كوپەتنوستى قازاقستان ءۇشىن تۇراقتىلىقتى, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى مىندەتى بولدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاننىڭ ەتنوستىق جانە ءدىني قاقتىعىستار سالدارىنان ىدىراپ كەتۋى ءمۇمكىن دەگەن بولجامدار ايتقانىن كوپشىلىك ۇمىتا قويعان جوق. زبيگنەۆ بجەزينسكي ءوزىنىڭ « ۇلى شاحمات تاقتاسى» كىتابىندا قازاقستاندى «ەۋرازيالىق بالكاندار», ياعني, ەتنوكونفەسسيالىق ساياسي قاقتىعىستار سالدارىنان تاس-تالقان بولىپ ءبولىنۋى مۇمكىن ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتقىزعان ەدى. بىراق بۇل پەسسيميستىك بولجامدار ورىندالعان جوق.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى حالىقتىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالدى. بۇل ساياساتتىڭ ومىردە ىسكە اسىرىلۋى قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق مودەلىندە كورىنىس تاۋىپ, ول حالىقارالىق تۇرعىدان مويىندالدى. ونىڭ بىرقاتار ايرىقشا ەرەكشەلىكتەرىن اتاپ كورسەتكەن ءجون.
بىرىنشىدەن, قر كونستيتۋتسياسىندا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستار سالاسىن تولىقتاي رەتتەيتىن نورمالار بار. ول «ءبىز, قازاقستان حالقى» دەگەن سوزدەردەن باستالادى, بۇل اۋەل باستان-اق ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ ورتاقتىعى يدەياسىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن جازىلعان. بۇل رەتتە بىزدە از ۇلتتار ۇعىمى قولدانىلمايدى. ءبىز بىرگەمىز, ءبىرتۇتاسپىز جانە ۇلكەن ۇلت نەمەسە كىشى ۇلت دەپ بولىنبەيمىز.
نەگىزگى زاڭنىڭ 1-بابىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىنىڭ ءبىرى «قوعامدىق كەلىسىم» دەپ جاريا ەتىلدى. بارلىق ازاماتتاردىڭ, ولاردىڭ ۇلتىنىڭ قانداي ەكەنىنە قاراماستان, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ تەڭدىگى بەكىتىلگەن.
قر كونستيتۋتسياسىنىڭ 39-بابىندا, 2-تارماقتا «ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتى بۇزاتىن كەز كەلگەن ارەكەت كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلادى» دەلىنگەن.
ەكىنشىدەن, مەملەكەت ۇلتتىق ساياساتتىڭ ويلاستىرىلعان ستراتەگياسىن ىسكە اسىرا وتىرىپ, دايەكتى تۇردە ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى. بۇعان مىنا فاكتىلەر دالەل بولادى: تاۋەلسىزدىكتىڭ 26 جىلى ىشىندە تەك قحا قىزمەتىنە قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا كونستيتۋتسياعا, «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭعا ەكى رەت ءتۇزەتۋلەر قابىلداندى. پرەزيدەنتتىڭ 10-نان استام جارلىعى شىقتى. قحا-نىڭ ورتا مەرزىمدى كەزەڭگە ارنالعان (2011 جىلعا دەيىن) ستراتەگياسى ىسكە اسىرىلدى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى.
بۇدان باسقا, مەملەكەتتىك بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى, «ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن جەتىلدىرۋدىڭ 2006-2008 جىلعا ارنالعان باعدارلاماسى», باسقا دا قۇجاتتار ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلدى. ياعني, ەتنوسارالىق كەلىسىم ماسەلەلەرى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ باستى نازارىندا. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەڭ تەڭدەستىرىلگەن جانە ءتيىمدى جۇيەلەرىنىڭ بىرىنە يە بولدى. ول ەلباسى بەلگىلەگەن كەلەسى نەگىزگى قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن:
ۇشىنشىدەن, ەلباسىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ەتنوستىق جانە ءدىني قاتىستىلىعىنا قاراماستان, ازاماتتىق تەڭ قۇقىقتىلىقتىڭ ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەرى قۇرىلىپ, دايەكتىلىكپەن جەتىلدىرىلۋدە.
نەگىزگى ينستيتۋت – 1995 جىلى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان رەتىندە قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. ونى قۇرۋ يدەياسىن ەلباسى ن.نازارباەۆ 1992 جىلى وتكىزىلگەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ I فورۋمىندا جاريا ەتكەن بولاتىن. 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما اسسامبلەيانى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى بار مەكەمە رەتىندە بەكىتتى. اسسامبلەياعا كەپىلدى تۇردە پارلامەنتتىك وكىلدىك قامتاماسىز ەتىلدى, ال ول سايلايتىن ءماجىلىستىڭ 9 دەپۋتاتى قازاقستاننىڭ ەتنوستىق توپتارى مۇددەلەرىنىڭ بارلىق جيىنتىعىن قۇرادى. ءماجىلىستىڭ قازىرگى شاقىرىلىمىندا 31 ادامنان تۇراتىن قحا دەپۋتاتتىق توبى جۇمىس ىستەيدى, وعان پارلامەنتتەگى بارلىق پارتيالاردىڭ وكىلدەرى كىرەدى. وبلىستىق ءماسليحاتتاردا دا وسىنداي توپتار قۇرىلعان.
2008 جىلعى قازاندا «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, ول ونىڭ قىزمەتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋدى, ورتالىقتاعى جانە وڭىرلەردەگى ينستيتۋتسيونالدىق ۆەرتيكال بىرلىگىن قامتاماسىز ەتتى.
اسسامبلەيا قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ جانە قوعامدىق كەلىسىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتىن ىسكە اسىرۋ تەتىگى رەتىندە ارەكەت ەتەدى, بۇل – ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ديالوگتىق الاڭى. ونىڭ قىزمەتى قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىككە قاتىستى كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ تولىق, تابىستى جانە ءسوزسىز ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
بۇگىندە اسسامبلەيا قامقورلىعىمەن 1025 ەتنومادەني بىرلەستىك (ەمب) جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە 28-ءى رەسپۋبليكالىق ءمارتەبەگە يە. ەمب اكتيۆى – 348 مىڭ ادام. ەلىمىزدە 40 دوستىق ءۇيى, ال الماتى قالاسىندا – رەسپۋبليكالىق دوستىق ءۇيى اسسامبلەيانىڭ كوپفۋنكتسيونالدى رەسۋرستىق ورتالىعى رەتىندە جۇمىس ءىستەيدى. 2009 جىلى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قحا عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسى (قحا عسك) قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىندا 52 عالىم, زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارى مەن قوعام قايراتكەرلەرى بار. بارلىق وڭىرلەردە عىلىمي-ساراپتامالىق توپتار قۇرىلىپ, ولاردىڭ قىزمەتىنە 300 عالىم مەن ساراپشىلار تارتىلعان. بۇل توپتار ءۇشىن وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارى عىلىمي بازالار بولىپ تابىلادى.
قحا عسك-ءنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە ءبىلىم بەرۋ بازاسى – پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى, وندا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلعان.
بارلىق وڭىرلەردە اسسامبلەيانىڭ قامقورلىعىمەن وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيلەردە, سونداي-اق ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ۇجىمدارىندا 3014 قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسى جانە 1753 انالار كەڭەسى قۇرىلعان. ولار جەرگىلىكتى جەرلەردە, حالىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە, سونىڭ ىشىندە قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ سالاسىندا بەلسەندى قاتىسادى.
قحا قىزمەتىنىڭ ءبىر باعىتى – قوعامدىق كەلىسىم سالاسىندا مەدياتسيانى دامىتۋ. ينكليۋزيۆتى جەلىگە 1 رەسپۋبليكالىق جانە 32 وڭىرلىك كەڭەس, سونداي-اق 628 مەدياتسيا كابينەتى كىرەدى. قحا مەدياتورلارىنىڭ سانى – 863.
اسسامبلەيا قايىرىمدىلىقتىڭ دامۋىنا جاردەمدەسەدى. جىل سايىن قايىرىمدىلىق ۇيىمدارى مەن دونورلارىنىڭ جالپى رەسپۋبليكالىق ناۋقانى مەن «قايىرىمدىلىق كەرۋەنى» فورۋمى وتكىزىلەدى. 2018 جىلى تۇتاستاي العاندا ەل بويىنشا 17 مىڭنان استام قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارى بولىپ ءوتتى, 400 مىڭنان استام ادامعا جالپى سوماسى 10,4 ملرد تەڭگەگە تەڭ بولاتىن كومەك جاسالدى.
2017 جىلى مەتسەناتتىق جانە قايىرىمدىلىق قىزمەتىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن «جومارت جان» توسبەلگىسى تاعايىندالدى. 2017-2018 جىلداردا بۇل توسبەلگى 78 مەتسەناتقا تابىس ەتىلدى.
2011 جىلى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كاسىپكەرلەرىنىڭ قاۋىمداستىعى» قۇرىلعان بولاتىن. ونىڭ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە وكىلدىكتەرى بار. قاۋىمداستىقتىڭ قىزمەتى بيزنەس-جوبالاردى قولداۋعا, يننوۆاتسيالاردى, جاڭا تەحنولوگيالاردى, ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا جانە ەنگىزۋگە, كاسىپكەرلىك توپتاردى شوعىرلاندىرۋعا باعىتتالعان.
2017 جىلدان باستاپ اسسامبلەيانىڭ جاڭارتىلعان كوپفۋنكتسيونالدى assembly.kz ۆەب-پورتالى ىسكە قوسىلدى.
بەسىنشىدەن, ەتنوستاردىڭ مادەنيەتىن, تىلدەرى مەن داستۇرلەرىن دامىتۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىك جاسالعان.
ۇلتتىق تەاترلار: ۇيعىر, كورەي, نەمىس, وزبەك تەاترلارى تابىستى ەڭبەك ەتۋدە. العاشقى ۇشەۋى 2017 جىلى «اكادەميالىق» دەگەن مارتەبەگە يە بولدى.
قازاقستاندىق ەتنوستاردىڭ مادەنيەتىن, داستۇرلەرى مەن تىلدەرىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس بولىنەدى.
وسىلايشا, قازاقستاندا ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى ساياسي-قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق-باسقارۋشىلىق جۇيەسى قالىپتاستى.
بۇگىندە ەلدەگى ەتنوسارالىق قاتىناستار تۇراقتى. الەۋمەتتىك مونيتورينگ دەرەكتەرى بويىنشا, رەسپوندەنتتەردىڭ 93%-عا جۋىعى ءوزارا دوستىقتى قولايلى ءجانە تىنىش دەپ باعالايدى, وسى سالاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى قولداۋ دەڭگەيى دە شامامەن 93%. رەسپوندەنتتەردىڭ 97,0%-ى ءوزىنىڭ ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنا جاتاتىنىن ماقتانىشپەن ايتادى. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا قوعامدىق سانانى, الەۋمەتتىك ساياساتتى جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىن كورسەتەتىن قحا دامۋىنىڭ جاڭارتىلعان تۇجىرىمداماسى (2025 جىلعا دەيىن) قابىلداندى. الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق جانە ەتنوسارالىق سالالارداعى عىلىمي جۇمىستاردىڭ 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان جيىنتىق جوسپارى دايىندالدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وڭىرلىك اسسامبلەيالارى ءۇشىن ۇلگىلىك مودەل رەتىندە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن دامىتۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى مەن پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا اعارتۋشىلىق جوبا ءازىرلەندى. قحا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 2018 جىلى بارلىق التى جوبا بويىنشا 770-تەن استام ءىس-شارا وتكىزىلدى. اسسامبلەيا «قازاقتانۋ» ءمادەني-اعارتۋشىلىق جوباسى, « ۇلى دالا ەلىنىڭ كيەلى مۇراسى» تاريحي-ەكولوگيالىق جوباسى سياقتى ءوز جوبالارى مەن اكتسيالارىن دا وتكىزەدى.
سونىمەن قاتار ەتنوستىق ورتادا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جانە ەتنوستاردىڭ تاريحي وتاندارىمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى پايدالانۋعا باسا نازار اۋدارۋدىڭ ماڭىزى زور.
ەكىنشىدەن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ جانە وسى پروتسەسكە بارلىق قازاقستاندىق ەتنوستاردى تارتۋ پروتسەستەرىنىڭ درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە «قازاقتانۋ», «مامىلە», «مىڭ بالا» سياقتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەلدەگى مادەني-تىلدىك ورتانى ودان ءارى ۇيلەستىرۋدى, ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ, ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
رۋحاني-مادەني ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى – تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ بارلىق ەتنوستاردى بىرىكتىرۋشى بىرلىك نەگىزدەرى, ءبىزدىڭ دۇنيەتانىمىمىزدىڭ, حالىقتىڭ وتكەنى, قازىرگى كۇنى جانە بولاشاعىنىڭ ىرگەلى نەگىزى بولىپ تابىلادى.
ۇشىنشىدەن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى XXI عاسىردا ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ جانە ونى ەل ازاماتتارىنىڭ ءاربىر جاڭا بۋىنىندا مولايتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالادى. جاھاندانۋ جاعدايىندا بۇل ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ شارتتارىنىڭ ءبىرى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك فاكتورى بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, الدىمىزدا قوعامدا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدە, جان-جاقتى جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىندە اسسامبلەيانىڭ ءرولىن ودان ءارى كۇشەيتۋ بويىنشا جۇمىستار, سونداي-اق قازاقستاندىق قوعامدى رۋحاني جاڭارتۋعا بەلسەندى قاتىسۋ ءمىندەتى تۇر.
حالىق اسسامبلەياسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە باستاماسى بويىنشا قۇرىلعان بىرىكتىرۋ مەن ىقپالداستىقتىڭ بىرەگەي ينستيتۋتى جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى. ول ءاۋ باستا-اق قوعامدىق ءومىرمەن استاسا ءورىلىپ, جوعارى پوزيتسياعا يە بولدى. الدىڭعى سەسسيادا سويلەگەن سوزىندە ەلباسىنىڭ اسسامبلەيا ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ شىنايى ساقتاۋشىسىنا اينالعانىن اتاپ ءوتۋى كەزدەيسوق بولماسا كەرەك!
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
