- زاۋرەش حاميتقىزى, كەز كەلگەن سايلاۋدىڭ اشىق تا, ەركىن, دەموكراتيالىق ءارى ءمولدىر ءوتۋى ونى باقىلايتىن شەت ەلدىك بايقاۋشىلاردىڭ ساپاسى مەن سانىنا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. اڭگىمەمىزدى وسى بايقاۋشىلاردان باستاساق.
- يا ءوزىڭىز ايتقانداي, ەلىمىزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىن سايلاۋى بەكىتىلگەن سوڭ, قازىر وعان كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەرى دە ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى بىرقاتار شەت مەملەكەتتەردىڭ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلارى بۇل سايلاۋعا قاتىسۋعا نيەت ءبىلدىردى. قازىرگى كەزەڭدە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بەرىك ءماجيت ۇلى يماشەۆتىڭ اتىنان 25 شەت مەملەكەتتەردىڭ ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىنا شاقىرتۋ جىبەرىلدى. ماسەلەن, ولاردىڭ ىشىندە ازەربايجان, ارمەنيا, گرۋزيا, ءۇندىستان, كورەيا, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان, تۇركىمەنستان, وزبەكستان, ۋكراينا, مالازيا بار. سونىمەن قاتار, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ىشىندە رۋمىنيا, بولگاريا, لاتۆيا, ليتۆا, مولدوۆا جانە ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىز وتە جاقىن ەل تۇركيا, وعان قوسا فيليپپين, يندونەزيا جانە ت.ب. مەملەكەتتەر بار. قازىرگى ۋاقىتتا ەكى مەملەكەتتەن حات كەلىپ ءتۇستى. ونىڭ ءبىرى – ۋكراينا. ولاردىڭ وتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنان جىبەرىلگەن وكىلدەرى سايلاۋعا قاتىساتىن بولادى. سول سياقتى قاتىسۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق ەلدەر دە بىردەن حاباردار ەتەدى. ماسەلەن, يوردانيا ەلى قاراجاتقا بايلانىستى قاتىسا المايتىنىن ءبىلدىردى.
- حالىقارالىق ۇيىمدارعا شاقىرتۋلاردى كىم جىبەرەدى؟
- ال ەندى حالىقارالىق ۇيىمدارعا كەلەتىن بولساق, ولارعا شاقىرتۋلار ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اتىنان جىبەرىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى ون ۇيىمعا شاقىرتۋ جىبەرىلدى. ونىڭ ىشىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى بيۋروسى (ەقىۇ/ديقب), ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (ەقىۇ پا), ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (ەكپا), تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ اتقارۋشى كوميتەتى (تمد اك), تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى (تمد پا), ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (ۇقشۇ پا), شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (تمىك) جانە تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى بار.
- بۇل دايىندىقتارعا بايلانىستى قازىرگى كۇنى ناقتى اتقارىلىپ جاتقان ىستەر بار ما؟
- ارينە, اتقارىلىپ جاتقان ناقتى ىستەر كوپ. سونىڭ ىشىندە اتاپ ايتار بولسام, ءبىز 16 ءساۋىر كۇنى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىندا ەقىۇ/ديقب باعالاعان قاجەتتىلىكتەر بويىنشا كەزدەسۋ وتكىزدىك. سوعان بايلانىستى ولاردىڭ الدىن الا ەسەبىن دە الدىق. ول ەسەپتە ءبىزدىڭ سايلاۋدى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان, زاڭدى قاراستىرىلعان دايىندىقتارىمىز قالاي, قانداي دەڭگەيدە ءوتىپ جاتقانى تۋرالى جازىلعان. ولاردىڭ بايقاۋى بويىنشا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قىزمەتى ارقىلى قازىرگى كۇنى قانداي قاجەتتى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, سوعان ساي نەندەي ماڭىزدى سۇراقتاردىڭ جاۋابى ءتيىستى شەشىمىن تاۋىپ, قانداي زاڭدىلىقتار ورنىعىپ, وزگە دە زاڭدى ءىس-ارەكەتتەردىڭ اتقارىلىپ جاتقانى ايتىلعان. ءسويتىپ وسى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى باعالاپ, بۇل سايلاۋعا ەقىۇ/ديقب ميسسياسى قاتىسۋعا ءتيىس دەگەن شەشىمگە كەلدى. ونىڭ ۇستىنە ولار الداعى مامىر ايىنىڭ باسىندا 24 ۇزاق مەرزىمدى بايقاۋشىلارىن جىبەرۋگە شەشىم قابىلدادى. سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنىڭ سايلاۋى وتەتىن كۇنىنە تاياۋ 300 بايقاۋشىنى جىبەرۋدى دە كوزدەپ وتىر. ال ەندى سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, 2015 جىلى 26 ساۋىردە وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە سايلاۋدا ۇزاق مەرزىمگە كەلگەن 291 بايقاۋشى قاتىسقان ەكەن.
تمد بايقاۋشىلار ميسسياسى بۇل جولى 400 بايقاۋشى جىبەرەمىز دەپ جوسپارلاپ وتىر. ال بۇرىنعى سايلاۋدا تمد-دان كەلگەن بايقاۋشىلار سانى 372 بولىپ ەدى. جالپى 2015 جىلى پرەزيدەنت سايلاۋىنا بارلىعى 1024 بايقاۋشى كەلگەن. ازىرگە باسقا ميسسيالاردان قانشا بايقاۋشى كەلەتىندىگى جونىندە ولاردىڭ ناقتى جاۋاپتارىن كۇتىپ وتىرمىز. وسى جاعدايلاردىڭ ءبارىن تالداي كەلگەندە ءبىز بولجاپ وتىرعانداي, بۇل سايلاۋعا ءبىر مىڭنان استام بايقاۋشى كەلىپ, قاتىسۋى بەك مۇمكىن. سوندا 2015 جىلى وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسقان باقىلاۋشىلار سانىنا جەتەدى دەپ وتىرمىز. بىراق مۇنداي ناتيجە وراسان جۇمىستاردى تالاپ ەتەتىنى انىق.
- اككرەديتتەۋ ماسەلەسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
- يا, سايلاۋعا ءار حالىقارالىق ۇيىمداردان نەمەسە شەت مەملەكەتتەردەن كەلەتىن بايقاۋشىلاردى اككرەديتتەپ, ءتيىستى قۇجاتتارىن دايىنداۋ كەرەك. بۇل كوپ ۋاقىت پەن وراسان جۇمىستى تالاپ ەتەدى. سوعان قاراماستان ونىڭ بارلىعى قازىر دايىن. بىراق ولار تۋرالى ءتيىستى ۇسىنىستار بىزگە كەلىپ تۇسكەن كەزدە عانا ول ۇسىنىستار ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ القاسىندا قارالىپ, قاجەتتى قاۋلى قابىلدانادى. تمد اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شتابى مامىر ايىنىڭ 16-18 كۇندەرى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. ويتكەنى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ ميسسياسى سايلاۋعا قاتىساردا, اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شتابى الدىن-الا اشىلادى. ولاردىڭ ميسسياسى ۇلكەن, ياعني 400 باقىلاۋشى كەلەتىن بولعاندىقتان, شتاب الدىن-الا قاجەتتى دايىندىقتار جۇرگىزەدى. جانە ولار قاي ايماققا باراتىندىعىن وزدەرى تاڭدايدى.
شەت مەملەكەتتەردىڭ بايقاۋشىلارىن اككرەديتتەۋ 3 ماۋسىم كۇنى 18 ساعات 00 مينۋتتا اياقتالادى. زاڭ بويىنشا سايلاۋعا بەس كۇن قالعاندا اياقتالۋعا ءتيىس. بۇل ۇزاق مەرزىمدى بايقاۋشىلار بارلىق زاڭ تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ قاداعالاپ, بايقاپ شىعادى. كانديداتتاردىڭ سايلاۋ الدى ۇگىتتەرىن قالاي وتكىزىپ جاتقاندىعىن, سايلاۋشىلارعا قانداي جاعداي جاسالعاندىعىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا سايلاۋ زاڭدىلىعىنىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقاندىعىن قارايدى. بۇل ورايدا باق جۇمىسى دا ولاردىڭ قىراعى كوزىنەن تىس قالمايدى. سول سياقتى بيلىك قىسىمى نەمەسە اكىمشىلىك الەۋەت پايدالانىلىپ جاتقان جوق پا دەگەندەي, بارلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بايقاۋعا الىنادى. ال قىسقا مەرزىمدى بايقاۋشىلار مىندەتىنە سايلاۋ كۇنگى ناقتى سايلاۋ بارىسى عانا كىرەدى. ولار سول سايلاۋ كۇنى سايلاۋدىڭ قانشالىقتى اشىق, ءادىل ءارى زاڭدى ءوتىپ جاتقانىن باقىلايدى.
