ۇنەمدەۋدەگى ءۇردىس
دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارى كەلتىرگەن مالىمەتكە قۇلاق اسساق, 2050 جىلعا قاراي الەمدە اۆتوكولىكتەر سانى 2 ەسە كوبەيەدى. الداعى 30 جىلدا كەم دەگەندە 1,2 ميلليارد كولىك ساتىلادى دەگەن جوسپار بار. الەمدە تەمىر تۇلپارعا سۇرانىستىڭ ارتۋى ونسىز دا كۇردەلى ەكولوگيالىق ماسەلەنى ودان سايىن ۋشىقتىراتىنى ءسوزسىز. تازا اۋامەن تىنىستاپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدى 20-30 جىل بۇرىن جوسپارلايتىن ەۋروپا ەلدەرى كولىك كوبەيگەن كەزدە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءىسىن قالاي شەشپەك؟
كوپ شىعىندى قاجەت ەتپەيتىن كولەمى شاعىن كولىكتەرگە ەۋروپالىقتاردىڭ ءۇيىرسەك كەلەتىنى ءبىز ءۇشىن تاڭسىق كورىنەدى. توقىمداي جەردى ءتيىمدى پايدالاناتىن ەۋروپالىقتار تۇيەدەي كولىككە قۇمارتپايتىنى تۇسىنىكتى. دەسە دە, شاعىن ماشينالارعا سۇرانىستىڭ جوعارى بولۋىنا اسەر ەتىپ وتىرعان باسقا دا بىرنەشە فاكتور بار. بىرىنشىدەن, ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە اۆتوموبيل سالىعى تىكەلەي اۋاعا تارايتىن زياندى قالدىقتار مەن قوزعالتقىش كولەمىنە بايلانىستى بەلگىلەنەدى. ەكىنشىدەن, جانار-جاعارماي قۇنى ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى. ونىڭ ۇستىنە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك اۆتوجولدار وقتاۋداي ءتۇزۋ, تاقتايداي تەگىس. ياعني, جولدا شاعىن كولىككە ەشقانداي كەدەرگى تۋىندامايدى. بۇعان قوسا ەۋروپا ەلدەرىندە كولىك تۇراعى جۇرگىزۋشىلەردىڭ قالتاسىنا ايتارلىقتاي سالماق سالادى. پاريج بەن ريمنىڭ تار جولدارىندا دجيپپەن ءجۇرۋدىڭ قولايسىزدىعىن ايتپاعاندا, كولىك تۇراعى ءۇشىن تولەنەتىن قاراجات تا اسپانداپ تۇر. مۇنداي جاعدايدا, ارينە شىعىنى از شاعىن اۆتوكولىكتەردەن ارتىعى جوق ەكەنىن ەۋروپالىقتار مويىندايدى.
ال بىزدەگى جاعداي ءسال باسقاشالاۋ.
مەنىڭ بىلۋىمشە, قازاقستاندىقتار تاراپىنان ءىشى كەڭ ماشينالارعا سۇرانىس تا, قىزىعۋشىلىق تا جوعارى. سەبەبى ەلدىڭ اۋماعى ۇلكەن, قالالار مەن ەلدى مەكەندەر ءبىر-بىرىنەن شالعاي ورنالاسقان. ونىڭ ۇستىنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ باسىم بولىگى شاعىن اۆتوكولىكتەردىڭ جۇرۋىنە ارنالماعان. ويقى-شويقى جولداردان وتۋگە, ارينە سالماعى اۋىر, جولعا شىداس بەرەتىن كولىك قاجەت. ەلدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە اۋا رايى قاتال, قاتتى جەل, بوراندار كوپ سوعادى. شاعىن كولىكتەردىڭ ايازدى, بوراندى كۇندەرى وتالۋى قيىندايتىنى, قاقاعان قىسقا شىداس بەرمەيتىنى تاعى بار, – دەيدى WECOOP جوبالاۋ توپتاماسىنىڭ جەتەكشىسى ۆالتس ۆيلنيتيس.
ەۋرووداقتىڭ كەيىنگى جىلدارى قولعا العان باستامالارىنىڭ ءبىرى – ەۋروپاداعى ەسكى كولىكتەردەن قۇتىلۋ ۇدەرىسى. ءويتكەنى ەسكىرگەن اۆتوموبيلدەردىڭ اۋانى لاستاۋ دەڭگەيى دە جوعارى. سول ءۇشىن گەرمانيادا قولدانىلعانىنا ەكى-ءۇش جىل بولعان ماشينالاردى ەۋروپانىڭ ءوزگە ەلدەرىنە جىبەرەدى دە, ونداعى ەسكى كولىكتەر ورتالىق ازياداعى ەلدەرگە ساتىلادى. وزبەكستان اۆتوكولىك سۇرانىسىن ءوزى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعاندىقتان, باتىستان كەلەتىن كولىكتەرگە اسا ق ۇلىقتى ەمەس. ال قىرعىزستان مەن قازاقستاننىڭ حالقى ەۋروپاداعى «جاسى» 10 جىلعا جۋىقتاعان كولىكتى قۋانا ساتىپ الادى. سەبەبى باعاسى دا, ساپاسى دا سالىستىرمالى تۇردە جاقسى. ەۋروپالىقتار وزدەرىندە وندىرىلگەن كولىكتەردى عانا قولداناتىنىن ەسكەرسەك, ەۋرووداق باسشىلىعى جىل سايىن ماشينا شىعاراتىن كومپانيالارعا تالاپتى كۇشەيتىپ, ەكولوگيالىق تازا كولىكتەردى كوبەيتۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىر.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, نيدەرلاند, دانيا سىندى ەلدەردە بۇگىندە شاعىن اۆتوكولىگى بارلاردىڭ ءوزى سيرەي باستاپتى. سەبەپ – حالىقتىڭ ۇنەمدەۋگە ماشىقتانعانى, وزىنە قولايلى ءومىر ءسۇرۋگە كوشكەنى. ولار قوعامدىق كولىكپەن ءجۇرۋدى, كولىكتى كارشەرينگتە جالعا الۋدى داعدىعا اينالدىرۋ ارقىلى ەكولوگيا ماسەلەسىن شەشۋگە اتسالىسقاندى, بۇل ىستە دە باسقالاردان وزىق تۇرۋدى ءجون سانايدى.
– سوڭعى 5 جىلدا ادامداردىڭ كولىكتەردەن جاپپاي باس تارتا باستاعانى بايقالادى. قالا تۇرعىندارىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن جەڭىلدەتەتىن ارنايى جۇيە قۇرىلىپ, الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى ازايدى. كوپتەگەن نىساندار تاياق تاستام جەرگە سالىنعان. مىسالى, جۇمىس ورنىنا, بالالاردىڭ بالاباقشاسى مەن مەكتەپتەرىنە جاياۋ بارىپ كەلەتىندەي جاعداي جاسالعان, – دەيدى ۆ.ۆيلنيتيس. ياعني, بۇگىنگى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزداعىداي ەمحاناعا بارۋ ءۇشىن بىرنەشە شاقىرىم ءجۇرۋ مىندەتتى ەمەس. سوڭعى 30-40 جىلدا باتىستا جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى باستامالاردىڭ ءبىرى – حالىقتى اۆتوكولىكتەردەن قوعامدىق كولىككە اۋىستىرۋ بولسا, بۇل ماقساتتا شارۋانىڭ جارتىسى ورىندالدى دەۋگە بولادى.
گەرمانيا – قوقىس ەكسپورتتايتىن ەل
قوقىستى ىرىكتەۋدى يگەرە الماي جاتقان مەملەكەتتەردىڭ كوش باسىندا دامۋشى ەلدەر تۇر. مۇنىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار – تۇرمىس قالدىقتارىن وڭدەيتىن تەحنولوگيانىڭ جولعا قويىلماۋى, قاجەتتى رەسۋرستاردىڭ تاپشىلىعى, كۇندەلىكتى شىعاتىن قالدىقتىڭ تىم كوپتىگى, ادامداردىڭ قوقىستان كەلەتىن زالالدىڭ, ەكولوگياعا تيگىزەتىن زيانىن تولىق سەزىنبەۋى... كۇندەلىكتى قوقىس جاشىگىنە پاكەتتەرگە سالىنعان تاماق قالدىقتارى, قاعاز, پلاستيك ارالاسىپ تولاسسىز توگىلىپ جاتادى. ال باتىس ەلدەرى قوقىستان قالعان قالدىقتى قايتا وڭدەۋ ارقىلى تابىس تاۋىپ, ەكولوگيانى تازارتۋدى نازاردان تىس قالدىرماعانىن كورەمىز.
قوقىستى سۇرىپتاۋدىڭ وزىق ءۇلگىسى رەتىندە گەرمانيانى اتاۋعا بولادى. بۇل جۇيەنى نەمىستەر ەرتەدەن قولدانىسقا ەنگىزىپ, تەمىردەي ءتارتىپ ورناۋى ءۇشىن زاڭ اياسىندا بارلىعىن ەكشەپ قويعان. دەسە دە, بارلىعى بىردەن بولا قويماعانى تۇسىنىكتى. گەرمانيادا سوڭعى 30 جىلدا «تۇتىنۋ ءداۋىرى» بەلەڭ الىپ, ءبىر ادام شىعاراتىن قوقىس جىلىنا 120-دان 500 كيلوعا جەتىپتى. سونىڭ سالدارىنان قوقىس تاستايتىن ورىن قالماي, پوليگون ماڭايىندا تۇراتىن ادامدار دەنساۋلىعىنا الاڭداۋعا تۋرا كەلگەن. قانشاما ەكولوگيالىق نارازىلىقتار مەن ءساتسىز جوبالاردى باستان وتكەرگەن ولار اراعا جىلدار سالىپ جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزە باستادى. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اۋماعى شاعىن بولعاندىقتان ءبىر مەملەكەتتىڭ باسىنا تۋعان ەكولوگيالىق كەلەڭسىزدىك ەكىنشى ەلگە دە تيەدى. سوندىقتان كورشى ەلدەر ءبىر-بىرىنە ىڭعايسىزدىق تۋدىرماس ءۇشىن ءوزدەرى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاعا اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى.
ەكولوگ ۆ.ءۆيلنيتيستىڭ ايتۋىنشا, قوقىس قالدىقتارىن تۇرمىستىق جاعدايدا سۇرىپتاۋعا ماشىقتانۋعا كەم دەگەندە 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت كەتەدى. لاتۆيا تۇرعىندارى قوقىستى ءتۇرلى كونتەينەرلەرگە سالۋعا ءاۋ باستا قۇلىق تانىتپاعانىمەن, كەيىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە شىنى, پلاستيكا, قاعاز قالدىقتارىن ءبولىپ تاستاۋدى ادەتكە اينالدىرا باستاعان. 2000 جىلدارى باستالعان بۇل باستاما قازىرگى تاڭدا ۇيرەنشىكتى ۇردىسكە اينالىپتى. بالاباقشادان باستاپ, مەكتەپ, جوو-دا دا ءتيىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى تۇراقتى ءجۇرگىزىلىپ وتىرعان. ءاربىر ءبۇلدىرشىن سۇرىپتاۋدىڭ ەكولوگيا ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن جاستايىنان قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ وسەدى. قالدىقتى سۇرىپتاۋ گەرمانيا تۇرعىندارىنا قيىندىق تۋعىزباس ءۇشىن ءتۇرلى-ءتۇستى قوقىس جاشىكتەرى قويىلعان. مىسالى, سارى ءتۇستى كونتەينەرگە پلاستيكالىق زاتتار, سۇر نەمەسە قوڭىر ءتۇستى جاشىكتەرگە (ايماقتارعا بايلانىستى) تاماق قالدىقتارى, قاعاز جانە كارتون قالدىقتارىنا كوك ءتۇستى جاشىك قويىلادى, ال قارا ءتۇستى كونتەينەرلەرگە وڭدەۋگە جارامسىز زاتتار, ياعني تاسپالار, رەزينا, گيگيەنالىق سۇلگىلەر سالىنعان. نەمىستەر ەسكى كيىم-كەشەكتەرىن ارنايى جاشىكتەرگە سالىپ كەتەدى. ونى مۇقتاج جاندارعا, ءتىپتى دامۋشى ەلدەرگە ءجىبەرەدى. ۇيدەگى قاجەتسىز جيھازدار مەن تەحنيكا قۇرالدارىن بىردەن قوقىسقا تاستاي سالۋعا بولمايدى. ونىڭ دا رەتى ويلاستىرىلعان. ارنايى كەستە بويىنشا اۆتوكولىكتەر قالانى ارالاپ ءجۇرىپ, وسى تارىزدەس زاتتاردى تيەپ الىپ كەتەدى دە, ونى وڭدەيتىن ورىندارعا ءجىبەرەدى. قالدىقتاردى سۇرىپتاپ قانا قويماي ىسكە جاراتۋ دا جان-جاقتى ويلاستىرىلعان. مىسالى, سارى ءتۇستى ءجاشىكتەگى قالدىقتار, ياعني پلاستيكالار قىتايعا ەكسپورتتالادى. گەرمانيا پلاستيكالىق قالدىقتار ەكسپورتى بويىنشا الەمدە كوشباسشى مەملەكەت رەتىندە دە تانىلعانىن ەسكەرسەك, ءاربىر جاشىكتەگى قالدىقتان ەڭ كەمىندە ورتەۋ ارقىلى گاز الىپ وتىراتىنداي جۇيە جۇمىس ىستەيدى.
گەرمانيادا قوقىستىڭ ۇشتەن ەكىسى قايتا وڭدەۋدەن وتكەندىكتەن, قولدانىلعان تۇرمىستىق قالدىق قايتىپ ىسكە جارايدى. ءتىپتى الەمدىك دەڭگەيدە پروبلەماعا اينالعان پلاستيكالىق قالدىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى وڭدەلىپ وتىر. قوقىس قالدىقتارىن كادەگە جاراتۋ بويىنشا ەۋروپادا گەرمانيانىڭ كوشباسشى اتانۋىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى – ەلدەگى 45 ملن تونناعا جۋىق قالدىق ارنايى زاۋىتتاردا سۇرىپتالىپ, وڭدەلىپ, كەيىن جاپپاي ورتەنەدى. ودان ءارى زاۋىتتارداعى گاز تۋربينالارى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرەدى. بۇدان باسقا, جاعۋ كەزىندە پايدا بولاتىن گازدار تازالاۋدان كەيىن جىلىتۋ ءۇشىن قولدانىلادى. ءبىر عانا مىسال, گەرمانياداعى REMONDIS كومپانياسىنا قاراستى كەلندەگى Vereinigte Ville پوليگونى 1960 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيدى. بىرتە-بىرتە گەرمانيا بيلىگى پوليگونعا شىعارۋعا بولاتىن قالدىقتاردىڭ ءتۇرلەرىن زاڭدى تۇردە شەكتەپ كەلەدى. مىسالى, سۇيىق, ورگانيكالىق نەمەسە ءوڭدەلەتىن قالدىقتاردى اكەلۋگە بولمايدى. قازىر كەلن پوليگونىنا قوقىس جاعۋدان قالعان شلاكتار مەن كۇل عانا جەتكىزىلەدى. ولاردىڭ جارتىسى كومىلسە, جارتىسىن جول سالۋعا پايدالانادى. 26 ملن تەكشە مەتر قوقىس الاڭىنان جىلىنا 11 ملن تەكشە مەتر گاز جينالىپ, 3 مەگاۆاتت ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىلىپ, بۇل قۋات پوليگوننىڭ ءوزىن, سۋ ءوڭدەۋ ستانساسىن, سونداي-اق جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەردەگى 6 مىڭ ءۇيدى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋگە جەتەدى. گەرمانياداعى پوليگوننىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, اتموسفەراعا ارنايى ءسۇزگىلەر ارقىلى وتكىزىلگەن گازدار عانا شىعارىلادى, سوندىقتان قوقىس ورتەيتىن زاۋىتتاردان ءيىسى ءتىپتى سەزىلمەيتىن ءتۇتىن عانا شىعادى.
تالاپ بار جەردە ءتارتىپ بار
قازاقستاننىڭ سولتۇستىك, ورتالىق ءوڭىرلەرىندە اۋا لاستانۋىنا نەگىزى سەبەپ – جەكە سەكتورلار تاراپىنان كومىر قولدانىسىنىڭ جىل سايىن ارتۋى. كومىر جاعۋدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, ارزان ءارى قولدا بارى سول عانا. ەكولوگ ۆ.ۆيلنيتيس ايتقانداي, ەۋروپانىڭ كەيبىر ەلدەرىندە كومىرگە سۇرانىس ايتارلىقتاي جوعارى كورىنەدى. دەسە دە, جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى ونى جاعۋدىڭ زالالىن ازايتۋعا بولادى. بۇگىندە ەۋروپادا كومىردى ەرىتۋ ارقىلى جاعۋعا جارامدى سۇيىقتىق ءتۇرىن ءوندىرۋ ءىسى قولعا الىنعان. ءتىپتى ونى اۆتوكولىكتەرگە قولدانسا دا, اۋاعا كەلەر زياننىڭ اناعۇرلىم از بولاتىنى دالەلدەنگەن. الدا-جالدا گاز بەن مۇنايعا تاپشىلىق تۋىنداسا, باتىس ەلدەرى كومىردى سۇيىلتۋ ارقىلى وتىن ءتۇرىن قولدانىسقا ەنگىزۋى بەك مۇمكىن. دەسە دە, ءدال قازىر بۇل جوبانىڭ قۇنى ءوزىن ءوزى اقتاپ وتىرعان جوق. سۇرانىس ارتىپ, ينۆەستيتسيا قۇيىلعان جاعدايدا عانا ءساتتى جۇزەگە اسۋى ىقتيمال. ۆ.ۆيلنيتيس گاز تارتۋعا نيەتتى ەۋروپالىقتاردى ونىڭ باعاسى الاڭداتاتىنىن ايتادى.
ەكولوگيا تاقىرىبى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن باتىستا زاڭ اياسىنداعى تالاپتار دا قاتال. قانداي دا ءبىر ونەركاسىپ قورشاعان ورتاعا زالال كەلتىرسە, وعان وتە كوپ ايىپپۇل سالىپ, سول قاراجاتتى كەلتىرگەن زياندى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جۇمسايدى. ءتىپتى سول ءۇشىن سوتقا ءجۇگىنەتىندەر دە كوپ. وسىنداي قاتاڭ ءتارتىپ ارقىلى ەۋروپالىقتار وزگەلەرگە جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋدىڭ سوڭى قالاي بولاتىنىن كورسەتەدى. ەڭ قىزىعى, ەكولوگيالىق نورمالاردى ورىنداماي ءىستى بولعان كومپانيالار كەلەسى جولى ەشقانداي تەندەرگە, جوبالارعا قاتىسا المايدى ەكەن. سوندىقتان ءاربىر ءوندىرىس وشاعى ءىستىڭ باسىن ەكولوگيادان باستايدى.
WECOOP جوبالاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى ۆالتس ءۆيلنيتيستىڭ ايتۋىنشا, اۋاعا زياندى قالدىقتاردى شامادان تىس بولگەن جاعدايدا ەڭ شاعىن دەگەن كاسىپورىننىڭ ءوزى 10 مىڭ ەۋرو, ال كومپانيا باسشىسى 1000 ەۋرو تولەۋگە مىندەتتى.
