ەلدەگى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ىشكى تاتۋلىعىنا, ءوزارا سەنىم مەن سىيلاستىعىنىڭ تەرەڭدەۋىنە, اسىرەسە قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ ارتۋىنا, ەتنوسارالىق تۇراقتىلىقتىڭ نىعايۋىنا قىزمەت ەتەتىن ەڭ باستى قۇرال – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. اسسامبلەيانىڭ ءتۇرلى ەتنوستاردان سايلانعان بەلسەندىلەرى شىن جۇرەكتەن قازاقستاننىڭ وزدەرى مەن اتا-بابالارىنا, اكە-شەشەلەرىنە جايلى قونىس بولعاندىعىن, ال قازاق حالقىنىڭ ولاردى قالاي جىلى قارسى العاندارىن ءجيى ايتىپ جاتادى.
ال الدىمىزداعى جىلى اسسامبلەيانىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ مىندەتى تۇر. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋىردا قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اسسامبلەيا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆتى قابىلداعانداعى سوزىندە: «كەلەسى جىلى ءبىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. اسسامبلەيانىڭ مەرەيتويىن ورتالىقتا دا, بارلىق وڭىردە دە جوعارى دەڭگەيدە ءوتكىزۋىمىز كەرەك. كەلىسىم, تۇراقتىلىق, حالىقتار دوستىعى, ءتۇرلى ەتنوستىق توپتار, ءدىني كونفەسسيالار اراسىنداعى ءوزارا قۇرمەت مەملەكەتىمىزدىڭ جانە دامۋىمىزدىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. جوسپارلانعان ءىس-شارانىڭ نەگىزى دە وسى بولۋعا ءتيىس», – دەگەن ەدى.
ال چەح رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى حالىقارالىق ىستەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى يان گاماچەك بىلاي دەپ جازدى: «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اياسىندا قۇرىلعان تەتىكتەردى تاڭعالارلىق ءناتيجە دەپ باعالاۋعا بولادى. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە قازاقستانداعى بارلىق ەتنوس وكىلدەرى بەلگىلى ءبىر سالماققا يە بولىپ, ەل دامۋىنا قاتىستى ساياساتتى ايقىنداۋدا ارقايسىنىڭ داۋىسى ەسكەرىلەتىنى ءسوزسىز. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە». ارينە مۇنداي پىكىرلەردى وتە كوپ كەلتىرۋگە بولادى. وسىنداي مويىنداۋلاردىڭ ناتيجەسىندە كوپەتنوستى قوعامدى يدەيالىق تۇرعىدان بىرىكتىرۋدەگى قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى قازىر الەمدىك قوعامداستىقتىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالىپ وتىر.
تەوريالىق تۇرعىدان جوعارى باعا العان بۇكىلقازاقستاندىق بىرلىكتىڭ بىرەگەي مودەلى بولىپ وتىرعان قحا-نىڭ قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جولىندا اتقارىپ جاتقان كەيبىر ناقتى شارالارىنا دا توقتالا كەتەيىك. ولار اسسامبلەيا قۇرىلعاننان بەرگى 24 جىلدا وتە كوپ وتكىزىلدى. سوندىقتان ءبىز تەك سوڭعى جىلدارى عانا ۇيىمداستىرىلعان شارالاردى عانا ءسوز ەتەمىز.
اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى مىندەتى – ەتنوسارالىق قاتىناستار بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن تولەرانتتىلىقتى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ, ەل بىرلىگىن نىعايتۋ. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەكسترەميزم مەن راديكاليزم كورىنىستەرىنە قارسى ارەكەت ەتۋدە دە, ازاماتتاردىڭ دەموكراتيا نورمالارىنا نەگىزدەلگەن ساياسي-قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا دا كومەك كورسەتەدى. سونىمەن قاتار اسسامبلەيا ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ كۇش بىرىكتىرۋىن, قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتەرى, تىلدەرى مەن داستۇرلەرىنىڭ وركەندەۋىن, ساقتالۋىن جانە دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ءوزىنىڭ وسى مىندەتتەرىن اسسامبلەيا ءتۇرلى قۇرىلىمدارى ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن, سونىڭ ىشىندە 2014 جىلى قۇرىلعان «قوعامدىق كەلىسىم» رمم-نىڭ ءرولى زور. ول قحا قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ ءىس-شارالارىن وتكىزۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم. ول بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىندا قۇرىلعان.
اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى تىرەگى – ەتنومادەني بىرلەستىكتەر. قحا-نىڭ ءوزى باستاپقىدا وسى بىرلەستىكتەردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋشى رەتىندە تانىلعان. قازىر ەلىمىزدە ولاردىڭ سانى ەسەلەپ ارتقان. بۇگىنگى تاڭدا 27 مىڭعا جۋىق ادام قاتىساتىن 29 رەسپۋبليكالىق, 176 مىڭنان ادامدى قامتيتىن 331 وبلىستىق, 85 مىڭنان ارتىق ادامى بار 76 قالالىق, 51 مىڭنان استام ادام قاتىساتىن 88 اۋداندىق ەتنومادەني ورتالىقتار بار. ەتنومادەني ورتالىقتار 2018 جىلى 3542 ءىس-شارا وتكىزدى. سونىڭ ىشىندە 114-ءى – رەسپۋبليكالىق, 2342-ءسى – وبلىستىق, 476-سى – اۋداندىق, 283-ءى – قالالىق شارا. ميلليونداعان ادامدار قاتىسقان بۇل شارالاردا قازاقستاندىق بىرتەكتىلىك يدەيالارى, وتاندىق پاتريوتيزم مۇرالارى, تاتۋلىق پەن تولەرانتتىق ۇلگىلەرى ناسيحاتتالىپ, حالىقتىڭ ءوزارا تىعىز جاقىنداسۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
ماسەلەن, بىلتىر ورال قالاسىنىڭ جەڭىس الاڭىندا قحا وبلىستىق فيليالىنىڭ باستاماسىمەن «تاريحي تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» اتتى ۇلكەن شارا بولىپ, ول ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىن ەسكە الۋ اكتسياسىمەن باستالىپ, سىرىم اۋدانىندا ورنالاسقان سىرىم دات ۇلىنىڭ كەسەنەسىنە تاعزىم ەتۋمەن جالعاستى. سونداي-اق وسىندا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارى جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ جانە ت.ب. ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتاردى ەسكە الۋ شاراسى بولدى. وسى اۋداننىڭ جىمپيتى اۋىلىنداعى الاش ساياباعىندا تاريحشى عالىمدار, ساياساتتانۋشىلار كوشەتتەر وتىرعىزۋ اكتسياسىنا قاتىستى. ال «قحا: 20 يگى ءىس» اياسىنداعى قايىرىمدىلىق اكتسياسى بويىنشا «قوعامدىق كەلىسىم» رمم باسشىسى ناتاليا كالاشنيكوۆا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان «نۇر شۋاعى» بالالار ۇيىنە كەلىپ, بوبەكتەرگە ءتۇرلى سىيلىقتار تاپسىردى.
وبلىستىق جانە اۋداندىق قحا بولىمشەلەرىنىڭ بۇكىلقازاقستاندىق ءبىرلىكتىڭ بىرەگەي مودەلىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولى زور. ولاردىڭ وتكىزىپ جاتقان شارالارى حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ۇنەمى ماقتاۋلى باعالار الىپ جاتادى. ماسەلەن, جۋىردا عانا الماتى قالاسىندا قالالىق قحا شەكارا قىزمەتى اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ, اسكەري-پاتريوتتىق باعىتتا تاماشا شارا وتكىزدى. شاراعا قاتىسقان اعا ۇرپاق وكىلدەرى جاستارعا تاعىلىمدى وي ايتىپ, ۇلگى بولار وقيعالارىمەن ءبولىستى. ءىس-شارا بارىسىندا قارۋ-جاراق پەن تەحنيكا كورمەسى, اسكەري ۇرمەلى اسپاپتار وركەسترىنىڭ ونەر كورسەتۋى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مەن كۋرسانتتاردىڭ كونتسەرتتىك باعدارلاماسى ۇيىمداستىرىلدى. وسى شارا تۋرالى تالاي ادام وزدەرىنىڭ ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.
قحا جۇمىسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ۇنەمى جاڭا باستامالار قولعا الىنىپ, جاڭا قۇرىلىمدار ەنگىزىلىپ وتىرادى. قازىر ونىڭ قۇرىلىمىندا دەپۋتاتتىق توپ, قوعامدىق قور, عىلىمي-ساراپتامالىق ورتالىق, قوعامدىق كەلىسىم, انالار مەن مەديا كەڭەستەرى جانە ت.ب. جۇمىس ىستەيدى. قحا-نىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ساپالى, يننوۆاتسيالى, كاسىبي دەڭگەيدە جۇرگىزۋدە ءار قۇرىلىمنىڭ اتقارار ءوز قىزمەتتەرى بار. ماسەلەن, مەديا كەڭەستىڭ ماقساتى – قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋ. ونىڭ مىندەتتەرى قاتارىنا مەدياتسيا بويىنشا ستراتەگيالار ازىرلەۋ, قحا قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ, جۇيەلەۋ جانە اقپاراتتىق, ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ, ت.ب. جاتادى. قازىر وبلىستىق جانە قالالىق دوستىق ۇيلەرىندە 17 مەدياتسيا كابينەتى جۇمىس ىستەيدى. ال اۋداندار مەن اۋىلدارداعى ولاردىڭ سانى – 829, قحا مەدياتورلارىنىڭ جالپى سانى – 722 ادام. 2018 جىلى مەديا كەڭەسكە 22 مىڭنان ارتىق ءوتىنىش ءتۇسىپ, ونىڭ 10 مىڭنان استامى كەڭەس بەرۋ دەڭگەيىندە شەشىلدى, ال 12 مىڭنان ارتىعىنىڭ شەشىمى مەدياتسيالىق كەلىسىم ارقىلى تابىلدى.
ارينە ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن تابۋ باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ساياساتىندا جۇزەگە اسىرىلعان. ماسەلەن, ەكونوميكاسى جوعارى دەڭگەيدە دامىپ, «ازيانىڭ ءتورت جولبارىسىنىڭ ءبىرى» اتانعان سينگاپۋردا دا ول دۇرىس جولعا قويىلعان. التى ميلليونعا جۋىق حالقى بار بۇل ەل جىل سايىن 25 مىڭعا دەيىن سىرتتان كەلگەندەرگە ازاماتتىق بەرەدى. ەتنوستىق قۇرامى جاعىنان ەل حالقىنىڭ 70 پايىزى – قىتايلار, 13 پايىزى – مالايلار, 9 پايىزى – ۇندىستەر, 3 پايىزى – ەۋرازيالىقتار. ەتنوقۇرىلىم وسىنداي الا-قۇلا بولسا دا حالىقارالىق ساراپشىلار مۇندا بىرتەكتى سينگاپۋر حالقىنىڭ قۇرىلعانىن ايتادى. قازىرگى كەزدە ستراتەگيالىق جوسپارلار سينگاپۋرلىقتاردىڭ «اقىلدى ۇلتقا» اينالىپ كەلە جاتقانىن ايقىنداعان. ونىڭ ءمانىسى سول, بۇل ەلدىڭ ازاماتتارى تسيفرلى تەحنولوگيانى جەتىك مەڭگەرۋ ارقىلى تولىققاندى ءومىر سۇرەتىن ورتاق قوعام قۇرۋعا ۇمتىلۋدا. حالىقتى جاڭا داۋىرگە شىعاراتىن «اقىلدى ۇلت» دەگەن باستامانى وكىمەتتىڭ ءوزى ەنگىزىپ وتىر. ونىڭ ماقساتى – حالىقتىڭ تىعىز تۇرۋىنا قاراماستان, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ەنگىزىپ, ءبارىنىڭ دە ءومىر سۇرۋىنە جوعارى ساپالى جاعداي تۋعىزۋ.
سول سياقتى ەتنوساياساتتىڭ وزىق ۇلگىسىمەن دامىپ كەلە جاتقان قازاقستان دا ءبىر كەزدە بارلىق حالقىنىڭ جوعارى ساپالى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە قول جەتكىزەر دەگەن ۇمىتتەمىز. ەلباسى ن.نازارباەۆ قحا-نىڭ XV سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «تاعدىردىڭ جازۋىمەن, تاريحتىڭ تالقىسىمەن قازاق جەرىن پانالاعان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىمەن بىرگە ورتاق وتانىمىزدى كوركەيتۋ جولىندا ايانباي تەر توگۋدەمىز. ولار ءبىزدىڭ قيىن كەزەڭدە, سىن ساعاتتا كورسەتكەن قامقورلىعىمىزعا رياسىز العىسىن ايتىپ كەلەدى», دەگەن ەدى. سول ورتاق وتانىمىزدا «اقىلدى ۇلتقا» اينالساق, بۇل ءبىزدىڭ ورتاق جەتىستىگىمىز بولماق.