سونىمەن قاتار بۇل سايلاۋعا شەت ەلدەردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا وكىلدەرى كوپتەپ كەلەدى دەدىك. ولار دا اككرەديتتەۋدەن وتەدى. بىراق ولاردى اككرەديتتەۋدەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وتكىزەدى. حالىقارالىق باقىلاۋشىلار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنىڭ ارقايسىسى اۋدارماشى پايدالانۋعا قۇقىلى. ولار سايلاۋ ۋچاسكەسىنە كەلگەندە اۋدارماشى ىلەسىپ جۇرەدى. بۇل ولاردىڭ قۇقى. قازىرگى كۇنى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى شەتەلدەردىڭ كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىن اككرەديتتەۋدەن وتكىزىپ تە ۇلگەردى.
- بايقاۋشىلاردىڭ ءبارىنىڭ مىندەتى بىردەي. بىراق قىسقا مەرزىمدى بايقاۋشىلارعا قۇقىقتىق ارتىقشىلىق بەرىلگەنى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. بۇعان نە دەيسىز؟
- قىسقا مەرزىمدى بايقاۋشىلارعا بىرقاتار قۇقىق بەرىلگەن. ولار وسى داۋىس بەرۋ كۇنىن بايقاي الادى. سايلاۋ كوميسسيالارىنان قاجەتتى اقپاراتتى الا الادى. جانە ەڭ ماڭىزدىسى ولار داۋىس بەرۋ كەزىندە دە جانە داۋىستى ەسەپتەۋ ساتىنە دە قاتىسۋعا قۇقىلى. بىراق ولاردىڭ مىندەتىنە قانداي جاعدايدا دا سايلاۋعا كەدەرگى كەلتىرمەۋ كىرەدى. سول سياقتى سايلاۋ كوميسسيالارىنا ىقپال جاساۋعا قۇقى جوق. دەمەك, سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قىزمەتىنە ارالاسۋعا مۇلدە بولمايدى. ولار ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسى بەكىتكەن ەرەجەگە باعىنۋى ءتيىس. وعان قوسا سول ەلدىڭ زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋى قاجەت. ەگەر مۇنى شەت ەلدىك باقىلاۋشى بۇزاتىن بولسا, وندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى شەت مەملەكەت, حالىقارالىق ۇيىم بايقاۋشىسىنىڭ اككرەديتتەلۋىن كەرى قايتارىپ الۋعا قۇكىلى.
- «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. بۇل تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
- يا 2018 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. جاڭاشىلدىقتار جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋعا پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە, سايلاۋ پروتسەستەرىن تسيفرلاندىرۋعا, مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. جاڭا ەرەجەلەر سايلاۋ پروتسەسىنىڭ وزىق حالىقارالىق-قۇقىقتىق پراكتيكاسىنا سايكەس كەلەتىن پروگرەسسيۆتى سايلاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا, نەگىزگى سايلاۋ قاعيداتتارىن, ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا جانە سايلانۋعا دەگەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن جانە ولاردىڭ ەرىك بىلدىرۋگە دەگەن ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولىمەن بارىنشا اشىق جانە دەموكراتيالىق سايلاۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەركىن دەموكراتيالىق سايلاۋ زاماناۋي قازاقستاننىڭ قوعامدىق ءومىرىنىڭ نورماسى بولىپ تابىلادى, ال سايلاۋ زاڭناماسى جانە ەلدىڭ سايلاۋ جۇيەسى دەموكراتيالىق دامۋدىڭ نەگىزدەرىنە تولىقتاي سايكەس كەلەدى. دەمەك ءبىزدىڭ الداعى 9 ماۋسىمعا بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىن سايلاۋ بارلىق زاڭ تالاپتارىنا ساي سايلاۋشىلار مەن كانديداتتاردىڭ تەڭ قۇقىن ساقتاي وتىرىپ, جوعارى دەڭگەيدە وتەتىندىگىنە كەپىل زور. سوعان سايكەس ءوزىنىڭ جارقىن كەلەشەگى مەن جاستاردىڭ باقىتتى بولاشاعىن ويلاعان حالقىمىز بۇل سايلاۋعا ءبىر كىسىدەي جۇمىلا قاتىسىپ, سىندارلى ساتتە دۇرىس تاڭداۋ جاسايتىنىنا كامىل سەنەمىز.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»
