– نۇربول مامبەت ۇلى, اڭگىمەمىزدى ءوزىڭىزدىڭ كارديوحيرۋرگيا سالاسىن تاڭداپ, ەڭبەك جولىڭىزدى ەۋروپادا قالاي جالعاستىرعانىڭىزدان باستاساق...
– ەۋروپاعا بارىپ وقۋدى ستۋدەنت كەزىمنەن ارمانداپ ءجۇردىم. 2004 جىلى الماتىداعى س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىن جالپى ەمدەۋ ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرگەن سوڭ پروفەسسور قالىبەك دۇرمانوۆتىڭ كافەدراسىندا جۇمىس ىستەدىم. 2000 جىلداردىڭ باسىندا جاستاردىڭ كوبى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلگە وقۋعا كەتىپ جاتتى. مەن دە باعىمدى سىناپ كوردىم. بىراق «بولاشاق» باعدارلاماسىنا ءىلىنبەگەندىكتەن, 2006 جىلى ءوز كۇشىممەن گەرمانياعا باردىم, قازاقستاندىقتاردى ىزدەدىم. ول كەزدە گەرمانيادا ءبىزدىڭ ەلدەن بارىپ, حيرۋرگيا سالاسى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقان ەشكىم بولمادى. كارديوحيرۋرگيانى وقۋدى كوزدەگەنمەن, قۇجاتتارىمدى بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنىنا تاپسىردىم. ءۇش ۋنيۆەرسيتەتتەن جاۋاپ كەلدى. 1965 جىلى نەگىزى قالانعان گەرمانياداعى بىردەن-ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىك كلينيكا – گاننوۆەر مەديتسينالىق جوعارى مەكتەبىن تاڭدادىم. ءسويتىپ ەۋروپاداعى كارديوحيرۋرگيانىڭ نەگىزىن قالاعان دارىگەر, پروفەسسور اكسەل حاۆەريحتىڭ شاكىرتى بولىپ شىعا كەلدىم. بىراق ول كەزدە ا.حاۆەريحتىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىن ەدىم. قازىر ءبىز كلينيكادا ارىپتەس بولىپ بىرگە جۇمىس ءىستەيمىز.
– ارادا ون جىلدان اسا ۋاقىت ءوتىپتى. سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ كارديوحيرۋرگياسى مەن بۇگىنگى جەتىستىگىندە جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار ەكەنى ءشۇباسىز. اسىرەسە بىلتىرعى جىلدىڭ جاڭالىعى جاھاندى جالت قاراتقانى راس. «ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسى يۋري پيا زاماناۋي الەمدىك مەديتسيناعا سونى سەرپىلىس اكەلگەن CARMAT تولىق جاساندى جۇرەگىن يمپلانتاتسيالاۋ تاجىريبەسىمەن ءبولىسسە, الەمدە تۇڭعىش رەت سىمسىز مەحانيكالىق جۇرەك (FIVAD) ورناتۋ وپەراتسياسى دا وسى ورتالىقتا ءساتتى جاسالدى. ءبىزدىڭ كارديوحيرۋرگتەر باعىندىرعان بيىكتى ەۋروپانىڭ وزىق ءادىس-تاسىلىمەن سالىستىرىپ كورسەك...
– ول ۋاقىتتا كارديوحيرۋرگيالىق وپەراتسيالار تەك ا.ن.سىزعانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيا عىلىمي ورتالىعىندا عانا جاسالاتىن. ماماندىقتى رەسەيدەن وقيتىن. قازاقستاندا وكپە نەمەسە جۇرەك ترانسپلانتاتسياسىن جاساۋ ادامداردىڭ ارمانى عانا ەدى. سوڭعى 5-6 جىلدىڭ وزىندە 100-گە تارتا جۇرەك ترانسپلانتاتسياسى جاسالدى. بۇل ۇلكەن قادام. وكپە ترانسپلانتاتسياسى بويىنشا دا ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇيرەك پەن باۋىردى اۋىستىرۋ الماتى, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت سياقتى ۇلكەن قالالاردا عانا ەمەس, وڭىرلەردە دە جۇزەگە اسىرىلۋدا.
كوپ جاعدايدا قازاقستاندى شەتەلمەن سالىستىرعىمىز كەلەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. ويتكەنى ءوزىمىزدىڭ دامۋ جولىمىز بار ەلمىز. ال مەديتسينانىڭ دامۋىنا ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني سياقتى كوپتەگەن فاكتور اسەر ەتەدى. بۇل سالاداعى جەتىستىكتى كارديوحيرۋرگياسى XX عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىنان بەرى دامىپ كەلە جاتقان ەۋروپامەن سالىستىرساق, ءتىپتى قاتەلەسەمىز, كەدەرگى كەلتىرەمىز. ون جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي دەڭگەيدە دامۋ تمد ەلدەرىندە بەلورۋسسيادان باسقا ەشقايسىسىندا بولعان جوق. ارينە رەسەيدىڭ ءىرى قالالارىندا مۇمكىنشىلىك مول. بىراق ولار شەتكى ايماقتارىمەن ماقتانا المايدى.
CARMAT الەمدە فرانتسيا, چەحيا, قازاقستان سىندى ءۇش مەملەكەتتە عانا جاسالدى. CARMAT-تان كەيىن ترانسپلانتاتسيا جاسالعان ناۋقاسپەن وسى جولى جولىقتىق. ساۋ ادامداردان ەش ايىرماشىلىعى جوق ەكەن. CARMAT وتە اۋىر جاعدايدا قولدانىلادى جانە ونى ورناتۋ كەز كەلگەن كلينيكانىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. قازاقستان سونى ءساتتى جاسادى. كارديوحيرۋرگيادا تەحنيكا مەن قارجى ماسەلەسى ەشقاشان ءبىرىنشى ورىندا تۇرمايدى. ءبىرىنشى ورىندا – بىلىكتىلىك. ياعني ەلىمىز ءوز ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىگىن كورسەتە الدى. ال سىمسىز مەحانيكالىق جۇرەك وزگە ەشبىر ەلدە ورناتىلعان جوق. تاجىريبە الماسۋدى كوزدەگەن بۇل جولعى ساپارىمىزدا الەمدە تۇڭعىش رەت وسىنداي وپەراتسيانى جاساعان ورتالىقتىڭ مۇمكىندىگىمەن تانىسۋدىڭ ورايى تۋدى.
– ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, الەمدە جارتى ميلليون ادام ءجۇرەك ترانسپلانتاتسياسىنا مۇقتاج ەكەن. جىل سايىن ولاردىڭ 3500-ىنە (1%-عا دا جەتپەيدى) عانا ترانسپلانتاتسيا جاسالاتىن كورىنەدى. ال ەلىمىزدە جىلىنا دونورىن كۇتە الماعان 30-40 پاتسيەنت جارىق دۇنيەمەن قوشتاسادى. گەرمانيادا دونور ماسەلەسى قالاي شەشىمىن تابۋدا؟
– دونور تاپشىلىعى – الەمدىك ماسەلە. بىراق گەرمانيادا تۇراقتى جۇيە قالىپتاسقان. حالىق دونور بولۋدان ەش قورىقپايدى. ويتكەنى ولار مەديتسينانىڭ دامۋىنا, ترانسپلانتاتسيانىڭ مۇمكىندىگىنە سەنىممەن قارايدى جانە باق بۇل باعىتتا اشىق, بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. دونورلىق بويىنشا ارنايى باعدارلامالار دا بار. سوندىقتان كوزى ءتىرى كەزىندە كەلىسىمىن بەرىپ, ءوزىنىڭ دونورلىق پاسپورتىن دايىندايتىنداردىڭ قاتارى كوپ. ال دونورلىق پاسپورتى بولماعان كىسىلەردىڭ اعزاسىن تۋعان-تۋىستارىنىڭ رۇقساتىمەن الۋعا مۇمكىندىك زاڭ جۇزىندە قاراستىرىلعان. مىسالى, گەرمانيادا جىلىنا جۇرەك ترانسپلانتاتسياسىنا مۇقتاج مىڭعا جۋىق ادام تىركەلسە, 300-ىنە ترانسپلانتاتسيا جاسالادى. ونىڭ 30-دان استامى گاننوۆەردەگى ءبىزدىڭ ورتالىققا تيەسىلى. دونور بولۋدىڭ ماڭىزىن حالىققا دۇرىس جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقستاندىق باق تا ايانىپ قالماعانى ءجون. سوندا عانا دونوردىڭ سانى ارتادى.
– وڭالتۋ جۇمىستارى قالاي جولعا قويىلعان؟
– مۇندا وڭالتۋ ورتالىعى كلينيكانىڭ وزىندە ەكەن. ەۋروپادا وڭالتۋ ورتالىقتارى بولەك كلينيكا رەتىندە جۇيەلى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستانعا دا سونداي جۇيە قاجەت. ەلىمىزدە مۇنداي وڭالتۋ كلينيكالارىن اشۋعا ءمۇمكىندىك بار. بىراق وعان مامان كەرەك.
– «سىرت كوز – سىنشى». مامان رەتىندە قازاقستانداعى كارديوحيرۋرگيانىڭ بولاشاعى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– وسى قارقىنمەن دامىسا, مەملەكەتىمىز الداعى ون جىلدا قاي ەلدى دە باسىپ وزارى ءسوزسىز. بىراق وعان جەتۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋ قاتار ءجۇرۋى كەرەك. ىزدەنىس تەك قانا پاتسيەنتتەر ارقىلى جاسالمايدى. تاجىريبەمەن ءبىرگە ۇلكەن زەرتحانالار جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. وسى جولى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرتحاناسىمەن تانىستىق. الەمدىك دەڭگەيدەگى ءمۇمكىندىگى جوعارى, قۇرال-جابدىقتارى تولىق زەرتحانا دەپ ايتا الامىن. بىراق مامان تاپشى ەكەنىن كوردىك. جاس وقۋ ورنى بولعان سوڭ بۇل زاڭدى دا شىعار. بۇل ساپارىمىز مۇنداعى عىلىمي ىزدەنىستىڭ دەڭگەيىن زەردەلەپ, قانداي كومەك بەرەتىنىمىزدى ويلاستىرۋ ەكەنىن دە ايتقىم كەلەدى. كەزدەسۋ كەزىندە ەكى ورتالىق باسشىلارى يۋري پيا مەن اكسەل حاۆەريح ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعى مەن گاننوۆەر مەديتسينالىق جوعارى مەكتەبى اراسىنداعى ەكىجاقتى مەموراندۋمعا قول قويدى. كەلىسىم نەگىزىندە عىلىمي ىزدەنىستە بىرلىكتە بولىپ, ءوزارا تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك تۋماق. ەڭ ماڭىزدىسى, ناۋقاستاردىڭ ءمالىمەتتەر بازاسىن بىرگە قاراپ, ءبىر-بىرىمىزگە ونلاين كەڭەس بەرۋگە جول اشىلىپ وتىر.
قازاقستانداعى كارديوحيرۋرگيانىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن مۇمكىندىگى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ورتالىقتاي كلينيكا الماتىعا دا كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. بىرىنشىدەن, بۇل حالقى كوپ وڭتۇستىك استانا پاتسيەنتتەرىنە ءتيىمدى بولسا, ەكىنشىدەن, وزبەكستان, قىرعىزستانعا جاقىن قالادا مەديتسينالىق ءتۋريزمدى جاقسى دامىتا الامىز.
– ەلگە قايتۋ ويىڭىزدا بار ما؟
– ارينە ەلگە قىزمەت ەتۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ بورىشى. ون ەكى جىل بويى تاجىريبە جيناۋمەن كەلەمىن. كارديوحيرۋرگيا – ءومىر بويى وقىپ ۇيرەنەتىن ماماندىق. بىراق ءوز سالام بويىنشا جيناقتاعانىم از دەپ ايتا المايمىن. قازىرگە دەيىن مىڭنان اسا وپەراتسيا جاساپپىن. ەكى جىل بۇرىن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن مينسكىدەگى ورتالىقتا, بىلتىر كۋۆەيتتە ءتاجىريبەممەن ءبولىستىم.
تاياۋ اراداعى ماقساتىم – قازاقستان مەن گەرمانيانىڭ كارديوحيرۋرگيا سالاسىندا ءتاجىريبە الماسۋىنا دانەكەر بولۋ. قازىر «بولاشاقتان» بولەك, ەۋروپالىق, حالىقارالىق ستيپەنديالار كوپ. بۇرىنعىعا قاراعاندا ءمۇمكىندىكتەر مول. جات ەلدە جۇرگەن ءار مامان وزىنەن كەيىنگى جاستاردىڭ عىلىمدى جەتىك مەڭگەرگەنىن, دامىعان ەلدىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىن العانىن قالايدى. مەن دە سوعان ۇلەس قوسقىم كەلەدى...
اڭگىمەلەسكەن مايگۇل سۇلتان,
«Egemen Qazaqstan»
