جاپونيادا مۇنداي جاعداي بۇدان تەك ەكى عاسىر بۇرىن بولعان, ودان كەيىن جاپون ەلىندە بۇگىنگە دەيىن يمپەراتورلار كوزى تىرىسىندە ءوز ەركىمەن تاعىنان تۇسپەگەن. يمپەراتور – جاپون حالقىنىڭ سيمۆولى جانە جاپون حالقى ءۇشىن ءتىل مەن ءدىلدىڭ, ۇلتتىق ءدىننىڭ, تاريح پەن سالت-ءداستۇردىڭ, مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ ساقشىسى, ەلدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى بولمىسى, مەملەكەتتىڭ بولاشاققا باعدارى.
يمپەراتور مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە ساياساتقا ارالاسپايدى. كەرىسىنشە, بۇكىل مەملەكەتتىڭ ساياساتى ءدال وسى يمپەراتورلىق جۇيەنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان. يمپەراتورسىز جاپون ەلىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.
يمپەراتورعا قاتىستى زاڭدا «يمپەراتور قايتىس بولعان مەزەتتە بىردەن ونىڭ ورنىنا حانزادا تاققا وتىرادى» دەپ قانا كورسەتىلگەنى بولماسا, ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىندا دا, باسقا ەشبىر زاڭدا دا يمپەراتوردىڭ تاقتان تۇسۋىنە قاتىستى ەشقانداي ەرەجەلەر بەكىتىلمەگەن. سوندىقتان يمپەراتور اكيحيتو وسىدان ءۇش جىل بۇرىن جاپون حالقىنا جولداۋ جاساپ, تاقتان تۇسكىسى كەلەتىنىن بىلدىرگەندە, جاپون ۇكىمەتى بىردەن يمپەراتوردىڭ مۇنداي نيەتىنە بايلانىستى حالىق اراسىندا ارنايى ساۋالناما جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولدى. ءناتيجەسىندە وتىز جىل تاقتا وتىرعان يمپەراتوردىڭ قۇرمەتتى دەمالىسقا شىعۋىنا حالىقتىڭ قارسى ەمەس ەكەنى انىقتالدى.
«تاريحي كەزدەيسوقتىق» دەيمىز بە, جاپونيادا يمپەراتور اكيحيتونىڭ تاقتان ءتۇسۋى مەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىمى ءبىر جىلعا سايكەس كەلىپ وتىر. وتكەن وتىز جىل ەكى ەل تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىنىندا كۇمان جوق. جاپونيا ءبىزدىڭ ەلدى, قازاق حالقىن ءدال وسى يمپەراتور اكيحيتو تۇسىندا تانىسا, مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن جەتىستىكتەرىن ەلباسىنىڭ اتىمەن بايلانىستىرادى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, جاپونيا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداپ, جاڭا ەگەمەن ەلمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتۋعا اسىققان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. ولاي بولسا, قازاقستان مەن جاپونيانىڭ قارىم-قاتىناستارى قالاي دامىپ, بۇگىنگى تاڭدا قانداي دەڭگەيگە جەتىپ وتىر. ەندى سول جايىندا قىسقاشا شولىپ ءوتۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعانداي.
جالپى, قازاقستان مەن جاپونيانىڭ وسى جىلدارداعى قارىم-قاتىناستارىنىڭ بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىن ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى دەڭگەيىندەگى ءوزارا رەسمي ساپارلار مەن بيىك دەڭگەيدە وتكەن كەلىسسوزدەردىڭ ءناتيجەلەرىنە سايكەس دامۋ كەزەڭدەرىنە جىكتەۋ ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. سول كەزەڭدەردى حرونولوگيالىق كەزەكپەن قىسقاشا شولىپ وتەيىك.
ەلباسى 1994 جىلدىڭ ءساۋىرىندە جاپونياعا العاش رەت رەسمي ساپار جاساپ, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزىن قالادى. ول كەزدە ءالى ەكى ەل اراسىندا شارتتى-قۇقىقتىق نەگىز بولماعاندىقتان, تاراپتار جاپونيا مەن بۇرىنعى كەڭەس وداعى اراسىندا قول قويىلعان كەلىسىمشارتتاردى مويىنداۋعا قاتىستى نوتالارمەن الماستى. سوندىقتان ەلباسىنىڭ جاپونياعا العاشقى ساپارى تاۋەلسىز قازاقستاندى جاپون ەلىنە تانىستىرىپ, جاپون ۇكىمەتى تاراپىنان ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا قاجەت قارجىلاي جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ەدى. جاپونيا ۇكىمەتى ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتقانىن جوعارى باعالاپ, دامۋعا ارنالعان رەسمي كومەك باعدارلاماسى بويىنشا قارجىلاي جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋگە ۋادە بەردى. قازاقستانعا جاپوندىق كومپانيالار كەلە باستادى.
ەلباسىنىڭ 1999 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وتكەن جاپونياعا ەكىنشى ساپارى بارىسىندا جاپون تاراپى مەملەكەتىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان نارىقتىق رەفورمالار جايىندا اقپارات الىپ, ولاردىڭ ءارى قاراي ناتيجەلى جۇرگىزىلۋىنە, ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ورتالىعىنا اۋىسقان ەلىمىزدىڭ جاڭا استاناسىنا دامۋعا ارنالعان رەسمي كومەك باعدارلاماسى اياسىندا قولداۋ كورسەتۋگە كەلىسىم بەردى. قازاقستاندا اتالعان باعدارلاما اياسىنداعى جوبالار جالعاسىن تاۋىپ, جاپوندىق كومپانيالار ەلىمىزدەگى مۇناي-گاز سالاسى مەن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ءىرى جوبالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى.
جاپونيا ەلىمىزگە ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى مەملەكەت رەتىندە قاراپ, 2004 جىلى سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ك.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جاپونيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ي.كاۆاگۋچيدىڭ ەلىمىزگە ساپارى بارىسىندا «ورتالىق ازيا + جاپونيا» ديالوگى قۇرىلدى.
2006 جىلدىڭ تامىزىندا جاپونيانىڭ پرەمەر-مينيسترى د.كويدزۋمي العاش رەت قازاقستانعا رەسمي ساپار جاساپ, وندا ەكى ەلدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى, اسىرەسە ۋران ءوڭدەۋ باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ ەكى ەلدىڭ ءمۇددەسىنە ساي ەكەنى جانە جاپون كومپانيالارىنىڭ ەلىمىزگە تىكەلەي ينۆەستيتسيا سالۋعا قىزىقشىلىق تانىتىپ وتىرعانى اشىق ايتىلدى. ەلىنە ورالعان بەتتە د.كوۋيدزۋمي وتستاۆكاعا كەتكەنىمەن, كەلەسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ونىڭ باستاپ كەتكەن ءىسىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا جاپونيانىڭ ەكونوميكا, يندۋستريا جانە ساۋدا ءمينيسترى ا.اماريدىڭ قازاقستانعا ساپارى ۇيىمداستىرىلدى. ساپار بارىسىندا ەكى ەل كومپانيالارى اراسىندا ۋران سالاسىنداعى ماڭىزدى جوبالارعا قاتىستى جيىرمادان استام كەلىسىمشارتقا قول قويىلىپ, ەكى ەلدىڭ ەنەرگەتيكا باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىق دەڭگەيى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارتتى. سوندىقتان ەلباسىنىڭ 2008 جىلعى ماۋسىمداعى جاپونياعا كەزەكتى رەسمي ساپارى ساۋدا-ەكونوميكالىق تۇرعىدان الدىڭعى ساپارلارمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر وزگەشە بولدى. جاپون ۇكىمەتى قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق الىپ ەل اتاپ, ەلىمىزگە دەگەن كوزقاراسىن دامۋعا ارنالعان رەسمي كومەك باعدارلاماسى تۇرعىسىنان ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىك تۇرعىسىنا ءوزگەرتكەنى ايقىندالدى. ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناستارى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
2015 جىلدىڭ قازانىندا جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى س.ابە قازاقستانعا رەسمي ساپار جاسادى. جاپونيانىڭ الەمنىڭ دامۋشى مەملەكتتەرىمەن قارىم-قاتىناستارىنداعى باستى قۇرالى بولىپ سانالاتىن دامۋعا ارنالعان رەسمي كومەك باعدارلاماسى قازاقستانعا قاتىستى قولدانىلمايتىن جاڭا كەزەڭدە تاراپتار ءبىر-ءبىرىن ستراتەگيالىق ارىپتەس اتاپ, ەلىمىزدە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى, اسىرەسە اتوم سالاسىنداعى ءىرى جوبالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
ال ەندى ەلباسىنىڭ 2016 جىلدىڭ 6-9 قاراشاداعى جاپونياعا رەسمي ساپارى ءمانى جاعىنان دا, ساپاسى جاعىنان دا باسقا ساپارلارمەن سالىستىرعاندا جوعارى دارەجەدە بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرى اراسىندا العاش رەت ءبىزدىڭ ەلباسىعا جاپونيا پارلامەنتىندە ءسوز ءسويلەتىپ, قۇرمەت كورسەتكەن جاپون تاراپى قازاقستاننىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردا عانا ەمەس, حالىقارالىق ساحنادا دا ماڭىزدى ەل ەكەنىن اتادى. ەلباسىنى حيروسيما قالاسىنا شاقىرىپ, يادرولىق قارۋدى جويۋ مەن قارۋسىزدانۋ, اتوم قۋاتىن تەك بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ دەگەن سياقتى سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى ەسكەرىپ, ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندە جوعارى باعالايتىنىن ءبىلدىردى.
ەلباسىنىڭ 2016 جىلعى قاراشاداعى جاپونياعا رەسمي ساپارىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قول قويعان «ازيانىڭ وركەندەۋ عاسىرىنداعى كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك» دەپ اتالاتىن بىرلەسكەن مالىمدەمە دە, ونىڭ الدىندا 2015 جىلدىڭ قازانىندا وتكەن جاپونيا پرەمەر-مينيسترى س.ابەنىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبيكاسى مەن جاپونيا اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋ جانە كەڭەيتۋگە قاتىستى» ءبىرلەسكەن مالىمدەمە دە ەكى ەلدىڭ قاتىناستار تاريحىندا ءسوزسىز ماڭىزدى قۇجاتتار بولىپ قالادى.
جوعارىدا اتالعانداي, جاپون يمپەراتورىنىڭ قولىندا ساياسي بيلىك شوعىرلانباعان. الايدا يمپەراتور جاپون ەلىنىڭ ىشكى ساياساتىندا عانا ەمەس, سىرتقى ساياسات سالاسىندا دا وتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
ەلباسىنىڭ جاپونياعا ساپارلارى بارىسىندا ۇيىمداستىرىلعان يمپەراتور اكيحيتومەن كەزدەسۋلەرىنىڭ اراسىندا ەرەكشە بولعانى 2008 جىلعى كەزدەسۋ ەدى. ەلباسى يمپەراتوردى قازاقستاننىڭ ەڭ مارتەبەلى مەملەكەتتىك ناگراداسى بولىپ تابىلاتىن «التىن قىران» وردەنىمەن ماراپاتتاسا, يمپەراتور اكيحيتو ءوز كەزەگىندە ەلباسىن ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن جاپونيانىڭ جوعارى مەملەكەتتىك ناگراداسى – ۇلكەن لەنتاداعى حريزانتەما (باقىتگۇل) وردەنىمەن ماراپاتتادى.
وسى ورايدا يمپەراتور اكيحيتوعا قاتىستى ءوز باسىمنان وتكەن وقيعانى دا ايتىپ وتسەم دەيمىن. ءداستۇر بويىنشا يمپەراتور ەلدىڭ ساياسي باسشىلىعى مەن مادەنيەت, سپورت, قوعام قايراتكەرلەرىن جانە شەتەلدىك ديپلوماتتاردى جىلىنا ەكى رەت يمپەراتورلىق ساياباقتا وتەتىن ارنايى شاراعا شاقىرىپ تۇرادى. ادەتتە ونداي شارالارعا ەكى مىڭعا جۋىق ادام قاتىسادى جانە شارا بارىسىندا يمپەراتور جانۇياسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرىمەن بىرگە شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ الدىنان ءجۇرىپ وتەدى. اراسىندا بىرەر ساتكە عانا ايالداپ, بىرەۋگە قاراپ قىسقاشا عانا ءتىل قاتادى. كىمگە ءتىل قاتاتىنىن يمپەراتور ءۇيىنىڭ پروتوكول باسشىسى ءبىر اي بۇرىن انىقتايدى. يمپەراتور ءتىل قاتاتىن ادامنىڭ سانى بەس ادام عانا بولۋى ءتيىس جانە ولاردىڭ ومىراۋىنا الدىن-الا ميكروفون تاعىلىپ قويادى.
2009 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا وتكەن وسى يمپەراتورلىق شاراعا ەلىمىزدىڭ ەلشىلىگى اتىنان قاتىسۋ ماعان جۇكتەلىپ ەدى. الدىمىزدان ءوتىپ بارا جاتقان يمپەراتور ءبىر مەزەت مەنىڭ الدىمدا توقتاپ, ومىراۋىمداعى اتىم جازىلعان قاعازعا قاراپ, وزىنە ءتان بيازى ۇنمەن «قازاقستاننانسىز با؟» دەپ سۇرادى. «ءيا, قازاقستاننان كەلدىم» دەگەنىمە «جاپون ءتىلىن بىلەدى ەكەنسىز, قايدا وقىدىڭىز؟» دەپ سۇرادى. «كيوتو ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان ەدىم» دەگەنىمدە «سولاي ما, كيوتو دەگەن كەرەمەت قوي» دەپ جاۋاپ قايتاردى. كيوتو مىڭ جىل بويى جاپون يمپەراتورلارىنىڭ ءۇيى بولعان, ءاربىر جاپون ءۇشىن قاسيەتتى مەكەن. «كيوتودا وقىپ ەدىم» دەگەندى ادەيى ايتقانىم دا سوندىقتان ەدى.
جوعارىدا اتالعانداي, شارا بارىسىندا يمپەراتور ءتىل قاتاتىن بەس ادام ءبىر اي بۇرىن انىقتالىپ قويادى. البەتتە مەن ولاردىڭ اراسىندا جوق ەدىم. يمپەراتوردىڭ جاپونشا جازىلعان «قازاقستان» دەگەن جازۋعا كوزى ءتۇسىپ, پروتوكولدان تىس ماعان عانا ءتىل قاتقانى, بۇدان ءبىر جىلعا جۋىق قانا بۇرىن ءوتكەن ەلباسىمەن جىلى كەزدەسۋى يمپەراتوردىڭ ەسىنە تۇسكەنىنەن دەپ ۇقتىم ءوز باسىم.
يمپەراتور ەلباسىنىڭ يادرولىق قارۋدان ادا الەم قۇرۋعا باعىتتالعان باستامالارىن دا جوعارى باعالايدى. 2016 جىلعى قاراشاداعى سوڭعى كەزدەسۋ بارىسىندا ەلباسى يمپەراتورعا كەزىندە ەلىمىزدەگى يادرولىق قارۋ سىناقتارىنان ميلليوننان استام ادامنىڭ زارداپ شەككەنىن, الەمدە قازاقستان مەن جاپونيا سياقتى اتومنىڭ ازابىن كوپ كورگەن ەل جوق ەكەنىن ايتىپ, اتوم بومباسى تۇسكەن حيروسيماعا باراتىنىن جەتكىزگەندە ەلباسىنىڭ ايتقانىن يمپەراتور ۇيىپ تىڭدادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن سىبىردەن قازاقستانعا اۋدارىلعان جاپون تۇتقىندارىنا قازاق حالقىنىڭ جانى اشىپ, جىلى قاراعانىنا دا يمپەراتور ارنايى العىس ايتتى.
ەكى ەل ارىپتەستىگىنىڭ ستراتەگيالىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋى ن.نازارباەۆ پەن يمپەراتور اكيحيتونىڭ ارقاسىندا ەكەنى تاريحي اقيقات. ەكى ەل تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلاتىن وتىز جىلدىق بەيبىت ءداۋىر كەلەشەك ۇرپاققا امانات بولماق.
باتىرحان قۇرمانسەيىت,
جاپونتانۋشى
