ەكونوميكا • 26 ءساۋىر، 2019

نەسىبەنىڭ نەگىزى كوكتەمدە قالانادى

820 رەت كورسەتىلدى

بىلتىرعى جولداۋىندا ەلباسى ەلدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى جارىم ەسەگە ارتتىرۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسىعان ساي، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 2018 جىلدان باستاپ تۇقىم شارۋاشىلىعىنا دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى قولعا العان ەدى.

بۇل ساياساتتىڭ ءمانى مىناعان سايادى: بۇدان بىلاي كەز كەلگەن ديقان كوكتەمگە قاراي تۇقىم شارۋاشىلىعىنا كەلىپ، ءوزىنىڭ ەگىس القابىنا ساپالى تۇقىمدى تەگىن الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. البەتتە، سۋتەگىن دۇنيەنىڭ بولمايتىنى راس. جاڭاعى تەگىن بەرىلگەن تۇقىمنىڭ قۇنىن مەملەكەت وڭىرلەردىڭ بيۋدجەتى ەسەبىنەن تىكەلەي تولەپ بەرەدى. ال شارۋا بولسا، كۇزدە استىعىن جيناپ العان سوڭ، تۇقىمنىڭ 30% قۇنىن الەۋمەتتىك قورعا قايتارادى.

ايتا كەتەتىن جايت، بۇل ءتاسىل بويىنشا ءبىرىنشى رەپرودۋكتسيالى تۇقىمدى الۋعا بولادى. ول ءۇشىن تونناسىنا 80 مىڭ تەڭگە دەگەن باعا ورناتىلعان. ەگەر ديقان ەليتالىق تۇقىم العىسى كەلسە، وندا باعا ايىرماسىن تۇقىم شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي تولەۋى ءتيىس. ياعني، ەليتالىق تۇقىمنىڭ تونناسى 100 مىڭ تەڭگە تۇرسا، ونىڭ 80 مىڭ تەڭگەسىن مەملەكەت جابادى دا، قالعان 20 مىڭ تەڭگە ايىرماسىن ديقان ءوز قالتاسىنان تولەيدى.

قازىرگى تاڭدا قاراعاندى وبلىسىندا ەكى ەليتالىق تۇقىم شارۋا­شى­لىعى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ءبىرى نۇرا اۋدانىن­داعى «شاحتەرسكوە» جشس بولسا، ەكىنشىسى – بۇقار جىراۋ اۋدا­نىن­­دا­عى ا.حريستەنكو اتىنداعى قاراعان­دى اۋىل شارۋا­شىلىعى ءتاجى­ريبە ستانساسى. 

بۇل جەردە قاراعاندىلىق ديقاندار تۇقىمدى تەك وسى شارۋ­اشىلىقتاردان السىن دەگەن شەك­تەۋ جوق. مىسالى، شار­ۋالار ءوزى قالاعان تۇقىم­دى ەلى­مىز­دىڭ كەز كەلگەن وڭىرىنەن ساتىپ الۋعا قۇ­­قى­لى. ءتىپ­تى، شەتەلدىك سەلەكتسيا تۇقىمىن تاڭ­­داسا دا ەرىك وزدەرىندە. تەك ول اتتەستاتسيا­دان ءوت­كەن قا­زاق­­ستاندىق تاۋار وتكىزۋشى بولسا جەتكىلىكتى.
ديقاندار ءۇشىن جىلدىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى بار. بۇل مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا قاتىستى. جاڭا ءتارتىپ بويىنشا وسى جىلدان باستاپ مينەرالدىق تىڭايتقىشتار الۋ­عا ارنالعان سۋبسيديانىڭ 50% ءمول­شەرى القاپتارىنىڭ اگروحي­ميا­­لىق كارتوگرامماسى بار شارۋا­­شى­لىقتارعا عانا بەرىلەدى. اگرو­حي­ميالىق كارتوگراممانىڭ پايداسى سول، توپىراققا جاسالعان ساراپتاما نەگىزىندە جەردىڭ قۇنارلى بولۋى ءۇشىن نە قاجەت ەكەندىگىن تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ وتىرادى. بۇل جەردە ءبىر ەسكەرەتىن جايت، اتالعان كارتوگرامما شارۋاشىلىقتاردىڭ كوبىندە بولعانىمەن، ءبىرا­زىندا ءالى كۇنگە دەيىن جوق. سول سەبەپتى، اتالعان نورمانى ەنگىزۋ تاعى ءبىر جىلعا شەگەرىلگەن. 

قاراعاندى وبلىسىندا بيىلعى ەگىس ناۋقانى 10 مامىردان باستالادى دەپ جوسپارلانعان. بۇل تۋرالى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قار­ماسىنىڭ باسشىسى ساعىنجان اپاقاشوۆ ءمالىم­دەدى. رەسمي مالىمەت بويىنشا، ەگىستىككە 17 مىڭ­ن­ان استام اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى شىق­پاقشى. ونىڭ ىشىندە 11 مىڭنان استام تراكتور، 167 زاماناۋي ەگىس كەشەنى، 6 200 تۇقىمسەپكىش بار.

وسى جىلدان باستاپ وسىمدىك وسىرۋشىلەر دە تۇقىمداردى نورما بويىنشا تولەمسىز الادى. ال ولاردىڭ قۇنى ەليتالىق تۇقىم شارۋا­شى­لىق­تارىنا سۋبسيديا ەسەبىنەن وتەلەدى. بۇل ماقساتقا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 473 ملن تەڭگە بولىنگەن. كۇزدە ەگىن جيناعاننان كەيىن ءبىرىن­شى رەپرودۋكتسيالى تۇقىمنىڭ 30% قۇنىن شارۋا­شىلىقتار «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق مامانداندىرىلعان ۇيىمىنا قايتارادى.

«اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» فيليالى­نىڭ اقپاراتى بويىنشا، كوكتەمگى ەگىس جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن استىق ەگەتىن ءۇش اۋداننىڭ، اتاپ ايتقاندا نۇرا، وساكاروۆ جانە بۇقار جىراۋ اۋداندارىنىڭ 22 شارۋاشىلىعى جىلدىق مولشەرلەمەسى 5،5% قۇرايتىن 713 ملن تەڭگە سوماسىندا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە العان.
ەگىستىك القاپتارىنىڭ بۇلايشا ۇلعايىپ جاتقانىن بىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى: بىلتىر ءداندى-داقىلدارعا دەگەن الەمدىك باعا كۇرت ءوستى دە، ديقاندار جىلدىڭ باسىندا ءتاپ-ءتاۋىر تابىسقا قول جەتكىزدى. ياعني، بيىل وبلىستىڭ جەر ەمگەن شارۋالارى ءداندى-داقىلدار ىشىندە، اسىرەسە بيداي مەن ارپانى مولىنان سەبۋگە ىنتالى بولىپ وتىر.
وسى جىلدان باستاپ «قازاگرو­-

قار­جى» اق ارقىلى ليزينگكە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ جۇيەسى بارىنشا قولجەتىمدى بولادى. مەملەكەت شارۋاشىلىق ءۇشىن باستاپقى جارنانى سۋبسيديا تۇرىندە، قارجى ينستيتۋتىنىڭ ارنايى شوتىنا اقشا اۋدارۋ ارقىلى تولەيدى.

بيىل وبلىستا 969 مىڭ گەكتار جەرگە ءدان ءسىڭى­رىل­مەكشى. بۇل وتكەن جىلعىمەن سالىس­تىرعاندا ەگىس القابى 57 مىڭ گەكتارعا ۇلعايادى دەگەن ءسوز. اتال­عان وزگەرىس، اسىرەسە، وبلىستىڭ بۇقار جىراۋ، نۇرا جانە وساكاروۆ سىندى استىق­تى اۋداندارىندا بارىنشا كورىنىس تاپتى. مىسا­لى، بۇ­قار جىراۋ اۋدانىندا ەگىستىك 15،1 مىڭ گا ار­تسا، نۇرا اۋدانىندا 17،1 مىڭ گا، ال وسا­كاروۆ اۋدانىندا ول 15،3 مىڭ گەكتاردى قۇرادى.

نەگىزى، وبلىستا ەگىس ناۋقانى بيىل­عى كوزدەلگەن مەجەدەن ءبىر اپتاداي كەيىن باستالاتىن. بىراق عىلىمي نەگىز­دەمەگە سۇيەنىپ، بيىل ءدان ءسىڭىرۋدى ەرتە باستاۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. ويتكەنى اۋا رايىن بولجاۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، جىل سايىنعى كورسەتكىشتەر كوكتەمنىڭ ەرتە كەلىپ، كۇزدىڭ دە مەزگىلىنەن بۇرىن تۇسە باستاۋعا بەت بۇرعانىن راستاپ وتىر. ياعني، ەرتە سەپسەڭىز، كۇزدىڭ سۋىعى­نا شال­دىقپاي، ەگىنىڭدى كۇن جىلىدا ورىپ الاسىز.

وسى ورايدا عالىمدار ءداندى-داقىل­داردىڭ ەرتە پىسەتىن سۇرىپتارىنا با­سىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. مىسالى، «قاراعاندى 22»، «قارابالىق 90»، «سەكە» سىندى سۇرىپتار تامىز ايىنىڭ وزىندە ءپىسىپ جەتىلەدى ەكەن. سولايى سولاي عوي... دەگەنمەن، ا.حريستەنكو اتىنداعى قاراعاندى اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبەلىك ستانساسىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان قالىموۆ بۇل ءىس ءارى قاراي تەرەڭ رەفورمالاۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايتادى. ماسەلەن، سەلەكتسيونەر-عالىم­دار قازىرگى ۋاقىتتا مۇلدەم كەرەكسىز بولىپ قالعان. ولارعا مەملەكەت تارا­پىنان تاپ­سىرىس تا بەرىلمەيتىن كورىنەدى، گرانتتار دا بولىنبەيدى ەكەن. «سەلەكتسيا دەگەنىڭىز – زور ەڭبەك! ءاربىر سۇرىپتى ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن قانشاما جىلدار كەتەدى دەسەڭىزشى؟!»، دەيدى ب.قالىموۆ. 

تاعى ءبىر ماسەلە – اتالعان ءتاجىري­بەلىك ستان­ساعا تۇقىم تازارتاتىن زاماناۋي جەلى مەن زەرتحانا كەرەك. ال مۇنداي قىمبات ءارى وتە قاجەت دۇنيە ازىرگە وبلىستا جوق. ماسەلەن، جەلىنىڭ قۇنى شامامەن 250 ملن تەڭگە بولسا، زەرتحانا 10 ملن تەڭگە تۇرادى.

بيىل قاراعاندى وبلىسى ءۇشىن دالا جۇمىس­تارىنا ارنالىپ 18 مىڭ توننا ارزانداتىلعان جاعار ماي ءبولىندى. بۇل ەكى وپەراتور ارقىلى بوساتىلاتىن بولادى. بىرىندە ءليترى 171 تەڭگە بولسا، ەكىنشىسىندە باعا ورتالىقتان قاشىق ورنا­لاس­قانىنا بايلانىستى 172 تەڭگە دەپ بەلگىلەنگەن. دەگەنمەن، مۇنىڭ ءوزى شارۋالار ءۇشىن اجەپتاۋىر قولداۋ بولاتىن ءتۇرى بار. نەگە دەسەڭىز، قازىر كوممەرتسيالىق جانار-جاعار ماي ستانسالارىندا ديزەل وتىنىنىڭ ءبىر ءليترى 195 تەڭگە تۇرادى. 

جۋىردا مەملەكەتتىك ورگاندار، قار­جى ينستيتۋتتارى مەن اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ قاتى­سۋى­مەن وتكەن جيىندا قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك شايداروۆ كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا ازىرلىك كەستە بويىنشا ءجۇرىپ جاتقانىن، تۇقىم مەن جانار-جاعار مايدى قارجى­لاندىرۋ، ەگىنشى قاۋىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنىڭ تولىق شەشىلگەنىن مالىمدەگەن بولاتىن. ياعني، سوقا-سايمانىن سايلاپ العان قاراعاندىلىق ديقاندار ەرتەڭگى نەسىبە-ريزىقتىڭ نەگىزىن قالايتىن ەگىس ناۋقانىن اسىعا كۇتىپ وتىر.

قاراعاندى وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار