسياسى بويىنشا «قوعامدىق كەلىسىم» رمم باسشىسى ناتاليا كالاشنيكوۆا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان «نۇر شۋاعى» بالالار ۇيىنە كەلىپ، بوبەكتەرگە ءتۇرلى سىيلىقتار تاپسىردى.

وبلىستىق جانە اۋداندىق قحا بولىمشەلەرىنىڭ بۇكىلقازاقستاندىق ءبىر­لىكتىڭ بىرەگەي مودەلىن قالىپ­تاستىرۋداعى ءرولى زور. ولاردىڭ وتكىزىپ جاتقان شارالارى حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ قولداۋىنا يە بولىپ، ۇنەمى ماقتاۋلى باعالار الىپ جاتادى. ماسەلەن، جۋىردا عانا الماتى قالاسىندا قالالىق قحا شەكارا قىزمەتى اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ، اسكەري-پاتريوتتىق باعىتتا تاماشا شارا وتكىز­دى. شاراعا قاتىسقان اعا ۇرپاق وكىلدەرى جاستارعا تاعىلىمدى وي ايتىپ، ۇلگى بولار وقيعالارىمەن ءبولىستى. ءىس-شارا بارىسىندا قارۋ-جاراق پەن تەحنيكا كورمەسى، اسكەري ۇرمەلى اسپاپتار وركەسترىنىڭ ونەر كورسەتۋى، ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مەن كۋرسانتتاردىڭ كونتسەرتتىك باعدارلاماسى ۇيىمداستىرىلدى. وسى شارا تۋرالى تالاي ادام وزدەرىنىڭ ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.

قحا جۇمىسىن جەتىلدىرۋ بويىن­شا ۇنەمى جاڭا باستامالار قولعا الىنىپ، جاڭا قۇرىلىمدار ەنگىزىلىپ وتى­رادى. قازىر ونىڭ قۇرىلىمىندا دەپۋ­تاتتىق توپ، قوعامدىق قور، عىلىمي-ساراپتامالىق ورتالىق، قوعامدىق كەلىسىم، انالار مەن مەديا كەڭەستەرى جانە ت.ب. جۇمىس ىستەيدى. قحا-نىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ساپالى، يننوۆاتسيالى، كاسىبي دەڭگەيدە جۇرگىزۋدە ءار قۇرىلىمنىڭ اتقارار ءوز قىزمەتتەرى بار. ماسەلەن، مەديا كەڭەستىڭ ماقساتى – قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋ. ونىڭ مىندەتتەرى قاتارىنا مەديا­تسيا بويىنشا ستراتەگيا­لار ازىرلەۋ، قحا قۇرىلىمدارىنىڭ قىز­مەتىن ۇيلەستىرۋ، جۇيەلەۋ جانە اق­پا­رات­تىق، ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ، ت.ب. جاتادى. قازىر وبلىستىق جانە قالا­لىق دوستىق ۇيلەرىندە 17 مەدياتسيا كابينەتى جۇمىس ىستەيدى. ال اۋداندار مەن اۋىلدارداعى ولاردىڭ سانى – 829، قحا مەدياتورلارىنىڭ جالپى سانى – 722 ادام. 2018 جىلى مەديا كەڭەسكە 22 مىڭنان ارتىق ءوتىنىش ءتۇسىپ، ونىڭ 10 مىڭنان استامى كەڭەس بەرۋ دەڭگەيىندە شەشىلدى، ال 12 مىڭنان ارتىعىنىڭ شەشىمى مەدياتسيالىق كەلىسىم ارقىلى تابىلدى.

ارينە ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن تابۋ باسقا دا مەملە­كەت­تەردىڭ ىشكى ساياساتىندا جۇزەگە اسى­­رىلعان. ماسەلەن، ەكونوميكاسى جو­عا­رى دەڭگەيدە دامىپ، «ازيانىڭ ءتورت جولبارىسىنىڭ ءبىرى» اتانعان سين­گاپۋر­دا دا ول دۇرىس جولعا قويىلعان. التى ميلليونعا جۋىق حالقى بار بۇل ەل جىل سايىن 25 مىڭعا دەيىن سىرتتان كەلگەندەرگە ازاماتتىق بەرەدى. ەتنوستىق قۇرامى جاعىنان ەل حالقىنىڭ 70 پا­يىزى – قىتايلار، 13 پايىزى – مالايلار، 9 پايىزى – ۇندىستەر، 3 پايىزى – ەۋرازيالىقتار. ەتنوقۇرىلىم وسىنداي الا-قۇلا بولسا دا حالىقارالىق ساراپشىلار مۇندا بىرتەكتى سينگا­پۋر حالقىنىڭ قۇرىلعانىن ايتادى. قازىرگى كەزدە ستراتەگيالىق جوسپارلار سينگاپۋرلىقتاردىڭ «اقىلدى ۇلتقا» اينالىپ كەلە جاتقانىن ايقىنداعان. ونىڭ ءمانىسى سول، بۇل ەلدىڭ ازاماتتارى تسيفرلى تەحنولوگيانى جەتىك مەڭگەرۋ ارقىلى تولىققاندى ءومىر سۇرەتىن ورتاق قوعام قۇرۋعا ۇمتىلۋدا. حالىقتى جاڭا داۋىرگە شىعاراتىن «اقىلدى ۇلت» دەگەن باستامانى وكىمەتتىڭ ءوزى ەنگىزىپ وتىر. ونىڭ ماقساتى – حالىقتىڭ تىعىز تۇرۋىنا قاراماستان، يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ەنگىزىپ، ءبارىنىڭ دە ءومىر سۇرۋىنە جوعارى ساپالى جاعداي تۋعىزۋ.

سول سياقتى ەتنوساياساتتىڭ وزىق ۇلگىسىمەن دامىپ كەلە جاتقان قازاقستان دا ءبىر كەزدە بارلىق حالقىنىڭ جوعارى ساپالى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە قول جەتكىزەر دەگەن ۇمىتتەمىز. ەلباسى ن.نازارباەۆ قحا-نىڭ XV سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «تاعدىردىڭ جازۋىمەن، تاريح­تىڭ تالقىسىمەن قازاق جەرىن پانالاعان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىمەن بىرگە ورتاق وتانىمىزدى كوركەيتۋ جولىندا ايانباي تەر توگۋدەمىز. ولار ءبىزدىڭ قيىن كەزەڭدە، سىن ساعاتتا كورسەتكەن قامقورلىعىمىزعا رياسىز العىسىن ايتىپ كەلەدى»، دەگەن ەدى. سول ورتاق وتانىمىزدا «اقىلدى ۇلتقا» اينالساق، بۇل ءبىزدىڭ ورتاق جەتىس­تى­گىمىز بولماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

ساپارداعى سىر

رۋحانيات • كەشە

اقاڭنىڭ اماناتى

رۋحانيات • كەشە

تارالىم ءھام قارالىم

100 • 21 قاراشا، 2019

«ەگەمەن» ەستەن شىقپايدى

100 • 21 قاراشا، 2019

تارحان تەكتى رەداكتور

100 • 21 قاراشا، 2019

ءجۇز جىل

100 • 21 قاراشا، 2019

ۇشقىر ويلار ۇشقىندارى

100 • 21 قاراشا، 2019

ۇلكەن جولدىڭ ۇزىكتەرى

100 • 21 قاراشا، 2019

ينۆەستيتسيا – دامۋ داڭعىلى

ايماقتار • 21 قاراشا، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار