بۇگىندە اسسامبلەيا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر, عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەس, قحا كافەدرالارى, قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى, انالار كەڭەستەرى, اسسامبلەيانىڭ جۋرناليستەر مەن ساراپشىلار كلۋبى, مەدياتورلار كەڭەستەرى, كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعى, رەسپۋبليكالىق «جاڭعىرۋ جولى» جاستار قوزعالىسى جانە كوپتەگەن قوعامدىق ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردىڭ باسىن بىرىكتىرۋشى الىپ قۇرىلىمعا اينالدى. ءىس جۇزىندە الەمدە بالاماسى جوق قوعامدىق ينستيتۋتقا قازىر وزگە ەلدەردىڭ ءتانتى بولىپ وتىرعانى راس.
وسى ارادا اسسامبلەيانىڭ قىزمەتى مەن مىندەتىنە كوز جۇگىرتكەن ادام قۇرىلىمنىڭ استارى تەرەڭدە جاتقاندىعىن سەزەدى. ماسەلەن, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى تۋ ەتكەن قازاق ەلىندە ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ, قوعامدا ەتنوسارالىق كەلىسىمدى جانە تولەرانتتىلىقتى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋدىڭ, ەل بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتقىزباي-اق تۇسىنەرى حاق.
وعان قوسا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەكسترەميزم مەن راديكاليزم كورىنىستەرىنە قارسى ارەكەت ەتۋگە, ازاماتتاردىڭ دەموكراتيا نورمالارىنا نەگىزدەلگەن ساياسي-قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا كومەك كورسەتە وتىرىپ, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ كۇش بىرىكتىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ەتنو- مادەني ورتالىقتاردىڭ, قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتەرى, تىلدەرى مەن داستۇرلەرىنىڭ وركەندەۋىن, ساقتالۋىن جانە دامۋىن باسشىلىققا الىپ كەلەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ءبىر شاڭىراق استىندا توپتاسقان 130-دان اسا ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرىن تەك تاتۋلىق پەن بىرلىككە ۇيىتىپ, ەرتەڭگە سەنىم مەن تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىرماسا, بەرەكە مەن بىرلىك تە بىزدەن اۋىلىن اۋلاق سالار ەدى.
حالقىمىز «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. ساياسي تۇراقتىلىق, ەكونوميكالىق ءوسىم, الەۋمەتتىك سالانىڭ بىرىزدىلىگى دە ءوز باستاۋىن بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتان الارى انىق.
تاعدىردىڭ تالايىمەن, تاريحتىڭ تولقىنى قازاق جەرىنە قونىس اۋدارعان وزگە ۇلت وكىلدەرىن وزەككە تەبۋ ءبىزدىڭ بولمىسىمىزعا جات دۇنيە. ولار – تۋعان جەرىنەن, ەلىنەن ىقتيارسىز, ەرىكسىز كوشىرىلگەن جۇرتتىڭ ۇرپاعى بولسا, بىزدەر – سول بوسقان حالىقتىڭ وكىلدەرىن دىنىنە, تىلىنە, ءتىپتى تۇسىنە قاراپ بولمەستەن, ءبىر جاپىراق نانىن بولىسكەن ۇلى حالىقتىڭ پەرزەنتىمىز.
قازاق جەرىنە العاشقى كوش سوناۋ ستولىپين زامانىندا باستاۋ الىپ, جيىرماسىنشى عاسىردا جاپپاي قونىستاندىرۋ كەڭەس وداعى ىدىراعانشا جۇرگەنى تاريحتان ءمالىم. وسى ۋاقىتتارى سولاقاي ساياساتتىڭ قۇرىعىنان قاشقان ءبىزدىڭ دە قانداستارىمىز تورتكۇل دۇنيەگە بوسىپ, اسان قايعىداي جەرۇيىق ىزدەپ سابىلدى. ەگەر بىرەر رەسمي ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتەر بولساق, تەك 1928-1936 جىلدار ارالىعىندا عانا قازاقستانعا رەسەي, ۋكراينا جانە بەلارۋس ەلىنەن شامامەن 360 مىڭداي ادام جەر اۋدارىلعان. ونىڭ بەر جاعىندا كۇشپەن قونىستاندىرىلعان پولياك, چەشەن-ينگۋش, قاراشايلاردى جانە باسقالارىن قوسا ەسەپتەيتىن بولساق, قازاقستانعا دەپورتاتسيالانعان حالىقتار گەوگرافياسى وتە كەڭ. بۇگىندە قازاق ەلىنەن پانا, سايا تاپقان سول ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى قازاقستاندى نەگىزگى وتانىم دەپ ەسەپتەيدى. ايداۋدا ءجۇرىپ تەمىر توردىڭ ىشىندە اۋىر جۇمىسقا جەگىلگەن ايەل, بالا-شاعاعا قۇرت لاقتىرىپ, وزەگى تالماۋىنا سەپتەسكەن قازاق بالالارىنىڭ ارەكەتى كوركەم فيلمدەرگە دە ارقاۋ بولىپ, كورگەن جاننىڭ كوز جاسىن مولدىرەتتى. بۇل كورىنىستىڭ ارتىندا حالقىمىزدىڭ مەيىربان مىنەزى, دوستىق پەيىلى, باۋىرمالدىعى انىق كورىنەدى.
راس, سول ناۋبەت جىلدارى حالقىمىزدىڭ دا شەكەسى شىلقىپ, بايلىعى اسىپ-تاسىپ تۇرماعان ەدى. قىرىق قۇراۋ ۇيلەرى كۇن مەن جەلدەن عانا پانا بولسا, سول ۋاقىتتارى تويىپ تاماق ءىشۋ كىم-كىمگە بولسا دا ارمان بولاتىن. بىراق قانىمىزعا سىڭگەن جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەت ءوز جۇرتىنان ۇدەرە كوشىرىلگەن حالىقتىڭ وكىلدەرىنە ناعىز دارقان دالامىزعا ءتان كەڭشىلىكتى كورسەتتى. قازاق جەرىندە 1 ملن 200 مىڭنان استام ادامعا ورىن تابىلدى.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ بىرقاتار قالالارىندا «قازاق ەلىنە مىڭ العىس» اتتى ەسكەرتكىشتەر بوي كوتەردى. ەلورداعا مۇنداي مونۋمەنتتى قاراعاندىلىقتار سىيعا تارتتى. وسى ايشىقتى بەلگىنىڭ اشىلۋ راسىمىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بۇل مونۋمەنت ءبىزدىڭ ەلگە كۇشتەپ كوشىرىلگەن حالىقتاردىڭ قاسىرەتتى ومىرىنەن سىر شەرتىپ, قازاقتاردىڭ دارقاندىعى مەن ادامگەرشىلىگىن, كوپۇلتتى قوعامىمىزدىڭ دوستىعى مەن بىرلىگىن بەينەلەيدى» دەگەن بولاتىن. بۇل – ناعىز تاريحي باعا. بۇگىندە قازاق ەلىن ءوزىنىڭ وتانى سانايتىن سول ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى كەڭ-بايتاق جەرىمىزدە انا ءتىلىن, ءتول مادەنيەتىن, ءدىنىن ۇشپاققا شىعارا وتىرىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنە دە جان-جاقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. «اشارشىلىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى» سىڭگەن ۇرپاق ءبىزدىڭ حالىقپەن بىتە قايناسىپ, قانداي دا ءبىر باستامالاردان, بىرلىككە ۇندەيتىن شارالاردان قالىس قالعان ەمەس.
«ىرىس الدى – ىنتىماق», دەيدى دانا حالقىمىز. تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىق ەلدەگى بارلىق ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ وزەگىنە اينالدى. تمد كەڭىستىگىندە دەربەس ەل اتانعان جاڭا مەملەكەتتەردىڭ بىرقاتارى وسى تاريحي فاكتورلاردى ەسەپكە الماعاندىقتان, وق اتىلىپ, بەرەكەسى قاشقاندىعى بەلگىلى. ال قازاق ەلىنىڭ كوك اسپانى اشىق ءارى قايعى-قاسىرەتتىڭ بۇلتىنان تازا بولىپ قالا بەرمەك. قازىر سول ناۋبەت جىلدارىنداعى بوسقىنشىلىققا ۇشىراعان بۋىننىڭ بەت-ءجۇزى بىزدەن وزگە ۇرپاقتارى قازاق تىلىندە سويلەپ, قازاقشا ءان ايتقان ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءساتىمەن بولعاندىعىنا كوز جەتكىزەسىز. ءتىپتى قازاق وتباسىلارىنىڭ تاربيەسىندە بولىپ, قازاق تىلىنەن ءنار العان ۇرپاقتىڭ بىرقاتارى كەڭەس وداعى ىدىراعان جىلدارى تاريحي وتاندارىنا ورالعانىمەن, كوپشىلىگى قازاقى بولمىستى, مىنەزدى, قوناقجايلىلىقتى اڭساپ قايتا ورالعانى جايلى دەرەكتەر وتە كوپ. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىر شاڭىراق استىندا, ءبىر ءۇيدىڭ بالالارىنداي بوپ كەتكەن كوپ ۇلىستىڭ بالالارى ەرتەڭىن قازاقستانمەن بايلانىستىرىپ, بولاشاققا زور ۇمىتپەن قارايتىن دارەجەگە جەتتى.
سايىپ كەلگەندە, وسى دەرەكتەرگە قاراپ-اق, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەڭ الدىمەن وسى جەردىڭ, وسى ەلدىڭ يەسى – قازاق حالقىنا قاجەت ەكەندىگىن ۇعىنۋعا بولادى.
قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە مەن جاستارمەن جۇمىس ىستەۋ باعىتىن تاڭدادىم. ونىڭ اياسىندا, «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» شەڭبەرىندەگى 11 ارنايى جوبانىڭ كوپشىلىگىنە قاتىستىم. ولاردىڭ ءبىرقاتارىن تارقاتىپ ايتار بولسام, الماتىدا وتكەن «جاڭا تولقىن «100+» رەسپۋبليكالىق جاستار فورۋمى, ماركەتينگ ستراتەگيالارى بويىنشا ترەنينگتەر مەن وقىتۋ باعدارلامالارى كەشەنى, «100 جاڭا ەسىم: تابىستى بولۋدىڭ كىلتى» جازعى مەكتەبى, «مەنىڭ جەتىستىكتەرىمنىڭ تاريحى – ەلىمنىڭ جەتىستىكتەر تاريحى» اتتى شىعارماشىلىق كەزدەسۋلەرى وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى.
سونداي-اق «التىن قىران» قورى بىرقاتار جاستار ستارتاپتارىنا, ونىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تىرەك-قيمىل قوزعالىسى بۇزىلعان جاندارعا اۆتومەكتەپ اشۋعا ارنالعان «راۆنايا دوروگا» جوباسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ ولارعا قولمەن باسقارىلاتىن اۆتوكولىك سىيلادى. قحا عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم يدەيالارىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان جانە ەتنو-جۋرناليستيكا سالاسىنداعى «شاڭىراق» بايقاۋلارىنا دەمەۋشىلىك كورسەتىپ, اسسامبلەيا اتىنان ارناۋلى جۇلدەلەر تاعايىندادىق.
مەن ءوز باسىم قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە وتكەن جىلداعى جۇمىسىمنىڭ وسىناۋ بىرەگەي ينستيتۋتتىڭ تىرشىلىگىنە ارنالعاندىعىن, قحا قىزمەتى جونىندە كەڭىرەك بىلگەندىگىمدى, كوپتەگەن ءىس-شارالارعا قاتىسقاندىعىمدى, ونىڭ ىشىندە «جاڭعىرۋ جولى» قوزعالىسىنىڭ اياسىندا جاستارمەن وتكەن كەزدەسۋلەردى وتە جوعارى باعالايمىن. ايتپاقشى, «جاڭعىرۋ جولى» قوزعالىسىنىڭ قۇرىلۋى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنا جاستاردىڭ شىنايى قولداۋ ءبىلدىرۋىنىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى.
يسلامبەك سالجانوۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
